415960 BP Bijlagen bij de toelichting Bijlage 12 BO en IVO-O Archeologie.pdf
Tekst van het document
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard
Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GRA-rapport 2021.43
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Colofon Titel
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Projectcode Versie Datum Auteur
P02794 Definitief, 2.0 07-03-2022 M. Reinders (KNA Archeoloog BA) & P. Fijma (Senior KNA Archeoloog)
Opdrachtgever
Van Wijnen Projectontwikkeling Oost bv Van Oldenbarneveldtstraat 117 6827 AM Arnhem
Uitvoerder
Telefoon Email Website Projectgegevens ISSN Zaak-ID Bevoegd gezag
Rapport beoordeeld door BG Beheer en plaats documentatie (gedurende onderzoek) Transito-depot Onderzoekslocatie Toponiem Plaats Gemeente Kadastrale aanduiding Centrumcoördinaten Oppervlakte Controle Paraaf goedkeuring
Greenhouse Advies bv Huismanstraat 6 6851 GT Huissen 026 2020606 archeologie@greenhouse-advies.nl www.greenhouse-advies.nl 2468-8258 5126590100 Gemeente Lingewaard Kinkelenburglaan 6 6681BJ Bemmel Ja, d.d. 15-02-2022 Greenhouse Advies bv Huismanstraat 6 6851 GT Huissen Wanraaij 31B 6673 DM Andelst Staatsliedenbuurt, waaronder Schoolstraat, Vleumingen, Bernhardstraat Gendt Lingewaard Divers X = 194.700 / Y = 432.100 Ca. 2,5 ha P. Fijma (Senior KNA Prospector)
BRL-protocol ☒ 4003 Verkennend booronderzoek (IVO-O)
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Adviseur bevoegd gezag J. Habraken T: 06-37314636 M: joris.habraken@arnhem.nl
Pagina 2 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Inhoudsopgave 1
Inleiding.............................................................................................................................................. 4
1.1
Aanleiding .......................................................................................................................................... 4
1.2
Doelstelling en onderzoeksvragen .................................................................................................... 4
1.3
Werkwijze en leeswijzer ..................................................................................................................... 7
2
Beschrijving plangebied ..................................................................................................................... 8
2.1
Huidige situatie plangebied en onderzoeksgebied ............................................................................ 8
2.1.1
Kabels en Leidingen .......................................................................................................................... 9
2.2
Toekomstig gebruik ......................................................................................................................... 10
3
Bureauonderzoek ............................................................................................................................ 11
3.1
Landschap ....................................................................................................................................... 11
3.1.1
Geologie........................................................................................................................................... 11
3.1.2
Geomorfologie ................................................................................................................................. 11
3.1.3
Bodem.............................................................................................................................................. 13
3.2
Archeologie en historie .................................................................................................................... 14
3.2.1
Bekende archeologische gegevens ................................................................................................. 14
3.2.2
Cultuurhistorische en historisch-geografische elementen ............................................................... 17
3.2.3
Tweede Wereldoorlog ...................................................................................................................... 19
3.3
Archeologische verwachting ............................................................................................................ 21
4
Inventariserend veldonderzoek........................................................................................................ 22
4.1
Werkwijze......................................................................................................................................... 22
4.2
Bodemopbouw ................................................................................................................................. 22
4.3
Archeologie ...................................................................................................................................... 23
5
Evaluatie en advies .......................................................................................................................... 24
5.1
Samenvatting en conclusie .............................................................................................................. 24
5.2
Beantwoording onderzoeksvragen .................................................................................................. 24
5.3
Advies .............................................................................................................................................. 27
Literatuur en bronnen ...................................................................................................................................... 29 Literatuur .......................................................................................................................................................... 29 Databases/kaartmateriaal ................................................................................................................................ 29 Websites .......................................................................................................................................................... 30
Bijlagen Bijlage 1: Overzicht archeologische perioden Bijlage 2: Locatie boringen Bijlage 3: Boorstaten Bijlage 4: Advieskaart
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 3 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
1 Inleiding 1.1
Aanleiding
In opdracht van Van Wijnen Projectontwikkeling Oost bv is door Greenhouse Advies bv voorliggend archeologisch onderzoek opgesteld voor het plangebied Staatsliedenbuurt te Gendt. Het onderzoek heeft bestaan uit een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek. Aanleiding voor het onderzoek is de geplande herinrichting van de bestaande woonwijk. Bij de voorgenomen bodemingrepen kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord of vernietigd. Conform het beleid van de gemeente Lingewaard dient hier archeologisch onderzoek plaats te vinden (zie § 3.2.1). Het plangebied is weergegeven op Afbeelding 1.1. Onderhavig archeologisch onderzoek heeft betrekking op dit gebied (plangebied) en de directe omgeving (onderzoeksgebied). Het veldonderzoek is uitgevoerd conform het opgestelde Plan van Aanpak (PvA) d.d. 22-10-2021.1
Afbeelding 1.1: Luchtfoto van het plangebied (rode kader) te Gendt. Hierop is de nieuwbouw westelijk van het plangebied nog niet zichtbaar (bron: PDOK).
1.2
Doelstelling en onderzoeksvragen
Het doel van het onderzoek is het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over de bekende of verwachte archeologische resten, binnen een omschreven gebied, om daarmee tot een gespecificeerde archeologische verwachting te komen. Deze verwachting is vervolgens in het veld getoetst aan de hand van een booronderzoek. Het resultaat is een standaardrapport op basis waarvan een beslissing genomen kan worden ten aanzien van (eventueel) vervolgonderzoek en de vorm daarvan. Om deze doelstelling te kunnen realiseren, dienen conform het PvA en de eisen van het bevoegd gezag en het Handboek archeologisch onderzoek Regio Arnhem (2017) 2 de navolgende bronnen te worden geraadpleegd en de volgende onderzoeksvragen te worden beantwoord. De behandeling van de bronnen en de antwoorden op de onderzoeksvragen komen lopende de tekst van dit bureauonderzoek aan bod. 1 2
Reinders 2021. Habraken 2017.
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 4 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Bronnen ‘Handboek archeologisch onderzoek Regio Arnhem, 2017’: a) De archeologische verwachtings- en beleidskaarten (verplicht); b) Kaartenbestanden Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; c) Archeologische verwachtingskaart uiterwaarden rivierengebied (verplicht); d) Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (verplicht); e) Archis (verplicht); f) Kaart Historisch landschap, historische stedenbouw en archeologie van de provincie Gelderland (verplicht); g) Actueel Hoogtebestand Nederland (verplicht); h) Gelders Archief (verplicht); i) Dinoloket (verplicht); j) Bodemloket (verplicht); k) Bodem-, geologische- en geomorfologische kaarten (verplicht) l) Grondwaterstand (verplicht); m) Rapport milieukundig onderzoek (indien aanwezig: verplicht); n) Historisch onderzoek grondvervuiling (indien aanwezig: verplicht); o) Historische kaarten (verplicht); Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Atlas 1868, Archief Nijmegen, Gelderland in beeld, Kaartencollectie Wildernis.eu, Selectie oude kaarten van Liemers 1735 tot Kaart 43rd Wessex Division Operation Market Garden; p) Luchtfoto’s (verplicht); q) Historisch onderzoek explosievenopruimingsbedrijf (indien aanwezig: verplicht); r) DANSEASY (verplicht); s) De Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (facultatief); t) Bouwhistorische gegevens (facultatief); u) Kaart ontgrondingen (facultatief); v) Klic-melding (facultatief); w) Literatuur
(verplicht); x) Provinciale kennisagenda’s (verplicht); y) Airborne Museum, Dotkadata, Beeldbank WOII enz, enz,; z) Beheerder of eigenaar perceel (verplicht); Historische vereniging; Bureauonderzoek: 1 Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot ca. 200 m van de onderzoekslocatie) gebied? 2 Wat is de aard (ontstaanswijze), diepteligging, genese, gaafheid, dikte, en omvang van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 3 Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? 4 Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondsten/ of spoorcomplex minimaal: a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens) b) de materiaalcategorie c) ouderdom d) ruimtelijke (geografische) verspreiding e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag) f) fragmentatie g) waarnemingsmethode h) interpretatie 5 Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie,
erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.)hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 5 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
6
Met welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 7 Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? 8 Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? 9 Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek? 10 Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.). Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden.
Verkennend booronderzoek: 11 Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen in de ondergrond ter plaatse van het onderzoeksgebied? 12 Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? 13 Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 14 Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekte bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? 15 Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? 16 Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring? Indien archeologische resten (indicatoren) aanwezig zijn: 17 Wat is de (mogelijke) omvang, aard, datering en fysieke kwaliteit van deze archeologische vondst- en/of spoorcomplexen? Licht toe met een beargumenteerde interpretatie.
18 Wat is de diepteligging van de top van het niveau met archeologische vondst- en/of spoorcomplexen (‘vondstlaag’) ten opzichte van het maaiveld en NAP? Wat is de dikte van deze vondstlaag of vondstlagen? Licht toe aan de hand van een beargumenteerde interpretatie van boorprofielen. 19 In hoeverre is deze vondstlaag/vondstlagen of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor die in de diepere bodem? 20 In hoeverre is de vondstlaag of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor de ligging en verbreiding van een eventueel sporenniveau? 21 Hoe kan men de resultaten vertalen in termen van conservering/ kwaliteit, en/of verdere zoek- of waarderingsstrategie? 22 Welke consequenties zal voortgaande planuitvoering op de archeologische resten kunnen hebben? 23 Welke mogelijkheden zijn er, of welk perspectief is er, voor in situ behoud? Wat zijn daarvoor de randvoorwaarden? Hoe dienen deze randvoorwaarden tijdens de waarderende fase te worden onderzocht?
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 6 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
1.3
Werkwijze en leeswijzer
Het archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1, de gemeentelijke eisen2 en het Plan van Aanpak (PvA)1. Er is informatie verzameld over het onderzoeksgebied en het specifieke plangebied met betrekking tot geologie, bodem, bodemverstoringen, archeologie, cultuur- en bouwhistorie. Op basis hiervan is een archeologisch verwachting opgesteld die vervolgens in het veld getoetst is. Het rapport is opgebouwd uit de hieronder genoemde hoofdstukken: Hoofdstuk 2: Beschrijving plangebied Hoofdstuk 3: Bureauonderzoek Hoofdstuk 4: Inventariserend veldonderzoek Hoofdstuk 5: Evaluatie en advies Voor de in dit rapport gebruikte archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar Bijlage 1. Alle kaarten in de rapportage zijn noordgericht tenzij anders aangegeven.
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 7 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
2 Beschrijving plangebied 2.1
Huidige situatie plangebied en onderzoeksgebied
Het plangebied bestaat uit een groot deel van de Staatsliedenbuurt in de bebouwde kom van Gendt. Deze woonwijk ligt in het (zuid)westelijk deel van het dorp. Het plangebied bestaat uit enkele tientallen woningen met tuinen, infrastructuur, bestrating enzovoorts. Het betreft de huidige Schoolstraat, Bernhardstraat, Van Hogendorpstraat, Van der Duyn van Maasdamstraat en Van Limburg Stirumstraat. Het onderzoeksgebied betreft het plangebied met een zone van 500 meter hieromheen (zie Afbeelding 2.1).
Afbeelding 2.1: Topografische kaart van het plan- en onderzoeksgebied te Gendt (bron: Opentopo).
Afbeelding 2.2: Bestaande situatie kruising Bernhardstraat – Van Limburgstirumstraat gezien richting het noordwesten (bron: Google Street View, opnamedatum: augustus 2016). Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 8 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Afbeelding 2.3: Bestaande situatie Van Hogendorpstraat gezien richting het oosten (vanaf Vleumingen) (bron: Google Street View, opnamedatum: november 2008).
2.1.1
Kabels en Leidingen
Binnen het plangebied bevinden zich conform de KLIC-melding d.d. 20-10-2021 kabels en leidingen (zie Afbeelding 2.4). Kabels en leidingen bevinden zich in de regel op een diepte van 0,6-1,4 m –mv. Riolering ligt doorgaans dieper dan dat, tot ca. 3 m –mv. De exacte diepte van de kabels en leidingen in het plangebied is niet bekend maar verwacht mag worden dat dit binnen genoemde diepten zal zijn.
Afbeelding 2.4: Kabels en leidingen in en rondom het plangebied (bron: mijn.kadaster.nl).
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 9 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
2.2
Toekomstig gebruik
De bestaande woonwijk uit de jaren ’70 van de vorige eeuw zal worden herontwikkeld naar een nieuwbouwwijk. De huidige bebouwing zal worden gesloopt. De infrastructuur zal grotendeels gelijk blijven. De nieuwbouw betreft 121 huur- en koopwoningen, verdeeld over diverse woontypes: appartementen, studio’s, rijwoningen van één en van twee lagen. In het centrale deel zal een park worden gerealiseerd. Het plan heeft de naam StaatsliedenPark gekregen vanwege het geplande groene karakter. Voor de sloop en nieuwbouw zullen grondroerende werkzaamheden worden uitgevoerd die mogelijk een bedreiging vormen voor eventueel aanwezige archeologische waarden. De diepte van deze werkzaamheden is nog niet precies bekend. Wel gaf de opdrachtgever aan dat de woningen gefundeerd zullen worden op (hei)palen. De reden dat gekozen wordt voor dit type fundering is dat de funderingseisen voor dit type woningen groter zijn (ze zijn zwaarder) dan de bestaande woningen. Een palenplan is op dit moment nog niet te maken. Daarvoor moet eerst sonderingsonderzoek plaatsvinden. Wel is duidelijk dan er met schroefpalen wordt gewerkt, waarbij geen verdrukking plaatsvindt.
Afbeelding 2.5: Plan van nieuwbouw StaatsliedenPark binnen het plangebied (bron: Van Wijnen).
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 10 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
3 Bureauonderzoek 3.1
Landschap
Het landschap heeft in het verleden een sterke rol gespeeld in het nederzettingspatroon en de mogelijkheden tot bepaalde activiteiten van de mens. Bij onderzoek naar de mogelijkheid van archeologische sporen in een bepaald gebied is het van belang om te achterhalen hoe het landschap er in het verleden kan hebben uit gezien.
3.1.1
Geologie
De basis van de afzettingen in het plangebied wordt gevormd door materiaal dat is afgezet in het Holoceen. 3 Het plangebied bevindt zich in het rivierengebied. Tijdens de laatste ijstijd (Weichselien, circa 116.000 – 12.000 jaar geleden) werden fluviatiele afzettingen binnen het stroomgebied van de Rijn afgezet. In deze ijstijd bereikte het landijs Nederland niet, maar er heerste wel een toendraklimaat met maar weinig vegetatie. We spreken hier van een periglaciaal klimaat. De rivierafzettingen behoren tot de Formatie van Kreftenheye en de Formatie van Beegden. De rivieren in dat tijdperk hadden een vlechtend karakter waarbij relatief ondiepe en brede geulen in het landschap zijn gevormd. De beddingafzettingen zijn vaak grindrijk. De diepte van het Pleistocene zand wordt op basis van de Zandbanenkaart van de Provincie Gelderland 4 verwacht tussen de 3 en 4 meter beneden maaiveld. Vanaf circa 12.000 jaar geleden warme de aarde op en ving het tegenwoordige tijdperk aan: het Holoceen. Door de opwarming smolt het (land)ijs en steeg de zeewaterspiegel. De Rijn is daarna in een meanderend patroon op diverse wijzen door de regio gaan stromen. Hierdoor werden de oudere rivierafzettingen bedekt met jongere afzettingen behorende tot de Formatie van Echteld.
Op de stroomgordelkaart5 (Afbeelding 3.2) is te zien dat het plangebied ligt binnen de stroomgordel met code 734 (Outer meanderbelt since 3700). Deze stroomgordel van de Waal was naar schatting6 actief tussen circa 3.700 en 3.450 jaar geleden. Deze periode komt archeologisch gezien overeen met grofweg de Midden-Bronstijd. Tijdens die periode was het plangebied ongunstig voor bewoning. Oudere resten zullen zijn verspoeld. Recent onderzoek heeft aangetoond dat het plangebied tevens ter hoogte van een oeverwal van de Waal ligt. Deze relatief hoge ligging gaat gepaard met een hoge verwachting op archeologische resten uit de Late Prehistorie (vanaf Laat-Neolithicum tot en met IJzertijd) en Romeinse Tijd.7 In het DINOloket8 zijn twee boringen opgenomen in (de directe omgeving van) het plangebied. Boring B40D1359 (westen) toont de bodemopbouw als volgt. De bovenste 3,6 meter bestaat uit klei, geïnterpreteerd als de Formatie van Echteld. Daaronder bevindt zich de top van de Formatie van Kreftenheye bestaande uit fijn zand. Boring B40D1295 (zuiden) toont een vergelijkbare bodemopbouw met overwegend zandige klei (Echteld) tot 3,8 meter beneden maaiveld. Daaronder bevindt zich matig tot zeer grof en grindig zand (Kreftenheye). Dit beeld komt overeen met de provinciale Zandbanenkaart.
3.1.2
Geomorfologie
De Geomorfologische kaart9 geeft de mate van reliëf en de vormen aan die in het landschap te onderscheiden zijn (zie Afbeelding 3.1). Het plangebied ligt volgens deze kaart in een zone van een stroomrugglooing (code H43). Deze fluviatiele afzettingen vormen de overgang tussen (hoger gelegen) stroomrug direct langs een (voormalige) waterloop en de (lager gelegen) komvlakte. 10 Nabij onderhavig onderzoeksgebied is deze glooiing zowel in het noorden als zuiden ingesloten tussen dergelijke stroomruggen of -gordels (code B44).
3
De navolgende tekst is grotendeels gebaseerd op Berendsen 2008. Geraadpleegd via https://opendata.gelderland.nl/toepassing/zandbanen. 5 Cohen et al. 2012. 6 De legenda beschrijft dat het gaat om een “relative dating” waarbij (archeologische of andere) bronnen vooralsnog ontbreken. 7 Willemse 2020 (RAAP-rapport 3878). 8 Geraadpleegd via www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens. 9 Alterra 2017. 10 Legenda geomorfologie WUR. 4
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 11 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
De ontwikkeling van de diverse rivierafzettingen is schematisch weergeven op Afbeelding 3.3. Hierop is de relatie en het verschil tussen bedding-, oever- en komafzettingen te zien. Archeologisch interessant zijn voornamelijk de relatief hogere delen zoals stroomruggen en bijbehorende glooiingen.
Afbeelding 3.1: Uitsnede Geomorfologische kaart (bron: Alterra 2017).
Afbeelding 3.2: Uitsnede van de Stroomgordelkaart met het plangebied binnen de blauwe cirkel (bron: Cohen et al. 2012).
Afbeelding 3.3: Schematische weergave van rivierengebied tussen stroomrug en rivierkom (bron: Legenda Geomorfologie WUR).
Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is een landsdekkend digitaal bestand in de vorm van een driedimensionaal grid met een hoge nauwkeurigheid, waarmee de maaiveldhoogte van Nederland in kaart is gebracht.11 Door de ligging van het plangebied in een woonwijk geeft het AHN4 geen relevant geachte informatie met betrekking tot dit onderzoek. Dit kaartbeeld is hier dan ook niet afgebeeld.
11
Geraadpleegd via https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer. Door het combineren van de X-, Y- en Z-waarden (t.o.v. NAP) van elk punt is een digitaal model ontstaan dat de gemiddelde hoogte van het maaiveld weergeeft met een nauwkeurigheid van 50 bij 50 cm per gridcel in horizontale zin en een afwijking van maximaal 10 cm in verticale zin (+/- 5 cm standaardafwijking en +/- 5 cm systematische afwijking). Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 12 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
3.1.3
Bodem
Op de Bodemkaart12 is het plangebied niet gekarteerd vanwege de aanwezige bebouwing. Het grenst echter aan een zone van kalkhoudende ooivaaggronden (type Rd A) (zie Afbeelding 3.4). Er wordt derhalve vanuit gegaan dat deze ook binnen het plangebied voorkomen. Ooivaaggronden zijn relatief jonge bodems waarin nog weinig bodemvorming heeft plaatsgevonden. Het betreft hier gronden (voornamelijk zavel) die in de periode vlak voor de bedijking (Middeleeuwen) zijn afgezet langs (de laatste loop van) de rivieren. Ze liggen relatief hoog in het landschap, zijn kalkrijk en bevatten relatief veel grof zand. Deze gronden kunnen tevens overblijfselen zijn van de overslaggronden van dijkdoorbraken.13
Afbeelding 3.4: Uitsnede Bodemkaart (bron: Alterra 2014).
In het Bodemloket14 zijn binnen het plangebied diverse meldingen bekend. Zo was op adres Van Hogendorpstraat 12 een metaalwarenfabriek aanwezig tussen 1968 en 1970. Deze locatie is inmiddels “voldoende onderzocht/gesaneerd”. Op vier andere locaties is aangegeven dat er nog nader onderzoek uitgevoerd dient te worden, respectievelijk vanwege de aanwezigheid van drie ondergrondse huisbrandolietanks (Bernhardstraat 19, 29 en 39) en één ondergrondse brandstoftank (Van Duyn Van Maasdamstraat 8). Grondwatertrap Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie daarvan. De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstanden gekarakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. De diepte en fluctuatie van de grondwaterstand zijn van invloed op de conserveringscondities van eventuele archeologische resten. Het plangebied bevindt zich in een zone met grondwatertrap VII (GHG >80 cm, GLG >160 cm).15 De conserveringscondities voor organische resten in de relatief droge gronden zijn matig tot slecht. Anorganische resten kunnen wel goed bewaard gebleven zijn. 12
Alterra 2014. Stiboka 1975. 14 Geraadpleegd via www.bodemloket.nl. 15 Geraadpleegd via http://maps.bodemdata.nl/bodemdatanl/index.jsp. 13
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 13 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
3.2
Archeologie en historie
3.2.1
Bekende archeologische gegevens
Op basis van onder andere de ontstaansgeschiedenis van het landschap, de huidige bodemopbouw en bekende archeologische waarden kan voor gebieden een lage, middelhoge, hoge of zeer hoge archeologische verwachting worden bepaald, of, indien waarden zijn vastgesteld, een toekenning van een lage, hoge of zeer hoge archeologische waarde. Voor het onderzoeksgebied zijn landelijke en gemeentelijke kennis- en beleidskaarten geraadpleegd. Archeologische waarden Het plangebied ligt conform de gemeentelijke beleidskaart in een zone met een hoge archeologische verwachting (zie Afbeelding 3.5). In deze zone geldt een streven naar behoud in situ, en is archeologisch vooronderzoek verplicht bij ingrepen dieper dan 30 cm én met een oppervlakte groter dan 100 m2. Het plangebied kent geen dubbelbestemming archeologie.16 De recent geactualiseerde versie van de gemeentelijke beleidskaart17 geeft voor wat betreft het plangebied dezelfde informatie als op de voorganger, hieronder afgebeeld.
Afbeelding 3.5: Uitsnede archeologische beleidskaart gemeente Lingewaard met het plangebied in het rode kader (bron: RAAP 2004). 16 17
Geraadpleegd via www.ruimtelijkeplannen.nl. Willemse 2020.
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 14 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Archeologische terreinen en vondstlocaties Binnen het onderzoeksgebied zijn drie bekende terreinen van archeologische waarde aanwezig (zie Afbeelding 3.6), alle op circa 400 – 500 meter zuidelijk van het plangebied gelegen. Allereerst een terrein van hoge archeologische waarde (3889), bestaande uit een terrein met sporen van bewoning (oude woongrond), waar in het verleden archeologische vondsten uit de Late Middeleeuwen is aangetroffen. Ten tweede een terrein van zeer hoge archeologische waarde (15988) en bijbehorend beschermd monument (736). Laatstgenoemde betreft een terrein (met periferie) van kasteel Poelwijk uit de (Late) Middeleeuwen, gebouwd op een stroomrug.18
Afbeelding 3.6: Monumenten, vondstlocaties en onderzoeksmeldingen (vervaardigd door Greenhouse Advies bv op basis van gegevens uit Archis3).
In de directe omgeving van het plangebied is sprake van vier vondstlocaties. Vondstlocatie 2685283100
Datering Late Bronstijd – Midden IJzertijd
Complextype Niet te bepalen
Opmerkingen Niet-archeologische vondst van hamerbijl type Baexem (diabaas).
3106855100
Midden-Neolithicum – Midden-IJzertijd Laat-Romeinse Tijd – Vroege Middeleeuwen Late Middeleeuwen
Niet te bepalen
Niet-archeologische vondst van hamerbijl (doleriet).
Niet te bepalen
Handgevormd aardewerk (Mayen?). Zie Bilan 2004.
Kasteel met gracht
Opgraving ROB (1960). Zie bovengenoemde AMK-terreinen.
3977169100
3119864100
18
AMK-catalogus, juli 2014.
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 15 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Onderzoeksmeldingen De volgende onderzoeksmeldingen bevinden zich in het onderzoeksgebied: zaak-ID 4873725100
Jaar 2020
Afstand 0m
Uitvoerder Aeres Milieu
Soort onderzoek Booronderzoek
Resultaat en advies Nvt. Betreft hetzelfde plangebied (Staatsliedenbuurt), maar zou volgens opdrachtgever nooit zijn uitgevoerd.
2243565100
2009
50 m W (vanaf)
BAAC
Bureau- en booronderzoek (verkennend)
Betreft westelijk gelegen nieuwbouwwijk. Verwachting: oeverwalafzettingen, geen komklei aangetroffen. Vegetatiehorizont op 120 – 150 cmmv. Advies: karterend booronderzoek. Zie hieronder.
2256160100
2009
50 m W (vanaf)
BAAC
Booronderzoek (karterend)
Betreft westelijk gelegen nieuwbouwwijk. Idem als hierboven. Aanvulling: drie (mogelijke) vindplaatsen uit Romeinse Tijd in hiervoor genoemde oeverafzettingen. Advies: proefsleuven.
4591407100
2018
50 m W (vanaf)
Vestigia
Booronderzoek
Betreft westelijk gelegen nieuwbouwwijk (aparte zone). Komafzettingen tot 150 cm-mv, daaronder Laag van Wijchen. Geen archeologische indicatoren, Advies: vrijgave.
4857525100
2020
50 m W (vanaf)
Vestigia
Proefsleuven
Betreft westelijk gelegen nieuwbouwwijk (zie vooronderzoek BAAC 2009). Onderzoek (uitwerking) nog gaande. Evaluatierapport meldt resten uit de Romeinse Tijd.
2300150100
2010
50 m NW (vanaf)
Synthegra
Bureau- en booronderzoek (karterend)
Betreft westelijk gelegen nieuwbouwwijk (aparte zone). Komafzettingen tot minimaal 100 cm-mv. Advies: vrijgave.
4913739100
2020
50 m Z (tracé)
ADC
Begeleiding
Onderzoek nog gaande. Eerste bevindingen: diverse sporen uit vermoedelijk Middeleeuwen – Nieuwe Tijd.
2093967100
2005
50 m ZO
BILAN
Booronderzoek (verkennend)
Hoge verwachting, geen resultaten in Archis.
2041648100
2005
100 m ZO
Synthegra
Booronderzoek
Resultaten/rapport niet in Archis gedeeld.
2129274100
2006
250 m NW (vanaf)
RAAP
Booronderzoek
Resultaten/rapport niet in Archis gedeeld.
4024269100
2016
400 m O
RAAP
Bureauonderzoek
Hoge archeologische verwachting IJzertijd – Late Middeleeuwen, maar verstoord door naoorlogse grondroeringen. Advies: vrijgave.
2138808100
2004
400 m ZO
BILAN
Bureau- en booronderzoek
Bodem verstoord tot 50 – 140 cm-mv. Geen bewoningslagen aangetroffen. Advies: vrijgave.
2469037100
2015
400 m NO
RAAP
Bureauonderzoek
Resultaten/rapport niet in Archis gedeeld.
Er is in de directe nabijheid van onderhavig plangebied relatief veel archeologisch onderzoek gedaan in het verleden. Dit is met name als gevolg van de bouw van de nieuwbouwwijk Vleumingen West, in het westen grenzend aan de Staatsliedenbuurt. In de westelijk gelegen zone Vleumingen West werden zowel zandige oeverwalafzettingen aangetroffen met daarin vermoedelijke vindplaatsen uit de Romeinse Tijd als komafzettingen waarin geen archeologie is aan-
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 16 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
getroffen noch werd verwacht. Op een later moment werden bij gravend onderzoek (proefsleuven) wederom archeologische resten uit de Romeinse Tijd aangetroffen, gelegen op oeverwalafzettingen. 19
3.2.2
Cultuurhistorische en historisch-geografische elementen
Algemeen De oudste (kleine) nederzettingen in de omgeving waren gelegen op de hoger gelegen delen in het landschap. De vroegst bewaard gebleven vermelding van Gendt is uit de vroege Middeleeuwen (eind 8 ste eeuw). Het lijkt erop dat de oude dorpskern vanaf dat moment tot het heden blijvend bewoond is gebleven. Het plangebied zelf behoort van oudsher tot het buitengebied van deze historische kern, die op circa 750 meter oostelijk ligt. Gendt was in de Late Middeleeuwen aangesloten bij de Hanze en kreeg in 1233 stadsrechten.20 Plangebied Op de oudste beschikbare kaart van de omgeving (circa 1780, zie Afbeelding 3.7) is de huidige infrastructuur van Nijmeegsestraat (zuid) en Langstraat (noord) en reeds ingetekend. Op het kadastraal minuutplan 1811 – 1832 (zie Afbeelding 3.8) is een nauwkeurig beeld zichtbaar. Het gebied bestaat dan uit bouwland met veldnaam Kleine Steenbergen. Sinds circa 1780 is een boerderij aanwezig even zuidelijk van het plangebied. Volgens de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafels behoorde deze begin 19 de eeuw tot de landbouwer Jan Helden, die ook het bouwland behorende tot het plangebied in zijn bezit had. 21 Op het bonneblad van 1868 (zie Afbeelding 3.9) is deze situatie gelijk. Een eerste wijziging in landinrichting is zichtbaar op de kaart van 1931 (zie Afbeelding 3.10). Er liep toen een sloot van noord naar zuid dwars door het plangebied.
Het bouwland was vervangen door een grote boomgaard. Deze situatie bleef tot na de Tweede Wereldoorlog gelijk. De percelering wijzigde enigszins in de jaren ’50 van de vorige eeuw (zie Afbeelding 3.11). Aan het begin van de jaren ’60 maakte de boomgaard plaats voor een woonwijk (de huidige bebouwing, zie Afbeelding 3.12). De huizen zijn gebouwd tussen 1962 en 1971. De schuren in de achtertuinen dateren van 1980. 22 Ter plaatse van de huidige bebouwing zijn funderingen aanwezig. Tot circa 1960 groef men alleen funderingssleuven alvorens te gaan bouwen. Daarna ging men over tot het uitgraven van een volledige bouwput. Aangezien de oudste huidige bebouwing van rond dat moment (1962) dateert, is niet exact te zeggen of hieronder nog archeologische resten verwacht kunnen worden, met andere woorden: de exacte omvang van de aanwezige funderingen in zowel horizontale als verticale zin is op voorhand onbekend.
Afbeelding 3.7: Uitsnede van de Hottinger-kaart (circa 1780) met het plangebied (bij benadering) in het rode kader, georiënteerd op het oosten (bron: Versfelt 2003).
19
Persoonlijke mededeling G. Janssen (Historische Kring Gente), geraadpleegd uit Vestigia-rapport V20-4337 (Koot 2020); Krekelbergh 2009. 20 www.historischekringgente.nl/geschiedenis-van-gendt. 21 Beeldbank RCE. 22 Kadaster, BAG-viewer. Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 17 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Afbeelding 3.8: Uitsnede kadastrale minuutplan 1811-1832 met het plangebied (rode kader) en de huidige topografie eroverheen geprojecteerd (bron: Beeldbank RCE).
Afbeelding 3.9: Uitsnede bonneblad 1868 (bron deze en volgende uitsnedes: Topotijdreis).
Afbeelding 3.10: Uitsnede bonneblad 1931.
Afbeelding 3.11: Uitsnede bonneblad 1962.
Afbeelding 3.12: Uitsnede bonneblad 1973.
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 18 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
De Historische Kring Gendt (Gente) is gevraagd naar (archeologische en historische) informatie omtrent het plangebied. In hun reactie d.d. 28-10-2021 gaven zij aanvullende informatie, dat deels in de lopende tekst van deze rapportage is opgenomen.23 Specifiek omtrent de huidige funderingen en mogelijke verstoringen gaven zij aan dat deze mogelijk relatief ondiep zijn (circa 0,6 meter beneden maaiveld). De toekomstige funderingen zullen dieper gaan dan dat niveau. Dit zou betekenen dat eventuele archeologisch relevante lagen wel degelijk kunnen worden verstoord met de geplande werkzaamheden. Verklaring overig te raadplegen bronnen De kaartencollectie van Wildernis.eu is geraadpleegd. Het betreft hier voornamelijk kaarten in het stroomgebied van de Waal, en dus buiten onderhavig plangebied. De Kaart Historisch landschap, historische stedenbouw en archeologie van de provincie Gelderland geeft geen aanvullende informatie over (de directe omgeving van) het plangebied. Het Gelders Archief, het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zijn door middel van online zoektermen bevraagd, maar hier kwam betreffende het plangebied geen aanvullende informatie uit. Hetzelfde geldt voor de bijbehorende beeldbanken. De Atlas 1868 geeft geen informatie die niet van het overige geraadpleegde kaartmateriaal kan worden afgeleid.
3.2.3
Tweede Wereldoorlog
De Tweede Wereldoorlog was een ingrijpende gebeurtenis in de Nederlandse geschiedenis die voor huidige generaties nog sterk tot de verbeelding spreekt. In toenemende mate wordt het archeologisch bodemarchief van die periode van belang geacht. In die hoedanigheid wordt deze periode in dit rapport besproken. 24 Diepgaand literatuur- en/of archiefonderzoek valt buiten de opzet van onderhavig archeologisch bureauonderzoek. Om die reden is ervoor gekozen om eenvoudig (zoals online) te raadplegen bronnen en literatuur te gebruiken om de (verwachting op) eventuele aan- of afwezigheid van sporen uit de oorlogsperiode te inventariseren. Naar de binnen onderhavig onderzoek geraadpleegde bronnen wordt in de navolgende tekst verwezen. Mei 1940 De Duitse bezetting van Nederland werd voorafgegaan door een Duits offensief op Nederlands grondgebied. In de jaren daarvoor werden vele nieuwe verdedigingslinies aangelegd of bestaande aangepast aan de toen moderne maatstaven. Hiervan kunnen zich sporen in het landschap of onder maaiveld bevinden. Tussen 10 en 14 mei 1940 vonden bovendien grondgevechten en beschietingen plaats op diverse plekken in ons land.
Zover kon worden nagegaan in de geraadpleegde bronnen lag onderhavig plangebied niet binnen het gevechtsgebied.25 Market Garden en frontgebied Vanaf 17 september 1944 kwam met de geallieerde operatie ‘Market Garden’ de grondoorlog opnieuw naar Nederland. Grote delen van Limburg, Noord-Brabant, Zeeland en Gelderland kwamen in de frontzone te liggen. Het plangebied lag nabij de directe gevechtszone, maar voornamelijk in het Duitse verzamelgebied. De gevechten in de regio vonden onder meer plaats rond Lent, Bemmel en Elst. Na het mislukken van ‘Market Garden’ (eind september 1944) werd een groot deel van ons land maandenlang frontgebied. Op diverse plekken ontstonden nieuwe gewapende conflicten. Op andere plekken bleef de situatie maandenlang nagenoeg ongewijzigd. Deze frontlinie lag grofweg in het rivierengebied. Aan beide zijden groeven militairen zich in en werden loopgraven, onderkomens en andere stellingen aangelegd. Bovendien werd er over en weer geschoten met artillerie en voerden (nagenoeg uitsluitend de geallieerden) luchtaanvallen uit. In deze hoek van de Over-Betuwe kwam de frontlinie te liggen tussen Gendt en Haalderen. Het plangebied bleef uitmaken van het Duitse front. Individuele (archeologische) sporen binnen of nabij het plangebied zelf zijn aan te wijzen aan de hand van divers historisch beeldmateriaal.
Op een historische luchtverkenningsfoto van de Britse Royal Air Force (d.d. 23
Persoonlijke mededeling G. Janssen (Historische Kring Gente). Een paragraaf over deze periode wordt door het bevoegd gezag verplicht gesteld wanneer het plangebied op de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (www.ikme.nl) staat aangegeven. Habraken 2017. 25 Nierstrasz 1952. 24
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 19 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
15-03-1945, zie Afbeelding 3.13)26 is de toenmalige landinrichting duidelijk zichtbaar: er lag een grote boomgaard en enkele sloten. Zuidelijk van het plangebied, langs de Nijmeegseweg, is bebouwing aanwezig. Het pand zuidwestelijk van het plangebied is zwaar beschadigd. Binnen en buiten het plangebied zijn enkele inslagkraters zichtbaar. Noordelijk van het plangebied is een verbindingsloopgraaf (zigzaglijn) aanwezig. Al deze sporen lijken echter buiten het plangebied te liggen. Getuige een Duitse kaart van rond de jaarwisseling 1944 – 1945 lagen de Duitse stellingen in Gendt zowel oostelijk als westelijk van (en dus buiten) het plangebied.27 Bevrijding Tussen eind maart en medio april 1945 kwam het laatste geallieerde offensief in Nederland op gang. Ons land werd vanuit het zuidoosten bevrijd. Het plangebied maakte deel uit van het opmarsgebied tijdens operatie ‘Destroyer’ (2 en 3 april 1945). Gezien de ligging van het plangebied nabij het gevechtsgebied is het mogelijk dat hier gevechtshandelingen zijn uitgevoerd. In geraadpleegde literatuur wordt de omgeving van het plangebied genoemd als zijnde betrokken bij gevechtshandelingen. 28 Bovenstaande bronnen geven geen aanleiding om aan te nemen dat er archeologische oorlogssporen in het plangebied aanwezig zijn.
Benadrukt wordt dat op basis van deze (archeologische) verwachting geen uitspraak kan worden gedaan over de kans op het aantreffen van explosieven (ontplofbare oorlogsresten) en de daarmee gepaard gaande gevaarzetting, zoals wettelijk is vastgesteld in het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO).
Afbeelding 3.13: Geallieerde luchtverkenningsfoto d.d. 15-03-1945 met het plangebied (rode kader). Opvallende locaties, waarschijnlijk inslagkraters, zijn blauw omcirkeld (bron: WUR, Speciale Collecties).
26
Wageningen University & Researches. Persoonlijke collectie M. Reinders. 28 Otemann 2005, 113-115. Onder meer de kruising Langstraat met Kruisstraat is bevochten. 27
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 20 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
3.3
Archeologische verwachting
Het uitgevoerde onderzoek heeft geresulteerd in de volgende gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Op basis van de geomorfologische en bodemkundige gegevens en vondstmeldingen en onderzoek in vergelijkbare geologische condities in de omgeving kan worden gesteld dat voor het plangebied een hoge verwachting geldt voor de periode Late Bronstijd tot en met heden, met de nadruk op IJzertijd en Romeinse Tijd gezien bekende vindplaatsen in de omgeving. Op de stroomgordelkaart lag het gebied grofweg gedurende de Midden-Bronstijd in een actieve stroomgordel (van de Waal), waardoor het gebied ongeschikt was voor bewoning. Eventueel oudere archeologische resten zullen bovendien zijn weggeërodeerd. Op basis van de resultaten uit recent onderzoek direct grenzend in het westen van onderhavig plangebied (nieuwbouwwijk Vleumingen West) kan worden gesteld dat de archeologische resten uit Late Prehistorie tot en met Romeinse Tijd op oeverwalafzettingen van de Waal aanwezig kunnen zijn. Tevens kunnen resten uit de Middeleeuwen tot de Nieuwe Tijd aanwezig zijn. Op basis van historisch kaartmateriaal worden resten vanaf circa 1780 tot heden niet verwacht, aangezien het plangebied toen uit bouwland en boomgaard bestond. De kans op het aantreffen van archeologische resten uit de Tweede Wereldoorlog anders dan losse vondsten wordt klein geacht.
Langdurige bivak zoals stellingen worden op basis van luchtfoto’s niet verwacht. Er kunnen archeologische resten verwacht worden in de vorm van verspreide begraving, (periodieke) bewoning en landgebruik. Archeologische resten kunnen bestaan uit nederzettingsresten en voor de betreffende periode kenmerkend vondstmateriaal, zoals aardewerk, bouwkeramiek en glas. Eventuele archeologische resten bevinden zich op een nog onbekende diepte, in de top van de onderliggende oeverwalafzettingen. Gezien de hydrologische condities in het plangebied is de verwachting dat de conservering van zowel organische als anorganische archeologische resten slecht is.
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 21 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
4 Inventariserend veldonderzoek Het inventariserend veldonderzoek heeft bestaan uit een verkennend booronderzoek. De toegepaste onderzoeksmethode voor het veldwerk is gebaseerd op de resultaten van het bureauonderzoek, KNA-Protocol 4003 Inventariserend veldonderzoek (landbodems) 29 en de KNA-Leidraad IVO Karterend Booronderzoek versie 2.030. Greenhouse Advies beschikt over een certificaat voor het uitvoeren van deze werkzaamheden. Voor aanvang van het veldonderzoek is een Plan van Aanpak opgesteld waarin onderzoeksopzet en veiligheidsaspecten aan de orde komen.1
4.1
Werkwijze
Voor aanvang van de veldwerkzaamheden is een boorplan opgesteld. De boringen zijn daarbij regelmatig verdeeld over het terrein in een verspringend grid. Er is geboord met een dichtheid van zes boringen per hectare. In totaal zijn vijftien (15) boringen uitgevoerd. Het booronderzoek is uitgevoerd op 4 en 5 november 2021 door een Senior KNA Prospector, geassisteerd door een bodemkundig karteerder. Het onderzoek is in combinatie met het milieuhygiënisch onderzoek uitgevoerd. Er is geboord met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm. De boringen zijn uitgevoerd tot minimaal 25 cm in de zandondergrond of een maximale diepte van 4,3 meter beneden maaiveld. De locaties van de uitgevoerde boringen zijn ingemeten met behulp van GPS. Van alle boorlocaties is de hoogte van het maaiveld bepaald aan de hand van het AHN4.31 De opgeboorde grond is beoordeeld op bodemopbouw en mate van eventuele bodemverstoring om daarmee de archeologische potentie van de ondergrond van het plangebied in kaart te brengen. Verder is het opgeboorde materiaal onderzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren en is gekeken naar bodemverkleuringen die zouden kunnen wijzen op mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen. Relevante lagen zijn versneden c.q. verbrokkeld.
De boringen zijn lithologisch beschreven conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB) versie 5.2.32 Door de aanwezigheid van kabels en leidingen en andere (bovengrondse) obstakels in de woonwijk is een klein aantal boringen verplaatst ten opzichte van het Plan van Aanpak. Een kaart met de locaties van de uiteindelijk uitgevoerde boringen is opgenomen in Bijlage 2: Locatie boringen. De bijbehorende boorstaten zijn weergegeven in Bijlage 3: Boorstaten.
4.2
Bodemopbouw
Het algemene beeld van de bodemopbouw geeft een relatief onverstoord karakter. Dit betreft echter enkel de locaties waar zich geen huidige bebouwing bevindt, aangezien er geen inpandige boringen zijn gezet. De bodem is deels voorzien van tegels, deels van klinkers. De bouwvoor daaronder bestaat voornamelijk uit matig grof zand, deels kleiig, met grind of kiezels en resten puin/baksteen, wortels en plantenresten. Dit pakket is tussen de 15 en 70 cm dik. Dit komt grofweg overeen met de verwachting zoals uitgesproken door de Historische Kring te weten verstoringen ten behoeve van de huidige bebouwing tot circa 60 cm beneden maaiveld. Daaronder (op genoemde diepte) bevindt zich de onverstoorde natuurlijke bodem. Deze bestaat hoofdzakelijk uit (matig tot zwak) zandige klei met daarin roest- en mangaanvlekken. Dit wordt geïnterpreteerd als fluviatiele afzettingen van de Waal stroomgordel (sedimentatie gedurende Midden-Bronstijd) behorende tot de Formatie van Echteld. In een deel van de boringen zijn afzettingen bestaande uit fijn zand of sterk zandige klei aangetroffen. Dit is in de boringen 5 (2,5; 2,8 m-mv), 8 (2,65 m-mv), 9 (3,7 m-mv), 10 (3,0 m-mv), 12 (1,2 m-mv), 13 (0,8m-mv), 14 (2,45 m-mv) en 15 (1,0 m-mv). Deze fluviatiele afzettingen worden geïnterpreteerd als oeverwalafzettin29
SIKB 2018. Tol et al. 2012. 31 Gezien de geringe hoogteverschillen zoals zichtbaar op het AHN4 en het overwegend open karakter van het terrein (geringe kans op afwijkingen op het AHN4) werd een inmeting in het veld niet noodzakelijk geacht. 32 Bosch 2008. 30
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 22 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
gen. Een deel daarvan komt overeen met de top van de oeverafzettingen in nabijgelegen vindplaats Vleumingen West (1,2 – 1,5 m-mv), maar het gros ligt dieper. Daarbinnen zouden resten vanaf de Late Bronstijd tot heden kunnen worden aangetroffen. In deze afzettingen is tijdens dit onderzoek echter geen cultuurlaag waargenomen. Belangwekkend is het aantreffen van een dun (gemiddeld 10 cm dik) zwak zandig kleilaagje in de noordelijke helft van het plangebied (boringen 1, 3 en 9). Deze komt voor op een diepte tussen 2,55 en 2,95 meter beneden maaiveld. Het laagje wordt geïnterpreteerde als laklaag; een sterk ontwikkeld vegetatieniveau. Dit kan wijzen op een leef- of cultuurlaag en is dus potentieel archeologisch waardevol. Dit is echter dieper dan de aangetroffen vegetatiehorizont zoals aangetroffen bij eerder onderzoek direct westelijk van onderhavig plangebied (vindplaats Vleumingen; 1,2 – 1,5 m -mv). Deze is gevormd in oeverafzettingen33, evenals de binnen dit onderzoek geïnterpreteerde pakketten van zeer fijn zand en sterk zandige klei. Afgaande op het AHN334 was de maaiveldhoogte voorafgaand aan de werkzaamheden binnen de nieuwbouwwijk Vleumingen West circa 10,6 – 10,8 meter +NAP. Dit is gelijk aan de huidige maaiveldhoogte ten opzichte van NAP binnen onderhavig plangebied. Dit zou erop moeten wijzen dat de binnen onderhavig onderzoek aangetroffen (vermeende) lak- c.q.
leeflaag in diepere afzettingen gevormd is en dat de oeverafzettingen hier dieper liggen. Ter hoogte en onder dit niveau werd eveneens in de noordelijke helft van het plangebied (boringen 4, 6 en 9) een pakket matig zandige klei aangetroffen met daarin houtskoolspikkels en baksteenresten (zie volgende paragraaf). De diepere ondergrond bestaat uit fluviatiele afzettingen uit het Pleistoceen, behorende tot de Formatie van Kreftenheye. De top daarvan werd slechts in een deel van de boringen bereikt, te weten in boringen 2 (4,3 m-mv), 5 (3,7 m-mv), 7 (3,2 m-mv), 11 (3,65 m-mv), 12, (3,35 mv-mv), 15 (3,8 m-mv). Dit komt overeen met de provinciale Zandbanenkaart (gemiddeld 3 – 4 m-mv).
4.3
Archeologie
Er zijn tijdens het veldonderzoek archeologische indicatoren en/of vondsten waargenomen in de vorm van sporen baksteen en houtskool(spikkels). Deze geven gedeeltelijk een aanvulling op bovenstaande resultaten. De houtskool(spikkels) (boringen 2, 1,9 m-mv; 4, 2,8 m-mv; 6, 2,6 m-mv) zijn niet waargenomen in die boringen waar tevens de vermeende laklaag aanwezig was, maar wel in min of meer dezelfde zone (grofweg noordelijke helft plangebied). Deze indicatoren bevinden zich in de afzettingen onder de genoemde laklaag, in de top van de oeverafzettingen. De kans bestaat dat dit aanwijzingen zijn voor een vindplaats vanaf de Late Bronstijd tot heden. Binnen de laklaag zelf werden geen vondsten aangetroffen. De sporen van baksteen (boring 9, 3,0 m-mv) is op een dermate grote diepte gedaan dat een verklaring op basis van een enkele boring niet eenvoudig gedaan kan worden. De bodemopbouw leek niet verstoord. Mogelijk was er sprake van inmenging uit hogere lagen tijdens het boren, maar een aanwijzing voor een vindplaats wordt ook niet uitgesloten.
33
Krekelbergh 2009. Het meest recente proefsleuvenonderzoek (Vestigia 2020) is nog in de uitwerkingsfase, derhalve zijn de resultaten daarvan nog niet openbaar bekend. 34 Geraadpleegd via https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/. Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 23 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
5 Evaluatie en advies 5.1
Samenvatting en conclusie
In opdracht van Van Wijnen Projectontwikkeling Oost bv is door Greenhouse Advies bv voorliggend archeologisch onderzoek opgesteld voor het plangebied Staatsliedenbuurt te Gendt. Het onderzoek heeft bestaan uit een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek. Aanleiding voor het onderzoek is de geplande herinrichting van de bestaande woonwijk. Bureauonderzoek Het plangebied bevindt zich in het rivierengebied. De diepere ondergrond bestaat uit fluviatiele afzettingen uit het Pleistoceen (Kreftenheye). Op basis van diverse bronnen worden de Holocene afzettingen (Echteld) geschat op een dikte van 3 - 4 meter. Volgens de stroomgordelkaart ligt het plangebied binnen een stroomgordel die actief was gedurende de Midden-Bronstijd. Tijdens die periode was het plangebied ongunstig voor bewoning. Oudere resten zullen zijn verspoeld. Geomorfologisch ligt het plangebied op een relatief hoger gelegen stroomrugglooiing. Daarin hebben zich kalkhoudende ooivaaggronden gevormd. In de directe omgeving van het plangebied (voornamelijk grenzend aan de bestaande wijk in het westen) is relatief veel archeologisch onderzoek uitgevoerd. Daaruit komen tegenstrijdige resultaten, te weten zowel oeverwalafzettingen met daarin vermoedelijke vindplaatsen (uit de Romeinse Tijd) als komafzettingen zonder archeologisch geachte relevantie.
Het plangebied bestond gedurende de laatste twee eeuwen uit bouwland en boomgaard met sloten. In het zuidelijk deel stond omstreeks 1780 een boerderij. De huidige woonwijk is in de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw gebouwd. Archeologische verwachting Op basis van het bureauonderzoek kan gesteld worden dat er voor het plangebied een hoge verwachting geldt voor de periode Late Bronstijd tot en met heden, met de nadruk op de IJzertijd en Romeinse Tijd. Deze zullen aanwezig zijn in de top van de aanwezige oeverwalafzettingen. Archeologische resten uit de Tweede Wereldoorlog anders dan losse vondsten worden niet verwacht. Veldonderzoek Het veldonderzoek heeft uitgewezen dat het plangebied relatief onverstoord is. Dit betreft echter enkel de locaties waar zich geen huidige bebouwing bevindt, aangezien er geen inpandige boringen zijn gezet. De bovenste circa 2,5 meter en dieper bestaat uit Holocene fluviatiele afzettingen, behorende tot de Formatie van Echteld. Op een aantal locaties in de noordelijke helft van het plangebied is daarboven een vegetatiehorizont (laklaag) aangetroffen, die is gevormd in oeverwalafzettingen (sterk zandige klei). Ook zijn enkele archeologische indicatoren aangetroffen in deze afzettingen. Beiden kunnen wijzen op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats.
5.2
Beantwoording onderzoeksvragen
Op basis van de resultaten van het onderzoek kunnen de onderzoeksvragen als volgt beantwoord worden: Bureauonderzoek 1 Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot ca. 200 m van de onderzoekslocatie) gebied? Het plangebied bevindt zich in het rivierengebied. De ondergrond bestaat uit fluviatiele afzettingen uit het Pleistoceen (Formatie van Kreftenheye) en Holoceen (Formatie van Echteld). Het Pleistocene zand bevindt naar verwachting zich tussen de 3 en 4 meter diepte. 2
Wat is de aard (ontstaanswijze), diepteligging, genese, gaafheid, dikte, en omvang van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)?
Deze worden niet verwacht.
Projectcode: P02794 Versie: Definitief, 2.0
Pagina 24 van 30
Archeologisch onderzoek Staatsliedenbuurt te Gendt, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
3
Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest?
Zover bekend van historische kaarten is het plangebied in gebruik geweest als bouwland en boomgaard. In het zuidelijk deel stond rond 1780 een boerderij. In recentere tijden is een woonwijk aangelegd. 4
Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend?
In het onderzoeksgebied zijn diverse archeologische vondstlocaties bekend. Het betreft zowel toevalsvondsten uit het verleden (tussen Neolithicum en Romeinse Tijd) als uit recenter onderzoek (uitkomsten gravend onderzoek ten behoeve van nieuwbouwwijk Vleumingen West). In laatstgenoemde werden oeverwalafzettingen aangetroffen met daarbinnen aanwijzingen voor een vindplaats uit de Romeinse Tijd. Uit het historisch kaartonderzoek is bekend dat zuidelijk van het plangebied een boerderij heeft gestaan. Deze is voor het eerst zichtbaar op de Hottinger-kaart (circa 1780). 5
Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.)hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?
Het plangebied ligt binnen het stroomgebied van de Waal. Ter plaatse van het plangebied hebben zich oeverwallen gevormd. Erosie van oudere afzettingen is mogelijk vanwege de ligging binnen stroomgordel 734 die vermoedelijk actief was gedurende de Midden-Bronstijd. 6
Met welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?
Het terrein als bouwland en boomgaard kan beïnvloed zijn door grondbewerking, maar ook ophoging c.q. bemesting. Er is kans op een mate van diepe graafwerkzaamheden door de bouw van de bestaande woonwijk. 7
Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten?
De ligging van een stroomgordel die (vermoedelijk) actief was tijdens de Midden-Bronstijd kan ervoor gezorgd hebben dat archeologische resten ouder dan dat moment zijn verspoeld. 8
Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen?