1422362 Bijlage 1 Programma Landschap, Natuur en Biodiversiteit
Tekst van het document
33
Bijlagen
34
Bijlage 1 Gebiedsfoto
De metropoolregio Arnhem-Nijmegen is een belangrijke drager voor economische ontwikkeling en cultuur (omgevingsvisie, 2023).
1.1
De Betuwe is een oud agrarisch productielandschap waarin de land- en tuinbouw belangrijke dragers zijn van het buitengebied. Park Lingezegen en het glastuinbouwgebied NEXTgarden zijn daar vandaag de dag de structuurdragers van (omgevingsvisie, 2023). Landschappelijk kun je het gebied opdelen in vijf zogenoemde ‘landschapstypen’, zie volgende pagina. De uiterwaarden (4) naast de rivieren, de hoger gelegen oeverwallen (3) binnendijks en de lagergelegen komgronden (2) in het midden van de gemeente. De meer door de mens beïnvloede landschappen zijn het kassenlandschap (1) ten zuiden van Huissen en de woonkernen (5) voornamelijk gelegen op de oeverwallen.
Landschap: Huidige identiteit
Lingewaard is een gemeente in de provincie Gelderland, dicht bij de Duitse grens. De gemeente wordt afgebakend door twee grote riviertakken van de Rijn, die zich splitsen in de Nederrijn en de Waal. De gemeente heeft haar naam te danken aan de kunstmatige rivierloop de Linge, ‘het lange water’, dat vanuit het Pannerdensch Kanaal bij Doornenburg het gebied instroomt. Lingewaard is een stedelijk gebied, afgewisseld door enkele relatief open landschapsparken en agrarische gebieden (streekgids, 2022). Lingewaard ligt te midden van recreatieve hotspots en verbindingen. Verticaal vormt Park Lingezegen met haar ecologische verbindingszone, Arnhem-zuid, Elst, Bemmel en Ressen het middengebied tussen Arnhem en Nijmegen.
Figuur 9: landschapstypen
35
Figuur 10: Landschapstypen op kaart
36
1.2 Groen en blauw erfgoed Het ontstaan van het landschap in Lingewaard is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van het water (zie figuur 12). De rivieren hebben vroeger veel sediment afgezet in de omgeving. De zware klei heeft zich verzameld in de lage komgronden en de lichte klei en zavel is afgezet op de hogere oeverwallen. In de uiterwaarden bevinden zich oude stroomgeulen, wielen, kolken en nevengeulen. Hier staat het water in het teken van bergen en afvoeren.
Rijk. In het gebied is de continue strijd tegen het water nog steeds terug te zien in het landschap. Herkenbaar zijn de dorpspolderstructuren met (dwars)dijken, achterkades, weteringen (gegraven watergang), woerden (woonheuvels), wielen en kolken (waterplas na dijkdoorbraak). Deze zijn terug te vinden op de kaart op de volgende pagina.
In het binnendijkse gebied zijn er enkele sloten op de oeverwallen gegraven langs de percelen van de tuinbouw en fruitteelt. Deze sloten dienen ter afwatering van de percelen. Op deze hogere gronden is niet veel afwatering nodig, omdat een groot gedeelte ook kan infiltreren in de bodem door de open bodemstructuur. Op enkele plekken bevinden zich stuwen die het water in de sloten voor een langere tijd kunnen vasthouden. Op deze manier wordt verdroging van de hoger liggende oeverwal tegengegaan. In het lagergelegen gebied van de komgronden is het natter. De grondwaterstand staat dichter op het maaiveld dan bij de hogere oeverwallen en de zware dichte kleigrond laat moeilijk water infiltreren in de bodem. Daarom is het noodzakelijk om hier veel water te kunnen afvoeren. De slotendichtheid is hier daarom hoger dan op de oeverwallen. De percelen zijn klein en rechthoekig waarlangs de sloten ervoor zorgen dat het perceel niet te nat is. In de komgronden zijn meer stuwen aanwezig. Kleigronden moeten in een bepaalde mate verzadigd blijven met water, anders klinken de bodems in en verzakt de grond. Daarom wordt in de afvoer op sommige plekken het water wat langer vastgehouden door middel van stuwen. De komgronden onderscheiden zich door een open, grootschalig en veelal agrarisch landschap.
Figuur 12: Lingewaard in de regio
Ook de strijd met en tegen het water heeft zijn sporen achtergelaten. In het gebied liggen verschillende oude landgoederen en kastelen, zoals Kasteel Doornenburg en Kinkelenburg, Huis te Bemmel en Buitenplaats Oosterhout. Romeins erfgoed in de vorm van overblijfselen en verwijzingen naar de LIMES (UNESCO-waarde). De Rijn vormde de grens van het Romeinse
37
Figuur 13: Groen en Blauw erfgoed op kaart
38
1.3 Natuur en biodiversiteit: Hoe staat Lingewaard ervoor? Om te zien hoe het ervoor staat met de natuur en biodiversiteit in Lingewaard zijn verschillende onderzoeken geraadpleegd en uitgevoerd. De belangrijkste conclusies zijn in dit programma opgenomen. Natuurbeleid in Nederland Het beleid om de natuur en biodiversiteit te beschermen en te versterken, is in Nederland onderverdeeld bij verschillende overheden. Zo stelt de Rijksoverheid doelen voor natuurbeleid vast en moet zij voldoen aan de Europese wetgeving. De provincie is vrijwel volledig verantwoordelijk voor het uitvoeren van het natuurbeleid. De provincie staat aan de lat voor het actief beschermen van soorten, het monitoren, het aanwijzen van Natuurnetwerk Nederland (NNN) en het verlenen van ontheffingen. De taken van de gemeente zijn onder andere het afgeven van omgevingsvergunningen en het doen van ecologisch onderzoek. Daarnaast is de gemeente verantwoordelijk voor het onderhoud en beheer van de openbare (groene) ruimte. Echter kan de gemeente naast haar wettelijke taken nog veel meer doen aan natuur en biodiversiteit, denk hierbij aan het betrekken van burgers (educatie), samenwerken met andere partijen en het ontwikkelen en uitvoeren van eigen beleid. Beschermde natuur in Lingewaard Verschillende natuurgebieden in de gemeente Lingewaard zijn wettelijk beschermd, zie de kaart op de volgende pagina.
Zo zijn de uiterwaarden langs de grote rivieren onderdeel van het Europese Natura2000 netwerk. Op provinciaal niveau wordt Natuur Netwerk Nederland (NNN) aangewezen. Voor de provincie Gelderland gaat dat specifiek om het Gelders Natuur Netwerk (GNN). In en rondom deze gebieden wordt er gewerkt aan natuurherstel en het aanleggen van nieuwe natuur.
Figuur 14: Een patrijs
Tussen de natuurgebieden heeft de provincie ook nog Groene Ontwikkelingszones (GO), Ecologische Verbindingszones (EVZ) en weideen ganzenrustgebieden aangewezen. Bepaalde activiteiten of ontwikkelingen zijn in deze gebieden niet toegestaan, tenzij de natuur hier geen nadelige gevolgen aan ondervindt. Aangezien de wettelijk beschermde natuurgebieden hoofdzakelijk onder de verantwoordelijkheid van de provincie Gelderland valt, richt dit programma zich juist voornamelijk op de gebieden die hierbuiten vallen (de witte vlekken op de kaart). Het gaat bijvoorbeeld om de woonkernen en het buitengebied. In de gemeente bevinden zich naast een aantal buurtschappen, zeven kernen namelijk: Huissen, Bemmel, Gendt, Angeren, Doornenburg, Haalderen en Ressen. Het buitengebied bestaat uit de landschapstypen, oeverwal, komgrond en kassengebied. Het landgebruik is hier overwegend agrarisch.
39
Figuur 15: Beschermde natuur in Lingewaard
40
Bijlage 2 Basiskwaliteit Natuur in het buitengebied Om de status van de natuur en biodiversiteit in het buitengebied in beeld te krijgen, is er in 2025 onderzoek gedaan naar de Basiskwaliteit Natuur door ecologisch adviesbureau ATKB. De samenvatting van het onderzoek is in deze bijlage opgenomen. Het begrip Basiskwaliteit Natuur (BKN) is enige jaren geleden geïntroduceerd om te voorkomen dat ook algemene soorten planten en dieren uit ons land verdwijnen. De BKN wordt wel omschreven als de minimale condities die algemene soorten nodig hebben om algemeen te blijven. Om de BKN te onderzoeken heeft ATKB de gegevens over de verspreiding van algemene soorten binnen de gemeente Lingewaard op een rij gezet. Hiervoor zijn data gebruikt uit de Nationale Database Flora en Fauna. Ook hebben ze de verschillende omgevingscondities die van belang kunnen zijn voor de algemene soorten in kaart gebracht. Uit de analyse blijkt dat de onderzochte meetsoorten in het buitengebied, buiten de (beschermde) natuurgebieden en woonkernen, niet algemeen meer voorkomen. De afgelopen tien jaar zijn slechts op ongeveer 55% van het oppervlak van het buitengebied meetsoorten waargenomen (zie figuur 16). Het aantal meetsoorten dat gemiddeld in het buitengebied wordt waargenomen, blijkt verder laag. De locaties waar de meetsoorten nog wel veel worden waargenomen, grenzen aan bestaande natuurgebieden.
stroomruggen voor, dat rondom het centrale deel van de gemeente aanwezig is (zie figuur 17). Daarnaast is er ook een groep soorten, de weidevogels, die een open landschap nodig heeft, waarin opgaande landschapselementen en bebouwing schaars zijn. Voor deze soorten is er vooral centraal in de gemeente leefgebied. Kenmerkend voor veel meetsoorten is verder dat ze in het verleden vooral voorkwamen binnen een meer extensief beheerd agrarisch landschap, waarin ruimte is voor kruiden en waar bemestingsniveaus laag zijn. Het beperkt aantal waarnemingen van soorten van matig bemeste bodems wijst erop dat er voor deze soorten weinig of geen geschikt leefgebied meer aanwezig is. Knelpunten voor veel soorten vormt intensieve landbouw, met veel bemesting en een sterke ontwatering. Een ander knelpunt is dat leefgebied van soorten verdwijnt door ruimtelijke ontwikkelingen, zoals de aanleg van zonneparken of kassen. Kansen om het leefgebied van de meetsoorten te versterken en uit te breiden liggen er vooral door het oppervlak extensief beheerd grasland en akkerland te behouden en te vergroten. Bijvoorbeeld door kruidenrijke randen langs landbouwpercelen te behouden en uit te breiden, kruidenrijke bermen en plantsoenen te behouden en uit te breiden en biologische landbouw en groene erven te stimuleren.
Ook het behoud en de versterking van kleine landschapselementen, zoals houtwallen en bomenrijen, is belangrijk voor het behoud van de meetsoorten. Verder zou ook het areaal nat grasland kunnen worden vergroot, bijvoorbeeld op locaties waar ook klimaatbuffers worden aangelegd.
Uit de analyse blijkt verder dat de eisen die de meetsoorten aan de omgeving stellen, verschillen van soort tot soort. Er zijn soorten die baat hebben bij een kleinschalig landschap, met landschapselementen als kolken, houtwallen, sloten en bomenrijen. Deze kleine landschapselementen komen in de gemeente met name in het landschap van oeverwallen- en
41
Figuur 16: Aantal waargenomen meetsoorten per hectometerhok in de gemeente Lingewaard. Grijze hokken geven aan dat hier geen meetsoorten zijn waargenomen. Bron: NDFF-data periode 2014-2024.
Figuur 17: Groenblauwe dooradering (linksonder) en verspreiding karakteristieke soorten (rechtsonder) Bron: NDFF-data periode 2014-2024.
Bijlage 3 Uitvoeringsprogramma
42
Bijlage 3 Uitvoeringsprogramma Om inzicht te geven in de aard van de inspanningen is onderstaande indeling gehanteerd. Deze maakt zichtbaar op welk type activiteit middelen en inzet betrekking hebben en onderscheidt beleid, voorbereiding, uitvoering en ondersteuning. De indeling bevordert een doelmatige besteding van middelen en biedt houvast bij het volgen en evalueren van de voortgang. Beleid en strategie
Activiteiten gericht op ontwikkelen, actualiseren of evalueren van visies, plannen of kaders (bijv. beleidsnota’s, beleidskaders, verordeningen, herijkingen)
Voorbereiding en
Inspanningen die nodig zijn om beleid of uitvoering goed te
onderzoek
onderbouwen, zoals analyses, monitoring, pilots, participatietrajecten of haalbaarheidsstudies.
Uitvoering en
Concrete werkzaamheden in de openbare ruimte; het
beheer
daadwerkelijk uitvoeren van maatregelen, onderhoud, vervanging of operationele taken.
Communicatie en
Activiteiten gericht op informatievoorziening,
participatie
burgerparticipatie, samenwerking met stakeholders of bewustwording bij inwoners en partners.
Financiën
Inspanningen gericht op budgettering, subsidies, verantwoording.
Samenwerking en
Activiteiten die betrekking hebben op overleg,
afstemming
partnerschappen of regionale samenwerking met andere overheden of maatschappelijke organisaties.
Toezicht en
Activiteiten gericht op controle, naleving en toezicht binnen
handhaving
het beleidsveld.
1
1
2
3
4
1