225385 tb6 Archeologisch onderzoek.pdf
Tekst van het document
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Archeologisch onderzoek Kamervoort (ong.) te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GRA-rapport 2018.05 ISSN 2468-8258
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 1 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Administratieve gegevens en verantwoording Onderzoekslocatie Toponiem Plaats Gemeente Kadastrale aanduiding Centrumcoördinaten Oppervlakte Projectgegevens Opdrachtgever
Projectcode Status Versie Datum Bevoegd gezag OM-nummer Uitvoerder
Uitvoeringsperiode Opsteller
Kamervoort (tussen huisnummers 5 en 7) Angeren Lingewaard 1168 X = 193717 / Y = 436373 Ca. 3.313 m² Dhr. M. Boeien Stuifstraat 7 6851CN Huissen BSB00618 Definitief 1.0 25-05-2018 Gemeente Lingewaard Adviseur bevoegd gezag: dhr. J. Habraken 4587747100 Greenhouse Advies B.V. Huismanstraat 6 6851 GT Huissen archeologie@greenhouse-advies.nl Februari 2018 (veldwerk 15 februari) M. Reinders P. Fijma (Senior KNA Prospector)
Paraaf
Vrijgave Paraaf
P. Fijma (Senior KNA Prospector)
Beheer en plaats documentatie (gedurende onderzoek) Transito-depot
Greenhouse Advies B.V. Huismanstraat 6 6851 GT Huissen Wanraaij 31B 6673 DM Andelst nog niet
Rapport goedgekeurd door BG
BRL-protocol ☐ 4003 Proefsleuvenonderzoek (IVO-P) ☐ 4003 Proefsleuvenonderzoek (IVO-P) - variant archeologische begeleiding ☒ 4003 Verkennend booronderzoek (IVO-O) ☐ 4004 Opgraven landbodems ☐ 4004 Opgraven landbodems - variant archeologische begeleiding
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 2 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Samenvatting Inleiding In opdracht van dhr. M. Boeien heeft Greenhouse Advies B.V. een archeologisch onderzoek uitgevoerd in het kader van de herindeling van het perceel en de realisatie van drie woonhuizen aan de Kamervoort te Angeren gemeente Lingewaard. Het onderzoek heeft bestaan uit een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek. Bureauonderzoek Het plan- en onderzoeksgebied ligt in het rivierengebied (Rijn-Maasdelta) en binnen de stroomgordel van de Neder-Rijn. Deze rivier is actief vanaf 2500 jaar BP. Deze afzettingen bestaan uit kleiig, siltig of zandig riviersediment behorende tot de Formatie van Echteld. 1 In de diepere ondergrond bevinden zich laat-Pleistocene rivierafzettingen bestaande uit grof zand die behoren tot de Formatie van Kreftenheye. Deze zijn afgezet in de Jonge Dryas (circa 11.650 – 12.850 jaar BP) tijdens de laatste koude periode van het Weischelien. Het plan- en onderzoeksgebied is op de geomorfologische kaart gekarteerd als een rivieroeverwal. De bodems in het plangebied worden getypeerd als kalkhoudende ooivaaggronden, bestaande uit lichte zavel. Het plangebied ligt in een zone met een hoge archeologische trefkans, zonder beleidscategorie. In deze zone is archeologisch vooronderzoek verplicht bij ingrepen dieper dan 30 cm en/of met een oppervlakte groter dan 100 m2.
Het plangebied heeft op dit moment geen Dubbelbestemming Archeologie, maar enkel de Bestemming Wonen. Eventuele archeologische resten kunnen direct vanaf maaiveld verwacht worden, in de top van de oeverwalafzettingen (Formatie van Echteld). Gezien de hydrologische condities in het plangebied is de verwachting dat de conservering van eventuele (an)organische archeologische resten slecht is. Veldwerk De bodemopbouw is door het hele plangebied nagenoeg gelijk. In de meeste boringen bevindt zich een bouwvoor van circa 40 cm bestaande uit matig tot zwak zandige, zwak humeuze (donker)bruine klei. De Holocene fluviatiele oeverwalafzettingen behorende tot de Formatie van Echteld bevinden zich hier direct onder, tussen de 0 en 50 cm-mv. Deze afzettingen bestaan uit één of twee lagen, die variëren van matig en zwak zandige tot sterk siltige klei die deels zwak roesthoudend is. Hele en resten van schelpen komen hier ook in voor. Hieronder, tussen de 70 en 200 m-mv, bevinden zich de laat-Pleistocene rivierafzettingen behorende tot de Formatie van Kreftenheye. Dit beddingzand bestaan uit matig fijn tot matig grof, zwak tot matig siltig zand. In twee boringen is sprake van een verstoring. Er zijn tijdens het veldonderzoek geen archeologische indicatoren en/of vondsten waargenomen.
Ook zijn er geen antropogene lagen waargenomen of andere aanwijzingen die een (intacte) archeologische vindplaats ter plaatse doen vermoeden. Advies Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek is vervolgonderzoek ons inziens niet noodzakelijk. De kans op het aantreffen van (onverstoorde) archeologische resten wordt klein geacht. De voorgenomen ingrepen kunnen ons inziens zonder archeologisch voorbehoud worden uitgevoerd. Indien tijdens de uitvoering alsnog onverwachte archeologische resten worden aangetroffen, dient hiervan direct melding gemaakt te worden bij het bevoegd gezag in het kader van de wettelijke meldingsplicht conform de Erfgoedwet. Procedure Bovenstaand advies is ter beoordeling voorgelegd aan het bevoegd gezag, de gemeente Lingewaard. Het bevoegd gezag beslist over de aard en invulling van eventueel vervolgonderzoek. De gemeente Lingewaard gaat akkoord met bovengenoemd advies.
1 Stiboka 1975.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 3 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Inhoudsopgave 1
Inleiding ........................................................................................................................................... 5 1.1 Aanleiding ................................................................................................................................ 5 1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen .......................................................................................... 5 1.3 Werkwijze en leeswijzer .......................................................................................................... 6 2 Beschrijving plangebied .................................................................................................................. 7 2.1 Plangebied en onderzoeksgebied ........................................................................................... 7 2.2 Toekomstig gebruik ................................................................................................................. 8 3 Bureauonderzoek.......................................................................................................................... 10 3.1 Landschap .............................................................................................................................
10 3.1.1 Geologie ............................................................................................................................ 10 3.1.2 Geomorfologie................................................................................................................... 10 3.1.3 Bodem ............................................................................................................................... 11 3.2 Archeologie en historie .......................................................................................................... 12 3.2.1 Bekende archeologische gegevens .................................................................................. 12 3.2.2 Cultuurhistorische en historisch-geografische elementen ................................................ 15 3.2.3 Tweede Wereldoorlog ....................................................................................................... 17 3.3 Archeologische verwachting .................................................................................................. 18 4 Inventariserend veldonderzoek ..................................................................................................... 19 4.1 Werkwijze ..............................................................................................................................
19 4.2 Bodemopbouw ....................................................................................................................... 19 4.3 Archeologie ............................................................................................................................ 20 5 Evaluatie en advies ....................................................................................................................... 21 5.1 Conclusie ............................................................................................................................... 21 5.2 Beantwoording onderzoeksvragen ........................................................................................ 21 5.3 Advies .................................................................................................................................... 22 Literatuur en bronnen ............................................................................................................................ 23 Literatuur ........................................................................................................................................... 23 Databases/kaartmateriaal .................................................................................................................
23 Websites............................................................................................................................................ 23 Bijlage 1: Overzicht archeologische perioden Bijlage 2: Locatie boringen Bijlage 3: Boorstaten
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 4 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
1 Inleiding 1.1 Aanleiding In opdracht van dhr. M. Boeien is door Greenhouse Advies B.V. voorliggend archeologisch onderzoek opgesteld voor het plangebied Kamervoort (tussen huisnummers 5 en 7) te Angeren, gemeente Lingewaard. Het onderzoek heeft bestaan uit een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek. Aanleiding voor het onderzoek is de verkaveling van het perceel en de realisatie van drie woningen. Bij de voorgenomen bodemingrepen kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord of vernietigd. Conform het beleid van de gemeente Lingewaard dient hier archeologisch onderzoek plaats te vinden (zie § 0). Het plangebied is weergegeven op Afbeelding 1.1. Onderhavig archeologisch onderzoek heeft betrekking op dit gebied (plangebied) en de directe omgeving (onderzoeksgebied). Het veldonderzoek is uitgevoerd conform het opgestelde Plan van Aanpak (PvA) d.d. 15-02-2018 (Reinders & Fijma 2018).
Afbeelding 1.1: Het plan- en onderzoeksgebied te Angeren (bron: PDOK)
1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen Het doel van het onderzoek is het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over de bekende of verwachte archeologische resten, binnen een omschreven gebied, om daarmee tot een gespecificeerde archeologische verwachting te komen. Deze verwachting is vervolgens in het veld getoetst aan de hand van een booronderzoek. Het resultaat is een standaardrapport op basis waarvan een beslissing genomen kan worden ten aanzien van (eventueel) vervolgonderzoek en de vorm daarvan. Om deze doelstelling te kunnen realiseren, dienen conform het PvA en de eisen van het bevoegd gezag de volgende vragen te worden beantwoord: 1. Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen in de ondergrond ter plaatse van het onderzoeksgebied? 2. Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 5 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
3. Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 4. Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekte bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? 5. Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? 6. Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring? Indien archeologische resten (indicatoren) aanwezig zijn: 7. Wat is de (mogelijke) omvang, aard, datering en fysieke kwaliteit van deze archeologische vondsten/of spoorcomplexen? Licht toe met een beargumenteerde interpretatie. 8. Wat is de diepteligging van de top van het niveau met archeologische vondst- en/of spoorcomplexen (‘vondstlaag’) ten opzichte van het maaiveld en NAP? Wat is de dikte van deze vondstlaag of vondstlagen? Licht toe aan de hand van een beargumenteerde interpretatie van boorprofielen. 9. In hoeverre is deze vondstlaag/vondstlagen of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor die in de diepere bodem? 10.
In hoeverre is de vondstlaag of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor de ligging en verbreiding van een eventueel sporenniveau? 11. Hoe kan men de resultaten vertalen in termen van conservering/ kwaliteit, en/of verdere zoek- of waarderingsstrategie? 12. Welke consequenties zal voortgaande planuitvoering op de archeologische resten kunnen hebben? 13. Welke mogelijkheden zijn er, of welk perspectief is er, voor in situ behoud? Wat zijn daarvoor de randvoorwaarden? Hoe dienen deze randvoorwaarden tijdens de waarderende fase te worden onderzocht? 1.3 Werkwijze en leeswijzer Het archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.0, de gemeentelijke eisen en het Plan van Aanpak (PvA). Er is informatie verzameld over het onderzoeksgebied en het specifieke plangebied met betrekking tot geologie, bodem, bodemverstoringen, archeologie, cultuur- en bouwhistorie. Op basis hiervan is een archeologisch verwachting opgesteld die vervolgens in het veld getoetst is. Het rapport is opgebouwd uit de hieronder genoemde hoofdstukken: Hoofdstuk 1: Inleiding Hoofdstuk 2: Beschrijving plangebied Hoofdstuk 3: Bureauonderzoek Hoofdstuk 4: Inventariserend veldonderzoek Hoofdstuk 5: Evaluatie en advies Voor de in dit rapport gebruikte archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar Bijlage 1.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 6 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
2 Beschrijving plangebied 2.1 Plangebied en onderzoeksgebied Plangebied Het plangebied ligt binnen de bebouwde kom in het westelijk deel van Angeren. Onderzoeksgebied Het onderzoeksgebied betreft het plangebied met een zone van 500 meter hieromheen (zie Afbeelding 1.1 en Afbeelding 2.1). De begrenzing van het onderzoeksgebied komt overeen met de begrenzing van het plangebied zoals weergegeven op Afbeelding 1.1 en Afbeelding 2.1.
Afbeelding 2.1: Het plangebied te Angeren op de topografische kaart. (bron: Opentopo)
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 7 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Afbeelding 2.2: Huidige situatie van het plangebied gezien richting het noordwesten en het pand met huisnummer 7 op de achtergrond. (foto: Greenhouse Advies)
Huidige situatie Het plangebied ligt binnen de bebouwde kom en bestaat thans uit een braakliggend stuk terrein (grasland). Het wordt omgeven door bebouwing (woonhuizen en een sportterrein). Enkel in het noordelijk deel van het perceel bevindt zich een recent gebouwd schuurtje. Kabels en Leidingen Binnen het plangebied bevinden zich conform de KLIC-melding d.d. 12-2-218 geen kabels of leidingen. 2.2 Toekomstig gebruik Het plangebied zal worden verkaveld. Het bestaat thans uit één perceel en dat worden er mogelijk vier. Hierop zullen woningen met bijbehorende tuinen en parkeergelegenheden worden gerealiseerd (zie Afbeelding 2.3). Er is op dit moment nog geen zekerheid over de diepte van de graafwerkzaamheden, maar deze zullen naar verwachting de archeologisch interessante lagen raken.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 8 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Afbeelding 2.3: Het bouwplan ter plaatse van het plangebied (bron: Van Wijk Vastgoed).
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 9 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
3 Bureauonderzoek 3.1 Landschap Het landschap heeft in het verleden een sterke rol gespeeld in het nederzettingspatroon en de mogelijkheden tot bepaalde activiteiten van de mens. Bij onderzoek naar de mogelijkheid van archeologische sporen in een bepaald gebied is het van belang om te achterhalen hoe het landschap er in het verleden kan hebben uit gezien. 3.1.1 Geologie Het plan- en onderzoeksgebied ligt in het rivierengebied (Rijn-Maasdelta) en binnen de stroomgordel van de Neder-Rijn. Deze rivier is actief vanaf 2500 jaar BP. Deze afzettingen bestaan uit kleiig, siltig of zandig riviersediment behorende tot de Formatie van Echteld.2 Volgens de stroomgordelkaart (Berendsen & Stouthamer) ligt het onderzoeksgebied binnen een Holocene stroomgordel waarvan de activiteit rond het jaar 500 n.Chr. is geëindigd. 3 In de diepere ondergrond bevinden zich laat-Pleistocene rivierafzettingen bestaande uit grof zand die behoren tot de Formatie van Kreftenheye. Deze zijn afgezet in de Jonge Dryas (circa 11.650 – 12.850 jaar BP) tijdens de laatste koude periode van het Weischelien.
4 Volgens de Zandbanenkaart van de provincie Gelderland bevindt het Pleistocene beddingzand zich in het noorden van het plangebied binnen 1 m-mv (code 13) en in het zuidelijk deel tussen 2 en 3 m-mv (code 22).5 3.1.2 Geomorfologie De Geomorfologische kaart geeft de mate van reliëf en de vormen aan die in het landschap te onderscheiden zijn. Het plan- en onderzoeksgebied is op deze kaart gekarteerd als een rivieroeverwal (code 3K25) (Archis3/Stiboka). Vanwege de aanwezige bebouwing is het oostelijk deel van het onderzoeksgebied niet gekarteerd (code Beb). Rivieroeverwallen zijn de flanken van voormalige rivieren die door hun relatief hogere ligging in het landschap periodiek bewoond kunnen zijn geweest in het verleden.
2 Stiboka 1975. 3 Cohen et al. 2012. 4 Stiboka 1975. 5 http://kaarten.gelderland.nl/viewer/app/thema_zandbanen
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 10 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Afbeelding 3.1: Uitsnede Geomorfologische kaart (bron: Archis3 / Stiboka)
Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is een landsdekkend digitaal bestand in de vorm van een driedimensionaal grid met een hoge nauwkeurigheid, waarmee de maaiveldhoogte van Nederland in kaart is gebracht.6 Door het combineren van de X-, Y- en Z-waarden (t.o.v. NAP) van elk punt is een digitaal model ontstaan dat de gemiddelde hoogte van het maaiveld weergeeft met een nauwkeurigheid van 50 bij 50 cm per gridcel in horizontale zin en een afwijking van maximaal 10 cm in verticale zin (+/5 cm standaardafwijking en +/- 5 cm systematische afwijking). Op basis van het AHN (zie Afbeelding 3.2) is te zien dat ter plaatse van het plangebied een verlaging in het landschap aanwezig is in tegenstelling tot de directe omgeving. De bebouwing langs de Kamervoort ligt op een relatieve verhoging in het landschap. Dit is binnen het plangebied enkel nog enigszins zichtbaar aan de voorzijde van het perceel (aan de straatkant). Het plangebied heeft een hoogte van 10,30 – 10,17 m NAP, aan de straatkant is dit circa 10,70 m NAP. Ter vergelijking: de hogere bebouwde delen in de omgeving liggen op 11,05 – 11,70 m NAP.
Afbeelding 3.2: Uitsnede AHN2 van het plangebied en de directe omgeving. (bron: AHN-viewer)
3.1.3 Bodem De bodems in het plangebied worden op de Bodemkaart (Archis3/Stiboka) getypeerd als kalkhoudende ooivaaggronden, bestaande uit lichte zavel (type Rd10A). In het zuidoosten van het onderzoeksgebied liggen dezelfde gronden, maar bestaande uit zware zavel en lichte klei (type Rd90aA). In het noorden liggen eveneens dezelfde gronden, maar bestaande uit zavel en lichte klei met profielverloop 3, of 3 en 4, of 4 (type Rn66A). Vaaggronden zijn relatief jonge bodems waarin nog geen tot nauwelijks bodemvorming heeft plaatsgevonden. Deze klei- of zavellagen zijn kalkrijk en heterogeen en meestal niet dikker dan 40-50 cm.7 Ze zijn tevens kenmerkend voor relatief hogere delen binnen het rivierengebied, zoals op oeverwallen.
6 Geraadpleegd via https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/. 7 Stiboka 1975.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 11 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
In de directe omgeving van het plangebied bevindt zich in het Dinoloket8 één geologische boring. Deze boring (B40D1951) ligt circa 75m ten noordwesten van het plangebied en toont de bodemopbouw tot 5 m-mv. De gehele bodemopbouw bestaat uit zand en matig zandige klei, behorende tot de Formatie van Echteld. Dit dikke pakket fluviatiele afzettingen kan wijzen op de aanwezigheid van een rivieroeverwal. Een ander voorbeeld kan gegeven worden door boring B40D0080 (circa 200m noordoost). Hier is het pakket rivierklei slechts 2,5 m dik, waaronder het beddingzand ligt, bestaande uit grover zand van de Formatie van Kreftenheye.
Afbeelding 3.3: Uitsnede Bodemkaart (bron: Archis3 / Stiboka)
Grondwatertrap Het plangebied bevindt zich in een zone met grondwatertrap VII. Deze relatief lage grondwaterstand kent een gemiddeld hoogste stand van meer dan 80 cm-mv en kan ongunstig zijn voor de conserveringscondities van organisch materiaal. 3.2
Archeologie en historie
3.2.1 Bekende archeologische gegevens Op basis van onder andere de ontstaansgeschiedenis van het landschap, de huidige bodemopbouw en bekende archeologische waarden kan voor gebieden een lage, middelhoge, hoge of zeer hoge archeologische verwachting worden bepaald, of, indien waarden zijn vastgesteld, een toekenning van een lage, hoge of zeer hoge archeologische waarde. Voor het onderzoeksgebied zijn landelijke, provinciale en gemeentelijke kennis- en beleidskaarten geraadpleegd. Aangezien de gegevens uit archis3 vanwege een digitale systeemwijziging bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed niet volledig beschikbaar zijn, is het niet altijd mogelijk geweest om nadere gegevens van de betreffende registraties te achterhalen.
8 www.dinoloket.nl.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 12 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Archeologische waarden Het plangebied ligt conform de gemeentelijke geomorfogenetische en archeologische adviesbeleidskaart in een zone met een hoge archeologische trefkans, zonder beleidscategorie. In deze zone is archeologisch vooronderzoek verplicht bij ingrepen dieper dan 30 cm en/of met een oppervlakte groter dan 100 m2. Het plangebied heeft op dit moment geen Dubbelbestemming Archeologie, maar enkel de Bestemming Wonen.9
Afbeelding 3.4. Uitsnede van de gemeentelijke geomorfogenetische en archeologische beleidsadvieskaart (bron: gemeente Lingewaard).
9 www.ruimtelijkeplannen.nl
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 13 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Afbeelding 3.5: Waarnemingen en onderzoeksmeldingen (bron: Archis3).
Archeologische waarnemingen en vondsten Binnen het plan- en onderzoeksgebied zijn geen terreinen van archeologische waarde aanwezig (zie
Afbeelding 3.). BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 14 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard GREENHOUSE ADVIES BV
Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Er liggen geen waarnemingen binnen het plangebied zelf. In het onderzoeksgebied is sprake van twee waarnemingen. Zie onderstaande tabel. Waarneming 3255003100 2705070100
Datering
Complextype
Opmerkingen
Nieuwe Tijd Laat Midden Romeinse Tijd, Vroege en Late Middeleeuwen, Nieuwe Tijd Vroeg
Afvalkuil Complextype, niet te bepalen
Diverse metalen knopen, amateurdetectorvondst Diverse keramiekscherven, bij werkzaamheden in tuin gevonden
Opgemerkt moet worden dat er even ten noorden van het plangebied wel een niet nader gespecificeerde vindplaats uit de Late Middeleeuwen staat aangegeven op de gemeentelijke kaart, die niet in Archis voorkomt (Afbeelding 3.4, nummer 325). Onderzoeksmeldingen De volgende onderzoeksmeldingen bevinden zich in het onderzoeksgebied: Onderzoeksnummer 2289136100
Jaar
Uitvoerder
Soort onderzoek
Resultaat en advies
2010
Afstand in m 0
Archeopro
Booronderzoek
2060067100
2004
80
RAAP
Booronderzoek
2103920100
2006
80
Synthegra
Booronderzoek
2072103100
2005
240
Archeomedia
Booronderzoek
2113235100
2006
480
RAAP
Veldkartering
2143643100
2007
480
Sweco
Bureauonderzoek
Deels verstoorde bodem, waaronder waarschijnlijk oeverwalafzettingen, hieronder mogelijk komklei, geen archeologische indicatoren of vegetatiehorizonten. Advies: geen vervolgonderzoek. Holocene, fluviatiele afzettingen. Oeverafzettingen tot 240 cm-mv, daaronder beddingafzettingen. Bodem verstoord tot 70 cm-mv. geen archeologische indicatoren. Advies: geen vervolgonderzoek. Intacte bodem met oeverwal waarin ooivaaggrond is gevormd. Geen archeologische indicatoren. Advies: geen vervolgonderzoek. Geen data in Archis of DANSEasy. Geen data in Archis of DANSEasy. Geen data in Archis of DANSEasy.
Vier onderzoeksmeldingen liggen binnen een straal van 250 m van het plangebied. Het betreft hier alle booronderzoek. Drie van de vier onderzoeken konden worden geraadpleegd. Nabij het plangebied werden oeverwallen met ooivaaggronden aangetroffen. Bij één onderzoek is de bodemopbouw specifieker bepaald: Holocene oeverwalafzettingen (Formatie van Echteld) tot circa 240 cm-mv met daaronder beddingzand (Formatie van Kreftenheye). De bodem is deels intact, deels verstoord. Nergens kwamen archeologische indicatoren voor, waardoor geen vervolgonderzoek noodzakelijk werd geacht. De overige twee onderzoeksmeldingen liggen op de rand van het onderzoeksgebied en worden hier verder niet besproken omdat er geen informatie beschikbaar is in zowel Archis als DANSEasy. 3.2.2 Cultuurhistorische en historisch-geografische elementen Het plangebied ligt van oudsher ten westen van en buiten het dorp Angeren. Op de kadastrale minuutplan (1811-1832) is reeds een opmerkelijke perceelsverdeling zichtbaar binnen het plangebied (Afbeelding 3.6). Eind 19de eeuw verschijnt aan de straatkant de eerste bebouwing (noordelijk deel plangebied) en is er een rechthoekige vijver gegraven (zuidelijk deel plangebied). De rest van het plangebied bestaat uit bouwland met natte sloten (Afbeelding 3.7).
In de jaren ’30 van de vorige eeuw wordt de sloot gedempt en lijkt ook de bebouwing aan de straatkant te zijn aangepast (mogelijke sloop en nieuwbouw). BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 15 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Op het perceel is dan een boomgaard aanwezig (Afbeelding 3.8). Deze is op de kaarten vanaf begin jaren ’70 verdwenen. De Irenestraat en de bebouwing daar die grenst aan het plangebied in het oosten werd gedurende de jaren ’70 en ’80 gerealiseerd. Op kaarten vanaf 2010 is dan in het noordoostelijk deel van het plangebied een schuurtje aanwezig.
Afbeelding 3.5: Uitsnede kadastrale minuutplan 1811-1832 (bron: Beeldbank RCE).
Afbeelding 3.6: Uitsnede historische kaart circa 1900 (bron: topotijdreis.nl).
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 16 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Afbeelding 3.7: Uitsnede historische kaart circa 1960 (bron: topotijdreis.nl).
De toponiem Kamervoort verwijst naar de naam van een oude boerderij (gemeentelijk monument). Deze woonplaats, die overigens enkele honderd meters naar het westen en niet aan de straat met dezelfde naam ligt, werd in ieder geval in 1776 al genoemd.10 3.2.3 Tweede Wereldoorlog In de nacht van 9 op 10 mei 1940 viel de Duitse Wehrmacht Nederland binnen. Het Nederlandse leger had onder meer in de Betuwe een eerste verdedigingslinie opgeworpen tussen Huissen, Bemmel en Lent (Groep Betuwe). Na de Duitse oversteek van het Pannerdensch Kanaal passeerden onderdelen van de 207. Infanterie-Division Angeren en trokken vervolgens westwaarts over de weg Kamervoort en dus langs het plangebied. Korte gevechten ontstonden nabij de boerderijen De Kerkelanden en Kuilenburg (circa 1 km westelijk van het plangebied) in de avond van 10 mei. Hierna trokken de Nederlandse eenheden behorende tot het 3de Bataljon 43ste Regiment Infanterie (III-43 R.I.) zich tussen 21 en 23 uur terug op het westen.11 Na ruim vier jaar Duitse bezetting bracht Operation ‘Market Garden’ op 17 september 1944 de grondoorlog opnieuw naar Nederland. Door middel van de inzet van luchtlandingstroepen op diverse locaties in Noord-Brabant en Gelderland, trachtten de geallieerden om bruggenhoofden te slaan.
Op ongeveer hetzelfde ogenblik kwam de verkeersbrug over de Waal bij Nijmegen in geallieerde en die over de Rijn bij Arnhem in Duitse handen. ‘Market Garden’ was inmiddels mislukt. Vanaf dit moment ving een turbulente periode aan voor het gebied tussen Waal en Rijn. Na enkele dagen hevige strijd viel op 25 september het strategisch belangrijk geworden Elst in geallieerde handen. De Duitsers wierpen toen een linie op die ten noordoosten en oosten van Elst en Bemmel liep. In de weken hierop volgend kwam ook het plangebied in de gevechtszone te liggen. Begin oktober werd de omgeving van het plangebied bezet door eenheden van de 10. SS-PanzerDivision ‘Frundsberg’. Zij voerden aanvallen uit vanaf de Rijn- en Waalwetering (Linge). Het zwaartepunt lag 2,5 km ten westen en zuidwesten van het plangebied, in de omgeving Heuvel, Bemmel, Baal en 10 www.huessen.nl/index.php/105-over-huissen/hel-en-hemeltje/stukjes/618-kamervoort, geraadpleegd op 12-02-
2018. 11 Nierstrasz 1952, kaartbijlagen. BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 17 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Haalderen.12 Angeren lag dicht achter het front en was dus tijdenlang een concentratiegebied voor Duitse eenheden. Om die reden werd onder meer Angeren op 2, 5 en 6 oktober intensief bestookt vanuit de lucht.13 Vanaf 11 oktober werd een tweede Duitse verdedigingslinie opgeworpen die in of nabij het plangebied kwam te liggen. Hier was toen de SS-Panzer-Aufklärungs-Abteilung 10 aanwezig.14 De Duitsers voerden hierna geen aanvallen meer uit. Uiteindelijk werd vrijwel de gehele Overbetuwe een niemandsland tussen Rijn, Waal en Pannerdensch kanaal: de bevolking werd grotendeels geëvacueerd, militairen van beide zijden trokken zich terug en tevens werd een groot deel van de omgeving door de Duitsers onder water gezet. Het bruggenhoofd rond Angeren werd in de laatste oorlogsmaand verdedigd door de 346. Infanterie-Division, ondersteund door Volksgrenadier-Regiment 952 en de 361. Volksgrenadier-Division.15 In het kader van Operation ‘Destroyer’ werd de Overbetuwe van Duitse eenheden gezuiverd. Angeren en het plangebied werden vanuit Bemmel bevrijd door de Britse 146th Infantry Brigade op 2 april 1945.16 Op een verkenningsluchtfoto van de Royal Air Force (RAF) van 15 maart 1945 zijn geen sporen zoals schuttersputten of loopgraven in het plangebied gezien. In de directe omgeving zijn deze wel zichtbaar.
17 Omdat het plan- en onderzoeksgebied wel maandenlang concentratiegebied was van Duitse eenheden, kan het zijn dat hier resten van in de bodem zijn achtergebleven in de vorm van kleinere (minder goed zichtbare) dump- of schuttersputjes of strooivondsten. 3.3 Archeologische verwachting Het uitgevoerde onderzoek heeft geresulteerd in de volgende gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Op basis van de geomorfologische en bodemkundige gegevens en vondstmeldingen en onderzoek in vergelijkbare geologische condities in de omgeving kan worden gesteld dat voor het plangebied een hoge verwachting geldt voor de IJzertijd tot en met de Nieuwe Tijd. Er kunnen archeologische resten verwacht worden in de vorm van verspreide begraving, (periodieke) bewoning en landgebruik uit de vroegere perioden. Daarbij zal het vermoedelijk gaan om losse vondsten van sporen en artefacten. Archeologische resten kunnen bestaan uit nederzettingsresten en voor de betreffende periode kenmerkend vondstmateriaal, zoals aardewerk, bouwkeramiek en glas. Daarnaast kunnen losse objecten uit de Tweede Wereldoorlog worden aangetroffen. Mogelijke verstoringen van de oorspronkelijke bodemopbouw zijn in het noorden door zowel oude als recente bebouwing, in het zuiden door een gedempte vijver en door het gehele plangebied door een oude boomgaard te verwachten.
Eventuele archeologische resten kunnen direct vanaf maaiveld verwacht worden, in de top van de oeverwalafzettingen (Formatie van Echteld). Gezien de hydrologische condities in het plangebied is de verwachting dat de conservering van eventuele (an)organische archeologische resten slecht is.
12 Brouwer 2014, 204-206. 13 Brouwer 2014, 198; 206. 14 Brouwer 2014, 206-207. 15 Brouwer 2014, 285; 303. 16 Brouwer 2014, 305-306. 17 Zie bijvoorbeeld Flight 252, Run 02, Photo 3013, geraadpleegd via Collectie Nederland.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 18 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
4 Inventariserend veldonderzoek Het inventariserend veldonderzoek heeft bestaan uit een verkennend booronderzoek. De toegepaste onderzoeksmethode voor het veldwerk is gebaseerd op de resultaten van het bureauonderzoek, KNA protocol 4003 Inventariserend veldonderzoek (landbodems) en de KNA-Leidraad IVO Karterend Booronderzoek versie 2.0. Greenhouse Advies beschikt over een certificaat voor het uitvoeren van deze werkzaamheden. Voor aanvang van het veldonderzoek is een Plan van Aanpak opgesteld waarin onderzoeksopzet en veiligheidsaspecten aan de orde komen (Reinders & Fijma 2018). 4.1 Werkwijze Voor aanvang van de veldwerkzaamheden is een boorplan opgesteld. De boringen zijn daarbij regelmatig verdeeld over het terrein in een verspringend grid. Er is geboord met een dichtheid van twintig (20) boringen per hectare. Voor het tracé is dit vertaald naar een onderlinge boorafstand van circa 20 m. In totaal zijn zes (6) boringen uitgevoerd. Het booronderzoek is uitgevoerd op 15 februari 2018 door een senior KNA prospector, geassisteerd door een archeoloog. Er is geboord met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm en een guts van 3 cm. De boringen zijn uitgevoerd tot minimaal 25 cm in het beddingszand of een maximale diepte van 2,5 m beneden maaiveld. De locaties van de uitgevoerde boringen zijn ingemeten met behulp van GPS.
Van alle boorlocaties is de hoogte van het maaiveld bepaald aan de hand van het AHN2.18,19 De opgeboorde grond is onderzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. Verder is gekeken naar bodemverkleuringen die zouden kunnen wijzen op mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen. Relevante lagen zijn versneden en verbrokkeld. De boringen zijn lithologisch beschreven conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB) versie 5.2. Een kaart met de locaties van de uitgevoerde boringen is opgenomen in Bijlage 2: Locatie boringen. De bijbehorende boorstaten zijn weergegeven in Bijlage 3: Boorstaten. 4.2 Bodemopbouw De bodemopbouw is door het hele plangebied nagenoeg gelijk. In de meeste boringen bevindt zich een bouwvoor van circa 40 cm bestaande uit matig tot zwak zandige, zwak humeuze (donker)bruine klei. De holocene fluviatiele oeverwalafzettingen behorende tot de Formatie van Echteld bevinden zich hier direct onder, tussen de 0 en 50 cm-mv. Deze afzettingen bestaan uit één of twee lagen, die variëren van matig en zwak zandige tot sterk siltige klei die deels zwak roesthoudend is. Tevens komen hier (resten van) schelpen in voor. Hieronder, tussen de 70 en 200 m-mv, bevinden zich de laat-Pleistocene rivierafzettingen behorende tot de Formatie van Kreftenheye.
Dit grote verschil is deels te verklaren door de diepere ligging van dit beddingzand in het zuiden van het plangebied zoals dit ook op de Zandbanenkaart staat aangegeven. Anderzijds is de relatief hogere ligging van het maaiveld in het noorden van het plangebied een verklaring hiervoor. Dit beddingzand bestaan uit matig fijn tot matig grof, zwak tot matig siltig zand. In twee boringen is sprake van een verstoring. Boring 3 bevat een verstoorde bovenlaag van 40 cm dik, waarin spikkels houtskool en sporen van puin aanwezig zijn. Boring 5 is geheel verstoord en gestuit op 1 m-mv. Deze laag is sterk puinhoudend. Ter plaatse van deze boring zou een gedempte 19de eeuwse vijver hebben gelegen, die deze verstoring kan verklaren. Overigens zou deze vijver zich volgens de historische kaart ook ter hoogte van boring 6 moeten bevinden, maar hier is geen verstoring aangetroffen. Dit kan liggen aan de (on)nauwkeurigheid van de historische kaart waardoor de gegeorefereerde laag niet geheel overeenkomt met de realiteit.
18 Gezien de geringe hoogteverschillen zoals zichtbaar op het AHN2 en het open karakter van het terrein (geringe
kans op afwijkingen op het AHN2) wordt een inmeting in het veld niet noodzakelijk geacht. 19 Het AHN geeft de gemiddelde hoogte van het maaiveld weer met een nauwkeurigheid van 50 bij 50 cm per gridcel in horizontale zin en een afwijking van maximaal 10 cm in verticale zin (+/- 5 cm standaardafwijking en +/5 cm systematische afwijking). BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 19 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Afbeelding 4.1. Het onderste deel van boring 3 in de guts met het Pleistocene beddingzand onder de Holocene kleilaag (foto: Greenhouse Advies).
4.3 Archeologie Er zijn tijdens het veldonderzoek geen archeologische indicatoren en/of vondsten waargenomen. Ook zijn er geen antropogene lagen waargenomen of andere aanwijzingen die een (intacte) archeologische vindplaats ter plaatse doen vermoeden.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 20 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
5 Evaluatie en advies 5.1 Conclusie Op basis van het bureauonderzoek kan worden gesteld dat voor het plangebied een hoge verwachting geldt voor de IJzertijd tot en met de Nieuwe Tijd. Er kunnen archeologische resten verwacht worden in de vorm van verspreide begraving, (periodieke) bewoning en landgebruik uit de vroegere perioden. Daarbij zal het vermoedelijk gaan om losse vondsten van sporen en artefacten. Archeologische resten vanaf kunnen bestaan uit nederzettingsresten en voor de betreffende periode kenmerkend vondstmateriaal, zoals aardewerk, bouwkeramiek en glas. Daarnaast kunnen losse objecten uit de Tweede Wereldoorlog worden aangetroffen. Uit het veldonderzoek is gebleken dat de bodems in het plangebied (groten)deels intact zijn. De bodemverstoring is beperkt. Slechts in één boring is de bodemopbouw volledig verstoord. De diepte van het Pleistocene beddingzand verschilt enorm en ligt grofweg in het noordelijk deel van het plangebied ondieper (70 – 115 cm-mv) dan in het zuidelijk deel (140 – 200 cm-mv). Er zijn echter geen archeologische indicatoren of cultuurlagen aangetroffen. Op basis van het veldonderzoek kan de archeologische verwachting voor het plangebied worden bijgesteld naar laag. 5.2 Beantwoording onderzoeksvragen Op basis van de resultaten van het onderzoek kunnen de onderzoeksvragen als volgt beantwoord worden: 1.
Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen in de ondergrond ter plaatse van het onderzoeksgebied? De bovengrond bestaat uit fluviatiele Holocene afzettingen behorende tot de Formatie van Echteld. Deze bestaan uit één of twee lagen, die variëren van matig en zwak zandige tot sterk siltige klei die deels zwak roesthoudend is. Hele en resten van schelpen komen hier ook in voor. Deze afzettingen komen vanaf direct onder het maaiveld voor tot een diepte variërend van 70 tot 200 cm-mv. In het zuiden van het plangebied reikt de laag dieper dan in het noorden. Hieronder ligt het Pleistocene beddingzand behorende tot de Formatie van Kreftenheye. De diepte hiervan varieert dus plaatselijk, maar ligt in het zuiden relatief dieper. 2. Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? De bouwvoor varieert door het plangebied tussen de 10 en 50 cm en is soms zelfs geheel afwezig. Hier begint dan direct de rivierklei van de Formatie van Echteld. Boring 5 bevat een geheel verstoorde bodemopbouw en is gestuit op 1 m-mv. Deze lagen bevatten recent puin, houtskool en schelpresten. 3.
Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? In de boringen binnen het plangebied zijn geen afdekkende lagen waargenomen. 4. Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekte bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? Niet van toepassing. 5. Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? Enkel in boring 3 en boring 5 komt ‘modern’ afvalmateriaal voor. Bij boring 3 is de verstoring beperkt (tot 40 cm-mv). Boring 5 was geheel verstoord en door het puin gestuit. De verstoring gaat tot minstens 1 m-mv. Deze verstoring is waarschijnlijk te verklaren door de aanwezigheid en latere demping van een 19de eeuwse vijver. Overigens zou deze vijver zich volgens de historische kaart ook ter hoogte van boring 6 moeten bevinden, maar hier is geen verstoring aangetroffen. Ook is er ter BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 21 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
hoogte van boring 1 geen verstoringen aangetroffen die gerelateerd kan worden aan oude bebouwing, zoals tevens bekend is van historische kaarten. Dit kan liggen aan de (on)nauwkeurigheid van de historische kaart waardoor de gegeorefereerde laag niet geheel overeenkomt met de realiteit. 6. Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring? Zie vraag 5. 5.3 Advies Advies Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek is vervolgonderzoek ons inziens niet noodzakelijk. De kans op het aantreffen van (onverstoorde) archeologische resten wordt klein geacht. De voorgenomen ingrepen kunnen ons inziens zonder archeologisch voorbehoud worden uitgevoerd. Indien tijdens de uitvoering alsnog onverwachte archeologische resten worden aangetroffen, dient hiervan direct melding gemaakt te worden bij het bevoegd gezag in het kader van de wettelijke meldingsplicht conform de Erfgoedwet. Procedure Bovenstaand advies is ter beoordeling voorgelegd aan het bevoegd gezag, de gemeente Lingewaard. Het bevoegd gezag beslist over de aard en invulling van eventueel vervolgonderzoek. De gemeente Lingewaard gaat akkoord met bovengenoemd advies (zie bijlage 4).
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 22 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Literatuur en bronnen Literatuur Brouwer, J., 2014. Van Market-Garden tot bevrijding en het belang van het Over-Betuwse bruggenhoofd (Het Eiland), Elst. Centraal College van Deskundigen, 2016. Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.0. SIKB, Gouda. Cohen, K.M., E. Stouthamer, H.J. Pierik, A.H. Geurts, 2012. Rhine‐ Meuse Delta Studies’ Digital Basemap for Delta Evolution and Palaeogeography. Dept. Physical Geography. Utrecht University. Habraken, J., 2013. Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem; Eisen en kaders voor onderzoek en beoordeling van rapporten. Nierstrasz, V.E., 1952. De verdediging van het Maas-Waalkanaal en de Over-Betuwe. Mei 1940 (Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofddeel III; deel 2, onderdeel C), ’s-Gravenhage. Reinders, M. & P. Fijma, 2018. Archeologisch onderzoek Kamervoort (ong.) te Angeren, gemeente Lingewaard. Plan van Aanpak ten behoeve van Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O). Stiboka, 1975. Bodemkaart van Nederland 1:50.000; Blad 40 West Arnhem, Blad 40 Oost Arnhem. Stichting voor Bodemkartering, Wageningen.
Databases/kaartmateriaal
Archis3 (AMK, bodem, geomorfologie, grondwatertrap, historische kaart 1900, onderzoeksmeldingen, vondstmeldingen en waarnemingen) Kadaster - KLIC
Websites www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl www.collectienederland.nl www.dinoloket.nl www.huessen.nl http://kaarten.gelderland.nl/viewer/app/thema_zandbanen www.ruimtelijkeplannen.nl www.topotijdreis.nl
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 23 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard GREENHOUSE ADVIES BV
Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
Bijlage 1: Overzicht archeologische perioden Archeologische periode
Begin
Eind
Nieuwe tijd Middeleeuwen Laat Vroeg Romeinse tijd Laat Midden Vroeg IJzertijd Laat Midden Vroeg Bronstijd Laat Midden Vroeg Neolithicum Laat Midden Vroeg Mesolithicum Laat Midden Vroeg Paleolithicum Laat Midden Vroeg
Vanaf 1500
-
1050 450
1500 1050
270 70 na Chr. 12 voor Chr.
450 270 70 na Chr.
250 voor Chr. 500 voor Chr. 800 voor Chr.
12 voor Chr. 250 voor Chr. 500 voor Chr.
1100 voor Chr. 1800 voor Chr. 2000 voor Chr.
800 voor Chr. 1100 voor Chr. 1800 voor Chr.
2850 voor Chr. 4200 voor Chr. 5300/4900 voor Chr.
2000 voor Chr. 2850 voor Chr. 4200 voor Chr.
6450 voor Chr. 7100 voor Chr. 8800 voor Chr.
5300/4900 voor Chr. 6450 voor Chr. 7100 voor Chr.
35.000 voor Chr. 300.000 voor Chr. -
8800 voor Chr. 35.000 voor Chr. Tot 300.000 voor Chr.
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 24 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Bijlage 2: Locatie boringen
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 25 van 27
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Bijlage 3: Boorstaten
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 26 van 27
Projectnaam: kamervoort Angeren Projectcode: BSB00618
Boring 1 0
CIS-code: 4584158100
Boring 2 0
-25
0 Klei, matig zandig, zwak humeus, donkerbruin
Boring 3 0 -10
0
Klei, zwak zandig, zwak humeus, bruin
Klei, zwak zandig, zwak humeus, spikkels houtskool, sporen puin, donkerbruin
Klei, zwak zandig, grijsbruin
Klei, matig zandig, zwak roesthoudend, bruin 50
0
-40
50
Klei, zwak zandig, bruin
50 -70
Zand, matig grof, zwak siltig, zwak roesthoudend, bruingrijs
-80
Klei, sterk zandig, zwak roesthoudend, bruin
100 -115 -120
100
-100
-80
Klei, matig zandig, zwak roesthoudend, zwak houtskoolhoudend, bruin, sc1
100
Zand, matig fijn, matig siltig, brokken klei, zwak roesthoudend, lichtbruin
-130 -140
Klei, zwak zandig, resten planten, zwak roesthoudend, grijs
-160
Zand, matig fijn, zwak siltig, resten planten, zwak roesthoudend, grijs
150
Boring 4 0
Boring 5 0
0
Boring 6 0
Klei, zwak zandig, zwak humeus
50
-50
150
50
-50
Klei, zwak zandig, bruin
50 Klei, zwak zandig, zwak humeus, sterk puinhoudend, grijsbruin, sc1, recent puin, stuit
100
-150
-100
-60
Klei, zwak zandig, zwak roesthoudend, sc1 100
150 Klei, sterk siltig, zwak humeus, resten planten, donkergrijs, sc1, humeuze laagjes
200
-200
0
Klei, zwak zandig, zwak humeus, zwak puinhoudend, spikkels houtskool, bruin
Klei, zwak zandig, zwak roesthoudend, bruin, sc1
100
0
-180
200
-200
Klei, sterk zandig, zwak roesthoudend, bruin
Schaal1: 40 Pagina1 van 1
Archeologisch onderzoek Kamervoort te Angeren, gemeente Lingewaard Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O)
GREENHOUSE ADVIES BV
Bijlage 4: Beoordeling gemeente
BSB00618 Definitief, versie 1.0
Pagina 27 van 27
Gemeente Lingewaard Ter attentie van Jeroen Brands
Betreft: Toetsing archeologisch rapport Datum: 23 april 2018 Voorliggend adviesverzoek De adviesaanvraag betreft het toetsen van een archeologisch rapport: Reinders, M. en P. Fijma, Archeologisch onderzoek Kamervoort (ong.) te Angeren, Gemeente Lingewaard. Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend veldonderzoek (IVO-O). GRA-rapport 2018.05 Bij de toetsing is de KNA en het Handboek Archeologie leidend. Resultaten
Het bureauonderzoek toont aan dat het plangebied in een gebied ligt met een hoge archeologische trefkans. Resten kunnen direct vanaf het maaiveld worden verwacht. Uit het veldwerk komt naar voren dat de Holocene oeverwalafzettingen direct onder de bouwvoor aanwezig is. In twee boringen is sprake van verstoring en in geen van de boringen zijn archeologische indicatoren en/of vondsten aangetroffen. Ook zijn er geen antropogene lagen, die kunnen wijzen op een archeologische vindplaats, aangetroffen. Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek is de kans op het aantreffen van archeologische resten klein en is vervolgonderzoek niet noodzakelijk. Opmerkingen Geen opmerkingen Conclusie en advies De resultaten van het archeologisch onderzoek geven aan dat de kans op archeologische sporen zeer klein is. De regioarcheoloog onderschrijft derhalve het advies zoals aangegeven in het rapport en geeft het plangebied vrij. Vervolgonderzoek wordt daarom niet noodzakelijk geacht. Het rapport voldoet aan de gestelde eisen en kan definitief worden gemaakt.
Hoogachtend,
Drs. C.C. Nicholson (namens Drs. J. Habraken) Regioarcheoloog gemeente Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar Eusebiusbuitensingel 53 Postbus 9200 6800 HA Arnhem Tel: 026-3773239 of 06-37314636