RV Programmaplan, routekaart en uitnodigingskader energietransitie.pdf

Raadsvoorstel Zaaknummer Datum raadsvergadering Portefeuillehouder

L263786 18 maart 2021 H.A.W. van Beurden

Onderwerp

Routekaart naar energieneutraal Leusden 2040

Voorstel Het college stelt u voor: 1. in te stemmen met de ‘Routekaart naar energieneutraal Leusden 2040’ met per 5 jaar geformuleerde tussendoelen o.a. voor energiebesparing en –opwekking; 2. als volgende stap en met inachtneming van de routekaart en de hierover op 1 oktober 2020 aangenomen raadsmoties over de zonneladder, windladder en financiële participatie, een uitnodigingskader op te stellen dat duidelijk maakt welke vorm van duurzame opwek, waar, onder welke voorwaarden in het buitengebied mogelijk wordt. Aanleiding De Energietransitie is voor Leusden een omvangrijke en complexe opgave die van de samenleving vraagt om op een andere manier om te gaan met energie- en gasverbruik en daarin ook te investeren. Daarbij bevindt de gemeente zich in een dynamische omgeving met veranderde instrumenten en technische oplossingen. Hier wordt al geruime tijd aan gewerkt, onder andere via het samenlevingsakkoord. Deze aanpak is, nu opgave en urgentie steeds scherper in beeld komen, toe aan een volgende fase. In deze fase past het niet om de opgave via regulier werken of losse projecten op te pakken. Hiertoe is een programmatische aanpak gekozen waarin de route naar een energieneutraal Leusden qua doelen en werkwijze concreet is gemaakt.

Raadsmoties Bij de behandeling van de Regionale Energiestrategie heeft de gemeenteraad een viertal moties aangenomen die richting geven aan de Leusdense doelstelling en aanpak van de energietransitie. Het college kreeg met deze moties de opdracht om de raad een routekaart voor te leggen om in Leusden in 2040 energieneutraal te zijn en een voorstel te doen om in 2030 een opwekcapaciteit van minimaal 0,2 TWh te realiseren middels beschikbare technieken. Met de uitwerking in het programmaplan wordt ook invulling gegeven aan deze raadsopdrachten. Ook gaf de raad met deze moties richting aan de wijze waarop we gaan bepalen waar welke vorm van duurzame opwek onder welke voorwaarden mogelijk wordt. De zonneladder, windladder en financiële participatie zijn voor de raad hierbij belangrijke vertrekpunten. Deze vertrekpunten worden vertaald in een uitnodigingskader voor duurzame opwek in het buitengebied dat als vervolgstap op deze routekaart wordt opgesteld.

Zaaknummer: L263786

Pagina 1

Doel / Effect Het doel van Leusden en daarmee van de routekaart die naar dit doel moet leiden, is om als Leusden in 2040, jaarrond energieneutraal te zijn. Dit doel is voor 2040 vertaald in de volgende subdoelen, te weten:  er zit zon-pv op alle geschikte daken en boven alle geschikte parkeerterreinen  er wordt 50% energie bespaard t.o.v. 2010;  de gebouwde omgeving wordt met minstens 90% minder aardgas verwarmd dan in 2010;  autokilometers zijn CO2-neutraal;  de (resterende) energievraag wordt duurzaam opgewekt in een optimale mix en gelet op alle belangen in en van het buitengebied Tot 2030 zullen we deze resterende energievraag moeten invullen met nu bekende technieken voor zonne- en windenergie. Om in 2030 halverwege onze doelstelling te zijn wordt de benodigde opwekcapaciteit in 2030 nu ingeschat op het equivalent van 8 windturbines van 5,6 Mw en 100 ha. zonneveld. Voor de periode 2030 - 2040 zetten we vol in op innovatieve technieken zodat we de dan resterende duurzame energievraag dan zoveel mogelijk kunnen invullen met technieken die minder impact hebben op het buitengebied (bijvoorbeeld geothermie). In het op te stellen uitnodigingskader leggen we vast welke vorm van duurzame opwek, waar, onder welke voorwaarden in het buitengebied mogelijk wordt.

Argumenten 1.1 Het in het CUP geformuleerde doel om in 2040 energieneutraal te zijn, is een grote maar abstracte opgave ver weg in de toekomst, die vraagt om een vertaling in concrete tussendoelen Daarom is het doel vertaald naar vier themadoelen en tussendoelen per 5 jaar. Het doorrekenen van deze tussendoelen leidt tot de mogelijke energiemixen voor 2030 en 2040. Met deze geformuleerde programma-thema- en tussendoelen en energiemixen is de routekaart naar een energieneutraal Leusden in 2040 concreet en inzichtelijk gemaakt. 1.2 Inwoners en maatschappelijke partners in Leusden hebben behoefte aan duidelijkheid over wat zij van de gemeente mogen verwachten als het om de energietransitie gaat. De cijfers laten zien dat een groot deel van de mensen de energietransitie (zeer) belangrijk vindt en hier een bijdrage aan wil leveren. Maar men heeft daarbij wel behoefte aan meer informatie, duidelijkheid en zekerheid van de gemeente(lijke energieplannen). 1.3 Bij de behandeling van de Regionale Energiestrategie en het concept-bod heeft de gemeenteraad een motie aangenomen die opdracht geeft om de route naar een energieneutraal Leusden concreet te maken. Het college kreeg met deze motie de opdracht om de raad een routekaart voor te leggen

Zaaknummer: L263786

Pagina 2

om in Leusden in 2040 energieneutraal te zijn en een voorstel te doen om in 2030 een opwekcapaciteit van minimaal 0,2 TWh te realiseren middels beschikbare technieken. Met het raadsvoorstel, de hierin opgenomen programma-doelen en de visuele weergave van de ‘routekaart’ met hierin programmadoelen, themadoelen, tussendoelen en de energiemix in 2030 en 2040, wordt invulling gegeven aan deze raadsopdracht. 2.1 Bij de behandeling van de Regionale Energiestrategie en het concept-bod heeft de gemeenteraad een aantal moties aangenomen die richting geven aan de wijze waarop de gemeente de doelstelling voor de opwek van duurzame energie moet realiseren. Deze moties geven opdracht om de ‘constructieve zonneladder’ een windladder en financiële participatie als uitgangspunt te nemen en te vertalen in beleidsregels bij de duurzame opwek van energie in het buitengebied. Met het opstellen van een uitnodigingskader worden deze ladders en de inzet op financiële participatie concreet gemaakt en als vertrekpunt genomen voor de op te stellen richtlijnen die duidelijk moeten maken waar in Leusden welke vorm van duurzame opwek, onder welke voorwaarden gerealiseerd kan worden.

2.2 Een uitnodigingskader maakt het mogelijk alle belangen in het buitengebied in beeld te brengen en de gemeenteraad hierin transparante en afgewogen keuzes te laten maken Het uitnodigingskader wordt opgesteld met inbreng van alle betrokkenen in het buitengebied en de inwoners van Leusden. Met de enquête die in de zomer van 2020 is uitgezet is reeds een eerste inzicht verkregen over hoe inwoners denken over het opwekken van duurzame energie in het buitengebied. De volgende stap is een participatief proces, waarbij we met inwoners en belanghebbenden (online) in gesprek gaan over dit onderwerp. Zo brengen we belangen en standpunten in beeld en stellen we de gemeenteraad in staat om transparante en afgewogen keuzes te maken welke vormen van duurzame opwek waar in het buitengebied mogelijk worden gemaakt. Gelet op het belang van en de raadsbetrokkenheid bij dit onderwerp wordt de raad niet alleen gevraagd aan het eind van het proces het uitnodigingskader vast te stellen. De raad(swerkgroep RES) wordt tevens gevraagd als procesklankbord te fungeren en vooraf mee te denken over de processtappen die tot het uitnodigingskader moeten leiden. 2.3 Een uitnodigingskader maakt duidelijk waar er kansen zijn voor duurzame opwek Partijen die aan de slag willen met duurzame opwek weten zo waar een initiatief het meeste kans heeft en waar niet.

Zo creëren duidelijkheid die het de gemeente en andere partijen mogelijk maakt hun middelen efficiënt in te zetten. Bij het opstellen van het uitnodigingskader wordt uiteraard ook rekening gehouden met andere ontwikkelingen in het buitengebied, denk aan mogelijke woningbouw, en de gevolgen van de nieuwe omgevingswet.

Zaaknummer: L263786

Pagina 3

Tegenargument/Alternatieve scenario’s Er is nog teveel onduidelijk, we wachten af tot er andere oplossingen zijn. Het inzetten van de technieken die we nu kennen (zonnepanelen en windmolens) heeft grote impact op onze leefomgeving. In het klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland in 2050 energieneutraal moet zijn; waarom moeten we dan nu al aan de slag en wachten we niet af tot er innovaties beschikbaar komen waarmee we de opgave makkelijker kunnen realiseren? De opwarming van de aarde voltrekt zich sneller dan de prognoses voorspelden. Van de laatste 16 jaar waren er 14 warmer dan ooit gemeten. We komen steeds dichter bij het punt dat zich volgens wetenschappers onomkeerbare klimaatprocessen gaan voltrekken. We kunnen niet langer afwachten maar moeten nu starten met het sneller en drastisch terugdringen van de wereldwijde CO2-uitstoot. Dat wil echter niet zeggen dat we de hele opgave om energieneutraal te worden, moeten realiseren met de kennis en technieken van nu. Daarom investeren we in het experimenteren met innovaties naast het toepassen van bestaande technieken. Zodat we de tweede helft van de opgave kunnen realiseren met nieuwe technieken die bijvoorbeeld goedkoper zijn of minder impact hebben op onze leefomgeving. Voor kernenergie zien we in Leusden geen ruimte. Een deel van de inwoners wil het niet dus we kunnen zo niet verder. Eerst moet er meer draagvlak zijn.

Gelet op de urgentie (zie het vorige punt) is het nodig tempo te houden. Hoe groter bewustwording en acceptatie zijn, hoe beter het zal lukken tempo te maken. Het vergroten van bewustwording en acceptatie is dan ook een belangrijk onderdeel van onze aanpak. Voor een deel zullen draagvlak en acceptatie groeien naarmate technieken meer gemeengoed worden en mensen bijvoorbeeld gewend raken aan het koken op inductie, elektrisch rijden en zonnevelden. Voor een deel zal er altijd weerstand blijven. In meerderheid vinden de inwoners van Leusden de energietransitie echter (zeer) belangrijk en vindt men dat de gemeente zich actief in moet zetten om meer duurzame energie op te wekken (respectievelijk 78% en 74%). Dit is gebleken uit de representatieve enquête die in de zomer van 2020 is gehouden. Er is dus wel degelijk draagvlak voor de energietransitie, maar we blijven ons inzetten om (ook aan de tegenstanders) uit te leggen waarom de energietransitie belangrijk is en we doen wat we doen. Zo blijven we ons inzetten om de acceptatie van de energietransitie bij alle inwoners te vergroten. Het is niet nodig, we importeren gewoon groene energie van elders en dan zijn we ook CO2 neutraal. Op korte termijn is het effect hiervan dat een deel van de energievraag in Leusden (elders) minder CO2 uitstoot tot gevolg heeft.

Echter er is wereldwijd, ook in (noordwest) Europa en Nederland onvoldoende duurzame energie beschikbaar om in de totale energievraag te voorzien. Daarom moet er overal worden ingezet op energiebesparing en duurzame opwek. Daarin heeft ook Leusden een verantwoordelijkheid en een rol te vervullen. Dat blijkt ook uit de eigen ambitie om zelf als Leusden energieneutraal te worden (in plaats van CO2neutraal).

Zaaknummer: L263786

Pagina 4

Het is te duur, inwoners kunnen het niet betalen. We kunnen nu nog niet doorrekenen wat de energietransitie precies gaat kosten. En wie welk deel van de rekening moet betalen. Dit hangt samen met rijksbeleid dat hierop van invloed zal zijn. Nu is hoeveel CO2 er vrijkomt (of wordt bespaard) bij de productie van goederen of het aanbieden van een dienst, nog maar zeer beperkt onderdeel van de kostprijs. Dit aandeel zal in de toekomst groter worden. Zodat investeringen in energiebesparing en duurzame opwek nog meer zullen lonen en voor meer mensen betaalbaar worden. En dat zon- en windenergie steeds concurrerender zullen zijn met kolen en gas. Ook hiervoor geldt dat we het ons niet kunnen permitteren af te wachten tot deze veranderingen zijn doorgevoerd. Bovendien zijn niet alleen de kosten, maar ook de opbrengsten van de energietransitie nog niet te berekenen. Zeker is dat de energietransitie economische kansen biedt en tot nieuwe banen en verdienmodellen zal leiden. Maar hoe groot de economische waarde hiervan zal zijn is nog niet te berekenen.

Daarnaast zijn niet alle opbrengsten van de energietransitie in geld uit te drukken; wat is bijvoorbeeld de waarde van schone lucht hier en daar waar nu vervuiling is door fossiele energieopwekking? Het is te duur, de gemeente heeft niet tot en met 2040 middelen beschikbaar De routekaart geeft zicht op de inspanningen die nodig zijn tot 2040. Daarmee gaat het voor de gemeente financieel gezien om inspanningen met een structureel karakter. Deze inspanningen worden nu nog gefinancierd met incidentele middelen. Voor de huidige raadsperiode volstaan de financiële middelen voor de inspanningen die nu in beeld zijn. Het is wenselijk om in de prioriteitendiscussie die zal worden gevoerd in de volgende raadsperiode, rekening te houden met de noodzaak van structureel beschikbare middelen om de doelen van de energietransitie op lange(re) termijn te kunnen halen. Risico’s Onvoldoende afgewogen impact op kwaliteit landschap, natuur en leefomgeving Op grond van de huidige inzichten en stand van de technologie is het nodig om naast de inspanningen in bebouwd gebied (energiebesparing en duurzame energie-opwek) ook duurzame energie op te wekken in het buitengebied. Omdat in het buitengebied diverse functies om ruimte vragen, zal de plaatsing van zonnevelden en windmolens de kwaliteit van natuur en landschap veranderen.

Ook al worden deze zo optimaal mogelijk ingebed in het landschap en wordt rekening gehouden met landschappelijke kwaliteiten en natuurwaarden. Overigens kan het opwekken van duurzame energie op sommige plekken ook voor nieuwe verdienmodellen en juist een impuls voor natuur en biodiversiteit zorgen. Tot nu toe merkten we in Nederland alleen in Groningen de gevolgen van fossiele energiewinning. Nu de opwek van energie zich verplaatst van oliestaten ver weg, naar onze eigen woonplaats, krijgen we te maken met de lusten én de lasten van ons eigen energieverbruik. Tweedeling in de samenleving Het programma gaat uit van een inclusieve energietransitie; iedereen moet mee kunnen doen. Toch kan een ongewenst effect zijn dat er een tweedeling in de samenleving of een

Zaaknummer: L263786

Pagina 5

wijk ontstaat door het wel/niet kunnen financieren van de noodzakelijke verduurzamingsingrepen. Een ander ongewenst effect vormt het wel/niet zien van de urgentie van de energietransitie. Met name wendbaarheid in veranderingsstrategie, uitnodigend zijn naar alle inwoners en stakeholders én het zoeken naar nieuwe financieringsmogelijkheden zijn hierbij van belang. Des-investeringen voor korte termijn effect die later tegen lagere kosten realiseerbaar blijken In allerlei richtingen vindt ontwikkeling in technologie en technieken plaats. Dit kan tot gevolg hebben dat bij het vroegtijdig instappen in vernieuwingen meer wordt betaald dan bij een later instappen. Plan van aanpak/tijdsplanning Routekaart Om het doel van een energieneutraal Leusden in 2040 te bereiken is de route ernaartoe uitgewerkt in vier energiethema’s: bebouwd gebied, bedrijven en kantoren, mobiliteit en duurzame opwek buitengebied. De programmadoelen zijn vertaald in themadoelen voor 2040. De programma en themadoelen zijn vervolgens ook vertaald in subdoelen per 5 jaar. Middels een doelen-inspanningen-overzicht is in beeld gebracht hoe de acties die binnen het programma worden opgezet, bijdragen aan het realiseren van de geformuleerde (sub/thema)doelen. Met de geformuleerde programma-, thema- en subdoelen en het doelen-inspanningen overzicht is de route naar een energieneutraal Leusden in 2040 concreet gemaakt.

Het effect hiervan moet zijn dat de energiemix in Leusden verandert. De verwachte energiemix voor 2030 en 2040 is ook opgenomen in de routekaart. De routekaart is een visuele weergave van al deze informatie. Met een online dashboard monitoren we de voortgang van de realisatie van de geformuleerde (sub- en thema)doelen. Zo zien we of we op koers blijven om het gestelde doel te halen en of we de route(kaart) ernaartoe moeten bijstellen. Uitnodigingskader Met de vaststelling van de routekaart kan ook het participatieve proces om te komen tot het uitnodigingskader een vervolg krijgen. Het college heeft toegezegd de uitkomst hiervan in het tweede kwartaal van 2021 aan de raad voor te leggen. Tevens zal er lokaal en regionaal besluitvorming moeten plaatsvinden over het definitieve bod 1.0 van de Regionale Energie Strategie, dat 1 juli aan het nationaal programmabureau moet worden aangeboden. Om het participatieve proces voor het uitnodigingskader, gelet op deze beide deadlines, tijdig te kunnen starten, worden de voorbereidingen hierop nu reeds getroffen. De raad(swerkgroep Energietransitie) zal dan ook al een uitnodiging krijgen om in de voorbereiding mee te denken over de processtappen voor het uitnodigingskader, nog voordat de routekaart in de raad is behandeld. Het participatieproces zal eerst starten met

Zaaknummer: L263786

Pagina 6

interviews en (online) gesprekken/bijeenkomsten om meningen en belangen van inwoners en belanghebbenden op te halen. De volgende stap is het bespreken van dilemma’s en het in beeld brengen van te maken keuzes. Deze tweede stap zal pas plaatsvinden na raadsbehandeling van dit raadsvoorstel. De raad wordt separaat van dit voorstel geïnformeerd over de planning en opzet van het participatieproces om te komen tot het uitnodigingskader.

Financieel De routekaart geeft zicht op de inspanningen die nodig zijn tot 2040. Daarmee gaat het financieel gezien om inspanningen met een structureel karakter. Echter, deze inspanningen worden nu nog gefinancierd met incidentele middelen. Voor de huidige raadsperiode volstaan de financiële middelen voor de inspanningen die nu in beeld zijn. Het is wenselijk om in de prioriteitendiscussie die zal worden gevoerd in de volgende raadsperiode, rekening te houden met de noodzaak van structureel beschikbare middelen om de doelen van de energietransitie op lange(re) termijn te kunnen halen. Communicatie Routekaart Communicatie over de routekaart gebeurt op twee niveaus: 1. Op programmaniveau waarbij we communiceren over de route, de mijlpalen en de voortgang. Daarvoor ontwikkelen we een digitale thermometer (dashboard). Aan de hand van vaste kengetallen kan iedereen zien waar we staan op weg naar een energieneutraal Leusden. 2. Op projectniveau binnen de vier thema’s van de routekaart waarbij de nadruk ligt op het bieden van handelingsperspectief om mensen in beweging te krijgen, met daarbij specifiek aandacht voor energiebesparing en duurzame opwek. Hierbij laten we, bijvoorbeeld op kaart, zien waar welke resultaten met duurzame opwek en besparing, zowel in bebouwd als landelijk gebied, zijn geboekt.

Uitnodigingskader Het uitnodigingskader komt tot stand na een participatief proces waarbij we in gesprek gaan met belanghebbenden en inwoners. Hiervoor gaan we interviews afnemen, stellen we een maatschappelijk klankbordgroep in, organiseren we een (online) bewonersbijeenkomst en maatschappelijke gesprekken inclusief een internetdiscussie. We zullen de gemeentelijke communicatiekanalen inzetten om zoveel mogelijk mensen te bereiken en te informeren over hun mogelijkheden om deel te nemen aan dit proces. Duurzaamheid De energietransitie is de grootste opgave binnen de verduurzamingsambitie van de gemeente Leusden. Andere duurzaamheidsdoelen, zoals bijv. circulaire economie of vermindering van verspilling vallen niet binnen de afbakening van de routekaart naar een energieneutraal Leusden en het programma energietransitie, tenzij zij een duidelijk energie

Zaaknummer: L263786

Pagina 7

component hebben. Waar het mogelijk is om werk met werk te maken, bijvoorbeeld bij infrastructurele doelen, wordt dit zeker in de afweging meegenomen. Bijlagen Ter vaststelling: ‘Routekaart op weg naar een energieneutraal Leusden in 2040’ Ter informatie: ‘Programmaplan Leusden energieneutraal in 2040 – routekaart’

Het college van de gemeente Leusden,

H.W. de Graaf – Koelewijn directeur-secretaris

Zaaknummer: L263786

G.J. Bouwmeester burgemeester

Pagina 8

Raadsbesluit De raad van de gemeente Leusden: Besluit op basis van het voorstel van het college van 26 januari 2021, L263789.

b e s l u i t: 1. in te stemmen met de ‘Routekaart naar energieneutraal Leusden 2040’ met per 5 jaar geformuleerde tussendoelen o.a. voor energiebesparing en –opwekking; 2. als volgende stap een uitnodigingskader op te stellen dat duidelijk maakt welke vorm van duurzame opwek, waar, onder welke voorwaarden in het buitengebied mogelijk wordt; met inachtneming van de routekaart en de hierover op 1 oktober 2020 aangenomen raadsmoties over de zonneladder, windladder en financiële participatie.

Besloten in de openbare raadsvergadering van 18 maart 2021

I. Schutte - van der Schans griffier

Zaaknummer

G.J. Bouwmeester voorzitter

Pagina 1