C.2 Rekenkamerrapport Vrijwilligersbeleid gemeente Leusden.pdf

COLOFON De rekenkamercommissie De rekenkamercommissie Vallei en Veluwerand is een gemeenschappelijke onafhankelijke rekenkamercommissie van de gemeenten Barneveld, Bunnik, Bunschoten, Leusden, Nijkerk, Renswoude, Scherpenzeel, Woudenberg en Zeewolde. De externe commissie bestaat uit een voorzitter en vier leden: de heer J. van Zomeren (voorzitter), mevrouw F.T. van de Vlierd (lid), de heer M. Pen (lid), de heer J.G.W. Scheltinga (lid) en de heer H.M. ter Beek (lid). De commissie heeft twee ambtelijke onderzoekers / secretarissen: mevrouw I.M.T. Spoor en mevrouw M. BarelGlashouwer. Foto voorkant afkomstig van https://nov.nl/mensen maken nederland/

-1-

Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting .................................................................................................................. 4 1. Inleiding ......................................................................................................................................... 5 1.1 Aanleiding onderzoek ..............................................................................................................................5 1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen ...........................................................................................................5 1.3 Onderzoekaanpak ....................................................................................................................................6 1.4 Afbakening ...............................................................................................................................................7 2. Bevindingen.................................................................................................................................... 8 2.1 Vrijwilligersbeleid in Leusden ..................................................................................................................8 2.2.

Doelgroep vrijwilligersbeleid ................................................................................................................10 2.2.1 Doelgroep landelijk ......................................................................................................................10 2.2.2 Doelgroep Leusden ......................................................................................................................15 2.3 Duurzame inzet vrijwilligers stimuleren ................................................................................................17 2.3.1 Onderzoek NLvoorelkaar naar vrijwillige inzet ............................................................................17 2.3.2 Onderzoek burgerpeiling naar vrijwillige inzet ............................................................................18 2.3.3 Onderzoek Motivaction naar vrijwillige inzet ..............................................................................18 2.3.4 Erasmus Universiteit- advies duurzame inzet vrijwilligers ..........................................................19 2.3.5 Reden om wel of niet vrijwilliger te zijn in Leusden en knelpunten .............................................20 2.4 Uitvoering vrijwilligersbeleid Leusden door Lariks ................................................................................23 2.4.1 Rol van Lariks

...............................................................................................................................23 2.4.2 Vrijwilligersactiviteiten Lariks ......................................................................................................24 2.4.3 Sociaal domein activiteiten waar vrijwilligers bij betrokken zijn ................................................25 2.4.4 Bewonersinitiatieven ...................................................................................................................26 2.4.5 Informatie en communicatie .......................................................................................................26 2.4.6 Deelname aan activiteiten van Lariks..........................................................................................27 2.5 Vergelijking met andere gemeenten .....................................................................................................28 2.6 Doelstellingen gerealiseerd?..................................................................................................................30 2.7 Impact COVID-19 en stimulering vrijwilligerswerk ................................................................................30 2.7.1 Impact covid-19 op huidige vrijwilligerswerk ..............................................................................31 2.7.2 Stimuleren

vrijwilligerswerk ........................................................................................................31 3. Conclusies en aanbevelingen......................................................................................................... 33 3.1 Conclusies ..............................................................................................................................................33 3.2 Aanbevelingen .......................................................................................................................................34 4. Bestuurlijke reactie college en nawoord rekenkamercommissie 4.1 Bestuurlijke reactie ................................................................................................................................35 4.2 Nawoord rekenkamercommissie ...........................................................................................................35 Bijlage 1 Bronnenlijst ........................................................................................................................ 36 Bijlage 2 Respondenten ....................................................................................................................

38 Bijlage 3 Beleidskaders van de gemeente Leusden relevant voor vrijwilligerswerk en mantelzorgondersteuning in de periode 2010-2019- ontwikkeling van doelstellingen ................................................................ 39 -2-

Bijlage 4 Financieel overzicht vrijwilligersbeleid gemeente Leusden .................................................. 44 Bijlage 5 Gegevens vergelijkbare gemeenten Leusden ....................................................................... 45 Bijlage 6 Doelstelling uit beleidskader 2017 en 2018 en realisaties .................................................... 47 Bijlage 7 E-mail verzoek invullen vragenlijst vrijwilligers gemeente Leusden ...................................... 50

-3-

Bestuurlijke samenvatting Aanleiding onderzoek Algemeen wordt verwacht dat in Nederland en ook in Leusden in de nabije toekomst steeds meer een beroep wordt gedaan op vrijwilligers vanwege de terugtredende overheid op tal van maatschappelijke terreinen. Een effectief gemeentelijk vrijwilligersbeleid is dan van belang. Omdat de raad in Leusden geen goed inzicht had in de effectiviteit van dit beleid is de rekenkamercommissie gevraagd om de effectiviteit en de toekomstgerichtheid van het vrijwilligersbeleid te onderzoeken. Uitvoering onderzoek In het onderzoek heeft de rekenkamercommissie gemeentelijke documenten bestudeerd, interviews gehouden met gemeenteambtenaren en medewerkers van de welzijnsorganisatie Lariks. En een online vragenlijst is uitgezet onder diverse vrijwilligers in Leusden. Daarnaast is er nog een online sessie georganiseerd met enkele vrijwilligers. Lariks voert vrijwilligersbeleid uit Het beleid is in Leusden ontwikkeld en opgesteld door de gemeente. De welzijnsorganisatie Lariks voert dit vrijwilligersbeleid uit. Dit doen zij door het organiseren en ondersteunen van diverse activiteiten voor vrijwilligers. Bijvoorbeeld de Huiskamer van Leusden, de Matchbeurs, trainingen en workshops voor vrijwilligers en het mantelzorgcompliment. De vrijwilligers die in het onderzoek geraadpleegd zijn, beoordelen deze activiteiten positief.

Inzicht in omvang vrijwilligersgroep is beperkt en risico voor de toekomst In de gemeente Leusden is het percentage actieve inwoners (51,5%) hoger dan het landelijk gemiddelde (43,9%). Volgens de gemeente zijn er in Leusden dan ook voldoende vrijwilligers en verloopt het vrijwilligerswerk naar tevredenheid. Kijkend naar andere gemeenten van vergelijkbare grootte die in het onderzoek zijn betrokken, constateert de rekenkamercommissie echter dat de inzet van vrijwilligers in Leusden ten opzichte van vergelijkbare gemeenten achterblijft. In zes van de acht onderzochte gemeenten is het percentage actieve vrijwilligers (inclusief mantelzorgers) groter dan in Leusden. De conclusie uit het onderzoek is dat de gemeente geen volledig inzicht heeft in de omvang van de groep actieve inwoners en dit ook niet monitort. De rekenkamercommissie concludeert dat de opstelling van de gemeente een risico inhoudt voor de toekomst. Als de gemeente niet de vinger aan de pols houdt en niet tijdig constateert of en waar de inzet van vrijwilligers afneemt, kunnen maatschappelijke activiteiten in de toekomst onder druk komen te staan. Advies van rekenkamercommissie De rekenkamercommissie geeft vier aanbevelingen die er met name op gericht zijn om het inzicht in de omvang van de vrijwilligersgroep te verbeteren en de omvang in de toekomst te vergroten.

-4-

1. Inleiding In het voorjaar van 2019 heeft de rekenkamercommissie met de raadsleden van de werkgroep financiële verantwoording in Leusden gesproken over onderwerpen voor een rekenkameronderzoek. Eén van de besproken onderwerpen was vrijwilligersbeleid. In dat gesprek en het vervolggesprek op 23 september 2019 zijn de verschillende invalshoeken verkend. Vastgesteld werd dat het onderwerp afbakening verdient om het hanteerbaar te houden. In de kern gaat het om de vraag of het vrijwilligersbeleid van de gemeente effectief is.

Definitie vrijwilligerswerk Vrijwilligerswerk betreft werkzaamheden die “in enig georganiseerd verband onverplicht en onbetaald worden verricht ten behoeve van anderen of de samenleving” (Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, eerste deelrapportage van de interdepartementale commissie vrijwilligersbeleid, 1980). Meestal dragen vrijwilligersactiviteiten bij aan een maatschappelijk doel en worden ze gedaan voor anderen, zonder dat daar een beloning tegenover staat. Naast het maatschappelijke aspect heeft vrijwilligerswerk vaak ook een sociale functie. Door vrijwilligerswerk kunnen sociale contacten en sociale netwerken ontstaan die belangrijk zijn voor de sociale samenhang in de samenleving. Activiteiten met betekenis voor eigen familie worden meestal niet tot vrijwilligerswerk gerekend. Daarentegen worden mantelzorg, langdurige zorg voor zieke familieleden of vrienden, wel tot het vrijwilligerswerk gerekend. Het vrijwilligersbeleid van de gemeente is het geheel aan doelen en maatregelen om vrijwilligerswerk te ondersteunen. Het kan daarbij gaan om het verstrekken van subsidies, professionele ondersteuning, het bieden van voorzieningen of faciliteiten. Lariks, de welzijnsorganisatie in Leusden, voert het vrijwilligersbeleid van de gemeente uit.

1.1 Aanleiding onderzoek De vraag van de raadsleden naar een rekenkameronderzoek naar het vrijwilligersbeleid had geen directe aanleiding. De raadsleden hadden geen signalen dat het gemeentelijke beleid niet goed ingevuld zou zijn. De vraag kwam voort uit een gebrek aan inzicht in de effecten van het vrijwilligersbeleid van de gemeente. De raadsleden achten een effectief beleid van groot belang, aangezien er in de gemeente Leusden evenals in de rest van Nederland steeds meer een beroep wordt gedaan op vrijwilligers vanwege de terugtredende overheid op tal van gebieden. Denk bijvoorbeeld aan decentralisaties in het sociaal domein, buurtinitiatieven voor versterking van sociale cohesie of groenbeheer door inwoners.

1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen Doelstelling Doel van het onderzoek is inzicht verkrijgen in de effectiviteit en de toekomstgerichtheid van het vrijwilligersbeleid en zo nodig aanbevelingen doen voor verbeteringen.

-5-

Onderzoeksvragen Om dit doel te bereiken heeft de rekenkamercommissie de volgende hoofd- en sub-vragen geformuleerd: In hoeverre is het vrijwilligersbeleid in Leusden effectief en gericht op een duurzame inzet van vrijwilligers op de lange termijn? 1. Hoe is het vrijwilligersbeleid in Leusden vormgegeven? Welke beleidsdoelstellingen heeft de gemeente? Heeft de gemeente succesfactoren benoemd voor het bereiken van de doelstellingen? 2. Wat is de doelgroep van het vrijwilligersbeleid en heeft de gemeente deze in beeld? 3. Wat doet de gemeente en wat kan de gemeente doen om de (duurzame) inzet van vrijwilligers op de lange termijn te stimuleren? 4. Hoe wordt het beleid uitgevoerd? Wat is de rol van de gemeente en Lariks daarbij? 5. Hoe is het vrijwilligersbeleid in Leusden georganiseerd vergeleken met andere gemeenten? 6. Worden de doelstellingen bereikt? 7. Hoe ervaren de vrijwilligers in Leusden de rol van de gemeente en Lariks? Op welke wijze kan het vrijwilligerswerk volgens de vrijwilligers gestimuleerd worden?

1.3 Onderzoekaanpak In het onderzoek zijn documenten bestudeerd (zie bronnenlijst bijlage 1), vervolgens zijn interviews gehouden met de portefeuillehouder, ambtenaren en een teamleider van Lariks (zie bijlage 2). Daarnaast is in juni 2020 een online vragenlijst uitgezet onder diverse vrijwilligers in Leusden. De rekenkamercommissie heeft van de gemeente Leusden en Lariks e-mailadressen ontvangen van 54 vrijwilligersorganisaties en kerken, 44 (sport)verenigingen en 9 scholen en kinderopvangorganisaties. Aan deze organisaties is via de mail verzocht om aan de vrijwilligers te vragen een online vragenlijst in te vullen (zie bijlage 7). 139 vrijwilligers hebben gereageerd waarvan 96 vrijwilligers de gehele vragenlijst hebben doorlopen. De vragen bestonden uit open en gesloten vragen over het vrijwilligerswerk in Leusden. ✓ Het eerste gedeelte van de vragenlijst had betrekking op de motivatie om vrijwilliger te worden, te blijven of ermee te stoppen. Ook is gevraagd wat de grootste knelpunten zijn (zie paragraaf 2.3). ✓ Het tweede gedeelte van de vragenlijst had betrekking op de activiteiten vanuit Lariks. Welke ondersteuning wordt gebruikt en hoe heeft men de activiteiten van Lariks ervaren (zie paragraaf 2.4.2). ✓ Als laatste is er nog een vraag gesteld over de impact van COVID-19 op het huidige vrijwilligerswerk van de respondenten (zie paragraaf 2.7.1).

In vervolg op de online vragenlijst is een zogenaamde ‘Versnellingskamer’ georganiseerd. Voor de uitvoering van dit deel van het onderzoek heeft de rekenkamercommissie externe expertise ingehuurd bij het bureau Spilter. De Versnellingskamer is een methodiek waarbij deelnemers met behulp van tablets/ laptops met elkaar in discussie kunnen gaan. De resultaten uit de online vragenlijst zijn besproken, bediscussieerd en uitgediept onder begeleiding van de consultants van Spilter. Iedere deelnemer kan zijn/haar mening geven en deze worden realtime zichtbaar. Voordeel van deze methode is dat er zonder dominantie en hiërarchie meningen uitgewisseld kunnen worden. Oorspronkelijk was het de bedoeling om de Versnellingskamer fysiek te organiseren in het gemeentehuis van Leusden. Vanwege de coronamaatregelen kon de fysieke bijeenkomst niet plaatsvinden en is gekozen voor een -6-

digitale bijeenkomst. Deelnemers konden met hun eigen computer vanuit huis inloggen en via een videoverbinding met elkaar discussiëren. Er hadden zich 31 mensen aangemeld om aanwezig te zijn bij deze Versnellingskamer. Helaas deden er maar vijf vrijwilligers daadwerkelijk online mee. De centrale vraag in de Versnellingskamer was om met ideeën te komen om het vrijwilligerswerk in Leusden te stimuleren (zie paragraaf 2.7.2). De resultaten van het documentenonderzoek, de interviews, de online vragenlijst en de Versnellingskamer zijn voorgelegd aan de respondenten voor een check op de feiten. De reacties van de respondenten zijn verwerkt. Vervolgens zijn de conclusies en aanbevelingen toegevoegd aan het rapport (hoofdstuk 3). Het volledige rapport is voorgelegd voor aan het college van B&W voor een bestuurlijke reactie. Deze bestuurlijke reactie is opgenomen aan het einde van dit rapport met aansluitend het nawoord van de rekenkamercommissie (hoofdstuk 4).

1.4 Afbakening Het onderzoek heeft zich gericht op alle vrijwilligers en mantelzorgers in de gemeente Leusden, dus zowel op vrijwilligers die onder de vrijwilligersverzekering van de gemeente Leusden vallen als vrijwilligers die actief zijn bij verenigingen, maatschappelijke organisaties en kerken.

-7-

2. Bevindingen In dit hoofdstuk gaan we in op het vrijwilligersbeleid van de gemeente Leusden en we proberen een beeld te schetsen van de mensen die vrijwilligerswerk verrichten, zowel landelijk als in Leusden.

2.1 Vrijwilligersbeleid in Leusden In deze paragraaf gaan we in op de vragen: Hoe is het vrijwilligersbeleid in Leusden vormgegeven? Welke beleidsdoelstellingen heeft de gemeente? Heeft de gemeente succesfactoren benoemd voor het bereiken van de doelstellingen? Beleidskaders In 2009 had de gemeente Leusden nog een aparte beleidsnotitie vrijwilligersbeleid en mantelzorgers voor de periode t/m 2011. Vanaf 2012 is het vrijwilligersbeleid onderdeel geworden van het beleidskader Wmo 20122015. In dit beleidskader is een apart hoofdstuk (prestatieveld) gewijd aan de ondersteuning aan mantelzorgers en vrijwilligers Daarin gaat de gemeente Leusden uit van onderstaande basisfuncties voor de ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers zoals die door de VNG, het ministerie van VWS en andere organisaties zijn geformuleerd (beleidsnotitie 2010-2011, gemeentelijke ondersteuning aan mantelzorgers en vrijwilligers in de gemeente Leusden). Ondersteuning van het vrijwilligerswerk: 1. Vertalen maatschappelijke ontwikkelingen: visie en concreet beleid ontwikkelen op grond van maatschappelijke ontwikkelingen; 2. Verbinden en makelen: verschillende maatschappelijke partijen met elkaar verbinden en actief samenwerkingsverbanden tot stand brengen; 3. Versterken: ondersteunen en versterken van vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties; 4.

Verbreiden: vrijwilligerswerk onder de aandacht brengen; 5. Verankeren: opgedane kennis en ervaring vastleggen en goede uitvoering borgen. Ondersteuning van mantelzorgers: 1. Informatie en advies: informatie aanbieden op verschillende manieren en aanbieden van deskundig advies 2. Begeleiding en emotionele steun: begeleiding van langere trajecten en persoonlijke ondersteuning 3. Educatie: zowel gericht op de mantelzorger als de verzorgende; 4. Praktische hulp en respijtzorg (alle voorzieningen die de mantelzorgtaken tijdelijk en volledig overnemen, zodat de mantelzorger tijdelijk de zorg uit handen wordt genomen); 5. Financiële en materiële hulp: tegemoetkoming in de kosten en materiële voorzieningen. Vanaf 2015 zijn vrijwilligerswerk en mantelzorgondersteuning niet meer als item uitgewerkt in het beleidskader, maar integraal opgenomen. Vanaf dat moment is het sociaal beleid gericht op een aantal thema’s en minder gericht op doelgroepen. In het meest recente sociaal beleidskader (vastgesteld in juni 2019) richt het beleid zich op de volgende thema’s: inclusieve samenleving, eenzaamheid, jeugdhulp, arbeidsparticipatie, armoede en omgaan met mensen met verward gedrag en dementie.

-8-

Voor alle beleidsterreinen binnen de gemeente Leusden, en dus ook voor het vrijwilligersbeleid, wordt het principe gehanteerd van de ‘samenleving voorop’. In 2011 is de gemeente hiermee gestart, als gevolg van de bezuinigingen en de daaruit voortvloeiende kerntakendiscussie. De gemeente Leusden vond dat zij zich vooral bezig moeten houden met de kerntaken en andere taken zoveel mogelijk aan de samenleving moeten overlaten. De ‘samenleving voorop’ houdt in dat de gemeente de inwoners de gelegenheid geeft om taken van de gemeente over te nemen. Het is de bedoeling dat inwoners in actie komen en zelf initiatief nemen. De inwoners krijgen de vrijheid om taken op hun eigen manier uit te voeren. De gemeente geeft ruimte aan initiatieven en creativiteit, ondersteunt en faciliteert. Samen met inwoners wil de gemeente kijken waar behoefte aan is en hoe die vervuld kan worden. In 2019 heeft de gemeente de ‘Samenleving voorop’ geëvalueerd (raadsbesluit kernwaarden Samenleving voorop, 31 januari 2019). Conclusie uit de evaluatie was dat de gemeente Leusden wil doorgaan met het stimuleren van initiatieven vanuit de samenleving, en dat nog meer nadruk gelegd zal worden op gezamenlijke verantwoordelijkheid en partnerschap. De gemeente staat niet boven de partijen, maar is gelijkwaardig aan de andere partners.

Verder wil ze nog meer ruimte geven aan creativiteit en inwoners de mogelijkheid geven te pionieren en te streven naar innovatie en vernieuwing. Uit interviews blijkt dat met name in Achterveld de inwoners actief zijn en zelf initiatief nemen. Achterveld beschikt over een grote groep vrijwilligers. Respondenten geven aan dat Achterveld een hechte gemeenschap is, waar inwoners van nature en van oudsher voor elkaar klaar staan. In andere delen van de gemeente Leusden is het saamhorigheidsgevoel volgens respondenten minder.

Doelstellingen In het Wmo beleidskader van 2012-2015 zijn diverse concrete doelstellingen voor vrijwilligersondersteuning en voor mantelzorgondersteuning opgenomen (zie bijlage 3). In de beleidskaders daarna (2015-2016, 2017-2018) is de hoofddoelstelling van de gemeente met betrekking tot het vrijwilligerswerk ‘Samen aan de slag om de saamhorigheid in Leusden te versterken’. Deze doelstelling is in deze beleidskaders verder uitgewerkt in subdoelstellingen, maar deze zijn minder concreet dan de doelstellingen uit het beleidskader van 2012-2015. Bijlage 3 laat de ontwikkelingen van doelstellingen zien in de opvolgende beleidskaders. In het meest recente beleidskader (2019-2022), dat de gemeenteraad in juli 2019 heeft vastgesteld, worden de doelstellingen op hoofdlijnen weergegeven en zijn niet verder uitgewerkt. De gemeente streeft in dit beleidskader naar een samenleving waarin mensen oog hebben voor elkaar met een sterke basisinfrastructuur waar samen vorm aangegeven wordt. Om dit te bereiken werkt de gemeente samen met inwoners, ondernemers, bedrijven, vrijwilligers(organisaties), verenigingen, en instellingen. Volgens de gemeentelijke visie is de samenwerking met diverse partijen terug te zien in de vele activiteiten die door vrijwilligers, mantelzorgers, (sport)verenigingen en maatschappelijke partners worden gedaan.

De beleidsdoelstellingen zijn wel uitgewerkt in afzonderlijke uitvoeringsprogramma’s in activiteiten met actoren en eventuele indicatoren. Aan de hand van de uitvoeringsprogramma’s gaat de gemeente in gesprek met Lariks, de welzijnsorganisatie die het vrijwilligersbeleid uitvoert. Over de prestaties die geleverd moeten worden en de activiteiten (zie hoofdstuk 2.4) worden afspraken gemaakt. -9-

Succesfactoren In de beleidskaders en de uitvoeringsprogramma’s worden geen expliciete succesfactoren benoemd voor het bereiken van de doelstellingen ten aanzien van vrijwilligers- en mantelzorgbeleid en ook niet voor de overige doelstellingen in het sociaal domein. Maar er staat wel in de beleidskaders dat een cultuurwijziging en mentaliteitsverandering bij organisaties, professionals en inwoners nodig is om de beleidsveranderingen in het sociaal domein (de zogeheten transformatie) een succes te laten worden (pagina 4 beleidskader 2017-2018). Inwoners moeten ervan doordrongen worden dat ze meer zelf en met hulp van anderen hun eigen problemen kunnen oplossen (beleidskader 2015-2016, pag 15). De gedragsverandering kan gezien worden als een belangrijke succesfactor. De gemeente ziet zich zelf als regievoerder van het veranderproces in het sociaal domein en stelt dat het alleen op gang komt als iedereen meedoet (beleidskader 2015-2016 , pag 15).

2.2. Doelgroep vrijwilligersbeleid In deze paragraaf gaan we in op de vraag: Wat is de doelgroep van het vrijwilligersbeleid en heeft de gemeente deze in beeld? We gaan in op het landelijk beeld, op het beeld dat uit de online vragenlijst in Leusden naar voren komt en vervolgens op het inzicht dat de gemeente heeft in de doelgroep. 2.2.1 Doelgroep landelijk Het Centraal Bureau voor de Statistiek voert regelmatig onderzoek uit naar vrijwilligerswerk (Onderzoek Sociale Samenhang en Welzijn). In de periode 2012 t/m 2017 zijn jaarlijks ongeveer 7500 inwoners bevraagd naar hun sociale en maatschappelijke participatie. Uit het CBS onderzoek in 2017 blijkt dat bijna de helft van de bevolking van 15 jaar en ouder vrijwilligerswerk doet en dat dit aandeel sinds 2012 redelijk constant is gebleven (CBS, Vrijwilligerswerk wie doet het?, dec 2017; CBS, vrijwilligerswerk: activiteiten, duur en motieven, juli 2018). De groep van 75 jaar en ouder verricht duidelijk minder vrijwilligerswerk. Het verschil in inzet tussen de overige leeftijdscategorieën is niet zo groot (zie figuur 2.1). De leeftijdsgroep 35-45 jaar verricht het meeste vrijwilligerswerk.

-10-

Figuur 2.1 Vrijwilligers per leeftijdscategorie, 2017 (Bron: CBS, vrijwilligerswerk: activiteiten, duur en motieven, juli 2018). Het CBS geeft aan dat het opleidingsniveau, religieuze betrokkenheid en arbeidsmarkpositie van invloed zijn op het verrichten van vrijwilligerswerk. Mensen met een hoger opleidingsniveau zijn vaker vrijwilliger dan mensen met een lager opleidingsniveau (zie figuur 2.2). Verder zijn mensen die behoren tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijk groepering vaker actief als mensen die niet kerkelijk gezind zijn. Daarbij zijn mensen die tot de protestantse kerk (PKN) en gereformeerde kerk horen het vaakst actief (zie figuur 2.3).

Figuur 2.2 Aandeel vrijwilligers naar opleidingsniveau 2017 (Bron: vrijwilligerswerk: activiteiten, duur en motieven, juli 2018).

-11-

Figuur 2.3 Aandeel vrijwilligers naar kerkelijke gezindte, 2017 De indeling in kerkelijk gezindte is afkomstig van het CBS. Zo bestaat de Nederlands Hervormde kerk formeel niet meer en is sinds 2004 onderdeel van de PKN. Ook gereformeerde kerken zijn (deels) onderdeel geworden van de PKN. De rekenkamercommissie gaat ervan uit dat de respondenten in het CBS onderzoek zich nog wel met de genoemde kerkgemeenschappen identificeren. (Bron: CBS, vrijwilligerswerk: activiteiten, duur en motieven, juli 2018).

Mensen die vrijwilligerswerk verrichten doen dit het vaakst bij de sportvereniging of school (zie figuur 2.4). Maar het gemiddeld aantal uren dat per week besteed wordt, is bij sportverenigingen en scholen niet het grootst. De meeste uren worden besteed aan jeugdorganisaties en de minste uren aan activiteiten voor de wijk of buurt (zie figuur 2.6).

Figuur 2.4 Vrijwilligerswerk naar organisatie, 2017 (Bron: CBS, vrijwilligerswerk: activiteiten, duur en motieven, juli 2018). -12-

In de online vragenlijst is aan vrijwilligers uit de gemeente Leusden gevraagd in welke sector zij vrijwilliger zijn. 124 vrijwilligers hebben deze vraag beantwoord (zie figuur 2.5). De percentages vertegenwoordigen het aantal vrijwilligers dat aangevinkt heeft in een bepaalde sector vrijwilliger te zijn. Opgemerkt moet worden dat er geen sprake is van een representatieve steekproef, de percentages zijn niet representatief voor de totale vrijwilligersdoelgroep in Leusden. De meeste vrijwilligers in Leusden (42%) lijken op basis van deze steekproef actief te zijn als mantelzorger of in de sociale hulpverlening (burenhulp en naastenhulp). Terwijl volgens ‘waarstaatjegemeente.nl’ zowel landelijk als in Leusden ongeveer 14% actief is als mantelzorger (zie tabel 2.1). Het aandeel vrijwilligers dat actief is in Sportverenigingen (17%) en onderwijs (12%) uit de online vragenlijst lijkt wel overeen te komen met het landelijke beeld.

Figuur 2.5 Resultaten online vragenlijst- Percentage vrijwilligers per sector in de gemeente Leusden.

-13-

Gemiddeld aantal uren besteed aan vrijwilligerswerk naar organisatie in 2017 andere organisatie

wijk of buurt school kerk, moskee, levensbeschouwelijke groepering wonen, woonomstandigheden of huurdersbelangen hobby/gezelligheidsverenigingen sportvereniging vakbond of bedrijfsorganisatie culturele verenigingen verzorging of verpleging politieke partij of actiegroep sociale hulpverlening, rechtshulp, reclassering of slachtofferhulp

jeugd/buurthuis/scouting

Figuur 2.6 Uren besteed aan vrijwilligerswerk naar organisatie, 2017 (Bron: CBS, vrijwilligerswerk: activiteiten, duur en motieven, juli 2018). Het aantal uren dat mensen aan vrijwilligerswerk besteden varieert. De meeste vrijwilligers in Nederland besteden gemiddeld minder dan één uur per week aan vrijwilligerswerk (zie figuur 2.7). Uit de online vragenlijst komt naar voren dat vrijwilligers in Leusden meer uren per week besteden aan vrijwilligerswerk. De meeste vrijwilligers (39%) besteden drie tot acht uur. Kanttekening hierbij is dat het onderzoek niet representatief is voor de totale vrijwilligersdoelgroep in Leusden. Gemiddeld uren per week besteed aan vrijwilligerswerk in Leusden (uit online vragenlijst)

Gemiddeld uren per week besteed aan vrijwilligerswerk in Nederland in 2017 4,3%

6%

12,0%

9%

14%

36,3%

32%

24,2%

39% 23,2% minder dan 1 uur

1 tot 3 uur

3 tot 8 uur

8 tot 20 uur

20 uur of meer

minder dan 1 uur

1 tot 3 uur

3 tot 8 uur

8 tot 20 uur

20 uur of meer

Figuur 2.7 Aantal uren per week besteed aan vrijwilligerswerk volgens CBS in 2017 (links) en volgens online vragenlijst Leusden in 2020 (rechts). (Bron: CBS, vrijwilligerswerk: activiteiten, duur en motieven, juli 2018). -14-

Op de website waarstaatjegemeente.nl zijn ook cijfers te vinden over inzet van vrijwilligers en het verlenen van mantelzorg per gemeente. De bron van deze gegevens zijn de gezondheidsmonitoren van de GGD’s, CBS en RIVM. Hieruit blijkt dat 29,7% van de mensen (van 19 jaar en ouder) in Nederland vrijwilligerswerk verricht en 14,7% mantelzorg verleent. De afwijking in de cijfers over het vrijwilligerswerk van waarstaatjegemeente (29,7%) en het CBS (49%) is mogelijk te verklaren uit het feit dat gegevens van het CBS betrekking hebben op de groep van 15 jaar en ouder en de gegevens van waarstaatjegemeente op de groep van 19 jaar en ouder. Daarnaast is de vraag in het CBS onderzoek of men vrijwilligerswerk heeft gedaan wat specifieker gesteld, waardoor mensen bepaalde activiteiten wel als vrijwilligerswerk zien, terwijl dit wellicht bij waarstaatjegemeent.nl niet het geval is.

2.2.2 Doelgroep Leusden Het percentuele aantal vrijwilligers in Leusden is hoger dan het gemiddelde in Nederland. Dit blijkt uit de gegevens van waarstaatjegmeente.nl (zie tabel 2.1). Tabel 2.1 Het percentage vrijwilligers en mantelzorgers (19 jaar en ouder) in 2016 in Leusden en in Nederland % vrijwilligerswerk (2016)

% mantelzorg verlenen (2016)

Gemeente Leusden

36.8 %

14.7 %

Nederland

29.7 %

14,2 %

Inzicht van gemeente in vrijwilligersgroep De rekenkamercommissie constateert dat de gemeente Leusden niet actief bezig is met het verkrijgen van inzicht in de vrijwilligersdoelgroep. Dit wordt door respondenten niet nodig geacht, omdat het vrijwilligerswerk in Leusden naar tevredenheid verloopt. Daarnaast wil de gemeente geen zaken opleggen aan vrijwilligers, maar wil ze aansluiten bij initiatieven vanuit de samenleving. Dit komt voort uit het beleid van ‘de Samenleving voorop’, waar in paragraaf 2.1 al op in is gegaan. Ook geven ambtelijke respondenten aan dat er in Leusden meer aanbod van vrijwilligers is dan vraag. De gemeente Leusden heeft een ‘LeusdenPanel’, waarmee inzicht in de vrijwilligersdoelgroep verkregen zou kunnen worden. Het Leusdenpanel is een groep mensen aan wie periodiek vragen worden gesteld over uiteenlopende onderwerpen. Het digitale panel is in 2009 ontwikkeld en opgezet in samenwerking met I&O Research. Echter, een gepland onderzoek (volgens het beleidskader Sociaal domein 2015-2016) via het LeusdenPanel naar de bereidheid van inwoners om zich in te zetten voor anderen is niet uitgevoerd. Ook een aangekondigd onderzoek in 2014 en 2015 (volgens het beleidskader Sociaal Domein 2012-2015) naar vrijwilligers bij sportverenigingen en culturele verenigingen is niet uitgevoerd.

Respondenten geven aan dat dit te maken had met andere prioriteiten en beschikbare capaciteit. Het meest recente onderzoek onder vrijwilligers betreft een onderzoek naar regeldruk en administratieve lasten bij vrijwilligersorganisaties en dit onderzoek is in 2012 uitgevoerd, ruim 8 jaar geleden. In dit onderzoek zijn tien -15-

vrijwilligersorganisaties geïnterviewd, het geeft o.a. inzicht in het proces van subsidieaanvragen, maar geeft niet echt inzicht in de totale doelgroep van vrijwilligers. Zoals al eerder vermeld, geven respondenten aan dat Leusden beschikt over relatief veel actieve vrijwilligers. Dit zou komen doordat het opleidingsniveau en het inkomen gemiddeld hoog zijn in Leusden. Verder zouden er meer dan gemiddeld 65-plussers wonen in de gemeente Leusden, die met name actief zijn als zorgvrijwilliger. Het verband tussen het opleidingsniveau en het percentage actieve vrijwilligers wordt ook door het CBS onderzoek bevestigd (figuur 2.2). Het CBS onderzoek geeft echter niet aan dat de groep 65 plussers het meeste vrijwilligerswerk doet (figuur 2.1). Respondenten geven verder aan dat er goed zicht is op de groep vrijwilligers. Dit komt onder meer doordat Lariks goed en regelmatig contact heeft met de wijkverenigingen waar vrijwilligers actief zijn. Bemoeienis met vrijwilligers van sportverenigingen en scholen heeft de gemeente niet direct. Hoewel de gemeente in het voorjaar van 2020 met diverse sportverenigingen en organisaties het ‘sport en beweegakkoord’ heeft gesloten, waardoor er indirect wel sprake is van betrokkenheid. Voor de uitvoering van dit akkoord heeft de gemeente Leusden medio 2020 een sport-en beweegmakelaar aangetrokken.

Deze zal de verenigingen ondersteunen, ook op gebied van vrijwilligerswerk. Mantelzorgers Mantelzorgondersteuning is onderdeel van het integrale takenpakket van Lariks. Lariks voert ook de Regeling mantelzorgcompliment uit voor de gemeente, zij denken daardoor een goed zicht te hebben op de mantelzorgdoelgroep. In 2018, heeft Lariks een behoeftenonderzoek uitgevoerd onder 525 mantelzorgers. Hieruit bleek onder andere dat er waardering is voor het mantelzorgcompliment en dat er weinig gebruik wordt gemaakt van respijtzorg, 66% geeft aan er geen gebruik van te maken. (Respijtzorg is vervangende zorg die mantelzorgers de mogelijkheid biedt om hun zorgtaken tijdelijk over te dragen). Mantelzorgers vragen vooral hulp aan familie en vrienden (58%), maar ook aan de huisarts (35%) en aan Lariks (29%). Verder was er behoefte aan lotgenotencontact (25%), cursussen en workshops (17%), wandelen (13%), deskundigheidsbevordering (13%). In het jaarverslag van 2018 staat dat Lariks naar aanleiding van het onderzoek extra aandacht heeft besteed aan respijtzorg in de mantelzorgkrant en in de nieuwsbrieven. Recent heeft de vrijwilligersorganisatie ‘Van Onder Op’ in samenwerking met studenten van de Hogeschool Utrecht, Movisie en Vilans een onderzoek uitgevoerd naar het welzijn van mantelzorgers in Leusden (Adviesrapport Hogeschool Utrecht, Wie zorgt er voor de mantelzorger?, 22 januari 2020).

Dit onderzoek is uitgevoerd onder 32 mantelzorgers, twee professionals en de verantwoordelijk wethouder. Uit het onderzoek komt naar voren dat mantelzorgers pas de gewenste ondersteuning en informatie verkrijgen, als ze daarom vragen. Dat is niet voor alle mantelzorgers weggelegd. Door de verdergaande digitalisering is het met name voor oudere mantelzorgers lastig om de juiste informatie te verkrijgen. Mantelzorgers zijn niet op de hoogte welke ondersteuning ook vanuit vrijwilligersorganisaties allemaal mogelijk is. Tevens blijkt uit het onderzoek dat de samenwerking tussen mantelzorgers en professionals vaak niet optimaal is, omdat niet duidelijk is wie de regie heeft. Het onderzoek heeft dertien aanbevelingen opgeleverd die er met name toe moeten leiden dat de ondersteuning van mantelzorgers wordt verbeterd. Het rapport is in januari 2020 aangeboden aan de gemeente Leusden. -16-

Verder doet Leusden mee met een tweejarig project ‘In voor Mantelzorg’. Het project moet leiden tot oplossingsrichtingen voor de volgende drie vraagstukken: 1) Hoe zorg ik voor mijn naaste samen met beroepskrachten, 2) hoe houd ik het zorgen voor mijn naaste vol, 3) hoe geef ik op een goede manier ondersteuning aan mijn naaste? Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) (www.invoormantelzorg.nl). Aan het project doen naast de gemeente Leusden, 10 gemeentes en twee landelijke organisaties mee: Movisie en Vilans. Het project is in augustus 2019 gestart. De deelnemende gemeenten zijn samen met verschillende lokale organisaties aan de slag gegaan. Voor de beantwoording van de vraagstukken hebben zij hebben zogeheten ‘kennisrugzakken’ opgesteld met lokale en landelijke kennis, tools en praktijkvoorbeelden (zie ook www.invoormantelzorg.nl).

2.3 Duurzame inzet vrijwilligers stimuleren In deze paragraaf gaan we in op de vraag: Wat doet de gemeente en wat kan de gemeente doen om de (duurzame) inzet van vrijwilligers op de lange termijn te stimuleren? Daarbij gaan we eerst in op landelijke onderzoeken naar vrijwillige inzet, vervolgens op de situatie in Leusden en de resultaten uit de online vragenlijsten. 2.3.1 Onderzoek NLvoorelkaar naar vrijwillige inzet Zowel in 2018 als in 2019 hebben het platform NLvoorelkaar.nl en de Erasmus Universiteit Rotterdam onderzoek gedaan naar de inzet van vrijwilligers (Trendrapport vrijwillige inzet 2019, Trendrapport vrijwillige inzet 2020). De onderzoekers hebben trends in beeld gebracht naar aanleiding van activiteiten op het digitale platform NLvoorelkaar.nl. Tevens hebben ze een vrijwilligersonderzoek uitgevoerd in 2018 en 2019 onder respectievelijk bijna 5000 en ruim 7000 vrijwilligers. De onderzoekers concludeerden in 2018 dat de animo voor vrijwilligerswerk (exclusief mantelzorg) de komende tijd zal afnemen. Als oorzaken voor deze afname worden genoemd de vermindering van de werkloosheid, toenemende mantelzorgtaken en de individualisering van de maatschappij. Mede door de vergrijzing van de bevolking zou deze trend zich naar alle waarschijnlijkheid blijven voortzetten.

Maar in 2019 concluderen de onderzoekers dat er sprake lijkt van een trendbreuk en dat er voor het eerst in vijf jaar verwacht wordt dat vrijwilligers meer vrijwilligerswerk gaan doen. De oorzaken zijn nog onbekend, maar mogelijk heeft dit te maken met het feit dat mensen meer bereid zijn om flexibel vrijwilligerswerk te verrichten (eenmalige hulpvragen) dan structureel vrijwilligerswerk. Volgens de trendonderzoekers wordt ook de flexibiliteit van vrijwilligerswerk steeds belangrijker. In 2019 kwam dit nog sterker naar voren dan in 2018. Daarnaast is het van belang is dat het vrijwilligerswerk aansluit bij talent, vaardigheden en passie van de vrijwilliger. Verder blijkt dat het zoeken naar vrijwilligerswerk op online platforms toeneemt. En dat vrijwilligers die via een online platform aan de slag gaan gemiddeld meer dagdelen vrijwilligerswerk doen dan bij het traditionele vrijwilligerswerk. Een digitaal vrijwilligersplatform leidt volgens de onderzoekers tot een duurzame inzet voor de maatschappij. Op de digitale platforms zijn zowel aanbieders van hulp als vragers van hulp actief en ook de

-17-

hulpvragen nemen toe. De hulpvragen door particulieren (zonder de hulp of betrokkenheid van een professional) op de onderzochte platforms waren in 2019 toegenomen met 66% (van 6600 tot 11.000) Uit het onderzoek in 2019 kwam verder naar voren dat meer mensen open staan voor vrijwilligerswerk omdat ze behoefte hebben aan nieuwe contacten. 52 % van de respondenten vindt het opdoen van nieuwe contacten een belangrijke reden om vrijwilligerswerk te doen.

2.3.2 Onderzoek burgerpeiling naar vrijwillige inzet De burgerpeiling van waarstaatjegemeente.nl uit 2018 geeft informatie over de vrijwillige inzet in de nabije toekomst en de reden om geen vrijwilligerswerk te doen. Zie tabel 2.2 en 2.3 . Tabel 2.2: Inzet vrijwilligerswerk in de nabije toekomst in Nederland (Bron: Burgerpeiling 2018, waarstaatjegemeente.nl) in % 37 16 2 22 23

Vrijwilliger, actief en zal dit blijven Niet actief, maar zal dit worden Actief maar zal dit niet blijven doen Niet actief, zal dit ook niet worden Weet niet

Tabel 2.3: Reden om geen vrijwilligerswerk te doen in Nederland (Bron: Burgerpeiling 2018, waarstaatjegemeente.nl) (meerdere antwoorden mogelijk) Tijdsgebrek/ te druk Gezondheid Geen interesse /behoefte

in % 63 16 21

Anders Weet niet wat voor vrijwilligerswerk ik kan doen Weet niet hoe ik aan vrijwilligerswerk kan komen Kan geen geschikt vriwilligerswerk vinden

12 6 2 2

De belangrijkste redenen dat mensen geen vrijwilligerswerk doen volgens de burgerpeiling is omdat ze te druk zijn en er geen tijd voor hebben. 2.3.3 Onderzoek Motivaction naar vrijwillige inzet Onderzoek van Motivaction (Factsheet: publieksonderzoek ‘draagvlak participatiesamenleving is geen garantie voor toename vrijwilligerswerk’, 12 maart 2016) laat zien dat het type burgerschapsstijl bepaalt hoeveel vrijwilligerswerk er gedaan wordt. Motivaction verwacht dat er in de toekomst minder vrijwilligers werk wordt gedaan, doordat er steeds minder plichtsgetrouwe burgers zullen zijn. Plichtsgetrouwe inwoners zijn vaak afkomstig uit de traditionele burgerij en zijn vaak maatschappelijk betrokken bij de directe leefomgeving. De onderzoekers van Motivaction verwachten dat de plichtsgetrouwe inwoners zullen verdwijnen en dat meer dan -18-

50% van de inwoners over tientallen jaren gerekend kunnen worden tot zogeheten pragmatici. Deze inwoners zijn carrièregericht, individualistisch en materialistisch. Het eigen belang gaat bij deze inwoners boven het publieke belang. Daarnaast onderscheidt Motivaction structuurzoekers en verantwoordelijken. Verantwoordelijken zijn vaak maatschappijkritisch en maatschappelijk betrokken. Structuurzoekers zijn vaak weinig maatschappelijk betrokken en voelen zich meestal niet erkend door de overheid (zie figuur2.8). Door de toe- en afname van bovengenoemde burgerschapsstijlen verwachten de onderzoekers van Motivaction dat inwoners in de toekomst minder vrijwilligerswerk zullen doen. Dat concluderen zij mede uit de verdeling van de vrijwilligersinzet in 2016 over de verschillende burgerschapsstijlen (zie figuur 2.9).

Figuur 2.9: Percentage vrijwilligerswerk over de verschillende burgerschapsstijlen (uit onderzoek van Motivaction, 2016). Figuur 2.8: Verdeling burgerschapstijlen uit onderzoek van Motivaction, 2016.

2.3.4 Erasmus Universiteit- advies duurzame inzet vrijwilligers Zoals uit bovenstaande onderzoeken zijn er verschillende verwachtingen over de duurzame inzet van vrijwilligers. Uit cijfers van het CBS blijkt dat de vrijwillige inzet de afgelopen jaren vrij constant gebleven is. Er is geen gebrek aan vrijwilligerspotentieel. Ook in Leusden lijkt er geen sprake van een gebrek aan vrijwilligers. De uitdaging voor organisaties is vooral om de aanwezige vrijwillige energie op de juiste manier te gebruiken en niet te verspillen. Dit komt ook naar voren in een studie van de Erasmus Universiteit Rotterdam uit 2011 (Hoe derdepartijen, zoals overheden, bedrijven en fondsen, hedendaags ‘vrijwilligerswerk’, ‘vrijwilligersmanagement’ en de civil society kunnen bevorderen). Adviezen die in het artikel van de Erasmus universiteit in het kader van de duurzame inzet worden gegeven zijn: • Creëer en/of faciliteer omgevingen in buurten en wijken waar sociale netwerken en betrokkenheid van burgers kunnen ontstaan. In een dergelijk omgeving kan vraag naar vrijwilligers leiden tot aanbod van vrijwilligers. • Betrek vrijwilligers en -vrijwilligersorganisaties bij het overheidsbeleid dat hen raakt. Organiseer een actieve dialoog tussen verschillende betrokken organisaties.

• Steeds meer derde-partijen houden zich actief bezig met vrijwilligerswerk, bijvoorbeeld onderwijsinstellingen (maatschappelijke stage), sociale diensten (sociale activering), bedrijven (maatschappelijk ondernemen, -19-

werknemersvrijwilligerswerk). Overheden moeten dergelijke vrijwilligersprojecten ondersteunen en verder ontwikkelen met nieuwe partijen. • Aan overheden wordt geadviseerd om zich in de communicatie niet te veel te richten op burgers die geen vrijwilligerswerk doen, maar vooral op burgers die dit wel doen en daarvoor erkenning en waardering uitspreken. • Overheden moeten durven investeren in professionals, die vrijwilligers(organisaties) begeleiden en ondersteunen bij de uitvoering en zorgen voor de goede randvoorwaarden. 2.3.5 Reden om wel of niet vrijwilliger te zijn in Leusden en knelpunten In de interviews geven ambtelijke respondenten aan dat het aanbod van vrijwilligers in Leusden groter is dan de vraag. Deze respondenten verwachten niet dat er in de gemeente Leusden de komende jaren een probleem zal zijn in het aanbod van vrijwilligers. Dat neemt niet weg dat de gemeente Leusden en Lariks ervan doordrongen zijn dat het belangrijk is om de groep vrijwilligers vast te houden. Vrijwilligers die deelnamen aan de ‘Versnellingskamer’ noemen overigens voldoende aanbod van vrijwilligers (in de toekomst) wel een knelpunt. Uit de online vragenlijst komt naar voren dat het maatschappelijke en sociale aspect de belangrijkste reden is om vrijwilliger in Leusden te blijven (zie figuur 2.10).

Antwoorden die vrijwilligers gaven waren bijvoorbeeld ‘verbondenheid met leden, andere vrijwilligers ‘of ‘dat ik veel kan betekenen voor iemand met dementie en voor hun mantelzorger’. Maar er waren ook antwoorden die een onderliggend probleem blootleggen. Antwoorden zoals ‘Er is niemand anders ‘of ‘ te weinig vrijwilligers om het over te nemen‘. 9% van de vrijwilligers doet het voor de vereniging waar zij vaak zelf -of hun (klein)kinderen lid van zijn.

Figuur 2.10 Resultaat online vragenlijst- Redenen om vrijwilliger te blijven.

-20-

De belangrijkste reden om met vrijwilligerswerk te stoppen is ‘Leeftijd / gezondheid’ (50%), zo blijkt uit de online vragenlijst (zie figuur 2.11). De belangrijkste reden daarna is ‘het niet meer hebben van tijd of zin’ (25%). Gebrek aan waardering wordt ook genoemd, maar slechts in 6% van de gevallen. Ook het opheffen van een vereniging of vervanging is door 15% van de vrijwilligers genoemd als reden om met vrijwilligerswerk te stoppen. De antwoorden zijn bijvoorbeeld ‘Ik treed terug zodra een opvolger is gevonden dan wel de vereniging ophoudt te bestaan.’ of ‘als professionals dit werk overnemen en het daardoor niet meer nodig is.’

Figuur 2.11 Resultaat online vragenlijst- Redenen om te stoppen met vrijwilligerswerk. In de online vragenlijst is ook aan de vrijwilligers gevraagd om knelpunten te benoemen in het vrijwilligerswerk (zie figuur 2.12). Opvallend is dat maar 6% van de vrijwilligers ‘veroudering van de vrijwilligersgroep’ in hun antwoorden heeft genoemd als voornaamste knelpunt, terwijl 50% van vrijwilligers aangaf dat leeftijd en gezondheid een reden is om te stoppen. Daarnaast is opvallend dat 18% onvoldoende waardering en ondersteuning een knelpunt noemt terwijl dit voor slechts 6% een reden was om te stoppen met vrijwilligerswerk. Een derde van de vrijwilligers geeft het ontbreken van tijd als het voornaamste knelpunt op. Het coronavirus (COVID-19) wordt in 10% van de respondenten genoemd als huidig knelpunt.

-21-

Figuur 2.12 Resultaat online vragenlijst- Grootste knelpunten in het vrijwilligerswerk. In onderstaande tabel zijn alle motivaties om vrijwilligerswerk te starten, te blijven doen en te stoppen en de knelpunten naast elkaar gezet. De diverse redenen uit de figuren 2.10 t/m 2.12 zijn verder samengevoegd tot zoveel mogelijk overeenkomstige onderwerpen. Opvallend is dat de knelpunten die genoemd worden blijkbaar nauwelijks tot geen reden zijn om te stoppen met vrijwilligerswerk.

Tabel 2.5: Redenen om vrijwilligerswerk te starten, te doen, te stoppen en knelpunten in vrijwilligerswerk in Leusden (Resultaten uit online vragenlijst).

TE STARTEN

TE BLIJVEN

TE STOPPEN

KNELPUNT

Maatsch. overwegingen (burgerplicht)

46% Maatsch.overwegingen (burgerplicht)

53% Leeftijd / gezondheid

50% ‘Veroudering’ van vrijwilligersgroep

6%

Sociale overwegingen (gezelligheid)

36% Sociale overwegingen (gezelligheid)

27% Geen zin meer / geen tijd

25% Beschikbare / gevraagde tijd

31%

Toepassen kennis / pers. ontwikkeling

8% Toepassen kennis / pers.ontwikkeling

7%

Te grote / zware verantwoordelijkheid

3%

9%

Ondersteunen van de vereniging

9% Ondersteunen van de vereniging

9%

Opheffen vereniging / vervanging

15% Stopzetten van subsidie / project / financiën

13%

Waardering krijgen

1% Gewaardeerd worden

2%

Gebrek aan waardering

6%

Onvoldoende ondersteuning / waardering

18%

Beleid Gemeente

1%

Beleid / Wet & Regelgeving / samenhang

5%

-22-

Benodigde kennis voor uitvoeren functie

TE STARTEN

TE BLIJVEN

TE STOPPEN

KNELPUNT Het coronavirus

10%

Overige redenen

8%

Ook ambtelijke respondenten veronderstellen in de interviews dat waardering en erkenning van groot belang is om vrijwilligers vast te houden. De gemeente laat haar waardering voor vrijwilligers blijken door bijvoorbeeld het uitreiken van een jaarlijks vrijwilligersprijs (€ 1000,- en een wisselbeker). Daarnaast is er ook nog een jaarlijkse aanmoedigingsprijs voor een vrijwilligersorganisatie (€ 750,- en een wisselbeker). Deze prijs wordt betaald door externe financiers en niet door de gemeente. Om mee te dingen naar deze prijzen kunnen vrijwilligers bij Lariks een deelnameformulier aanvragen. Het College van B&W laat haar betrokkenheid en waardering voor vrijwilligers blijken door aanwezigheid bij vrijwilligersactiviteiten en frequente overleggen van wethouder met vrijwilligersbesturen. Verder geven ambtelijke respondenten aan dat bij behoud van vrijwilligers goede ondersteuning vanuit Lariks en de gemeente belangrijk is. De gemeente voelt zich verantwoordelijk voor de randvoorwaarden die de vrijwilligers in staat stelt om hun werk te kunnen doen, maar het initiatief ligt heel duidelijk bij de maatschappelijke organisaties en vrijwilligers zelf.

Hoewel de gemeente en Lariks wel activiteiten ontplooien om inzet van vrijwilligers te stimuleren en waardering te laten blijken, is een visie over de duurzame inzet van vrijwilligers in de toekomst niet expliciet opgenomen in het vastgestelde beleid.

2.4 Uitvoering vrijwilligersbeleid Leusden door Lariks In deze paragraaf gaan we in op de vraag: Hoe wordt het beleid uitgevoerd? Wat is de rol van de gemeente en Lariks daarbij? 2.4.1 Rol van Lariks Zoals al eerder vermeld gaat de gemeente Leusden in gesprek met Lariks aan de hand van het uitvoeringsprogramma sociaal domein over de prestaties die Lariks moet leveren en de activiteiten die ze daarvoor uitvoeren. De activiteiten zijn onderdeel van de totaalopdracht aan Lariks, die de gemeente aan Lariks verstrekt voor de uitvoering van de taken op het gebied van het sociaal domein. Lariks maakt vervolgens eigen uitvoeringsplannen en rapporteert twee keer per jaar aan het college over de uitvoering van de activiteiten (signaalrapportages). Daarnaast geeft Lariks jaarlijks een financieel en inhoudelijk overzicht van de activiteiten in het jaarverslag. De concrete activiteiten, die Lariks uitvoert op het gebied van vrijwilligerswerk. lichten we in de volgende paragraaf (2.4.2) nader toe. Daarnaast voert Lariks ook activiteiten uit in het kader van de taakvervulling in het sociaal domein, waar vrijwilligers bij betrokken zijn. Deze lichten we in paragraaf 2.4.3 toe.

-23-

2.4.2 Vrijwilligersactiviteiten Lariks Deskundigheidsbevordering vrijwilligers Lariks organiseert voor vrijwilligers regelmatig trainingen en workshops. In 2017 t/m 2019 zijn respectievelijk 16, 14, 19 workshops/trainingen gegeven met gemiddeld 19, 14, 18 deelnemers. De trainingen worden gegeven door medewerkers van Lariks, soms in samenwerking met externe specialisten. Huiskamer van Leusden In maart 2018 is het fysieke coördinatiepunt voor vrijwilligers, ‘de Huiskamer van Leusden’ opgericht. Inwoners en organisaties kunnen hier terecht als ze vrijwilligers nodig hebben. De Huiskamer van Leusden heeft een overkoepelend inzicht in vraag en aanbod. Vrijwilligers werken er samen met de professionals van Lariks. Volgens het jaarverslag 2019 van Lariks liep het gebruik van de ‘huiskamer’ in de eerste maanden van 2019 terug. Maar na een PR-campagne in folder, nieuwsbrief en krant werd de ‘huiskamer’ in de tweede helft van 2019 weer meer bezocht. Matchbeurs Jaarlijks organiseert Lariks in samenwerking met de gemeente en vrijwilligers een matchbeurs. In 2019 is deze beurs voor de 14e keer georganiseerd. Bedrijven, maatschappelijke organisaties en vrijwilligers bieden hun diensten aan en kunnen vragen om diensten. Het aanbod en de vraag wordt voorafgaand aan de beurs gepubliceerd in de Matchbeurskrant zodat op de dag van de matchbeurs duidelijk is welke vragen en aanbod er zijn.

In 2018 en 2019 werden respectievelijk 150 en 160 matches gesloten. Vacaturebank Lariks houdt een digitale vacaturebank bij op de website van Sociaal Plein Leusden. Bezoekers van de website kunnen zoeken op het aandachtsgebied van de vacature. In juni 2020 stonden er ca. 40 vacatures op de site. Een aantal vacatures staan ruim een jaar open. Fonds samenlevingsinitiatieven Inwoners met een idee dat bijdraagt aan de saamhorigheid of aan de ondersteuning van mantelzorgers kunnen In Leusden sinds 2014 een financiële bijdrage aanvragen bij Het Fonds Samenlevingsinitiatieven. Lariks verzorgt de coördinatie van het fonds. Een onafhankelijke toetsingscommissie van vrijwilligers beoordeelt de aanvragen aan de hand van een set criteria en geeft advies aan de directie van Lariks die de aanvragen toekennen. Lariks is verantwoordelijk voor de financiële vastlegging, controle en verantwoording (in het jaarverslag van Lariks). In onderstaande tabel staan hoeveel aanvragen en financiële bijdragen in 2016 t/m 2019 zijn toegekend. Bijdrage Fonds samenlevingsinitiatieven Totaal aanvragen Totaal aantal toegekend Totale financiële bijdrage in €

2016 66 56 € 72.201

2017 72 53 € 108.776

2018 70 53 € 105.449

2019 79 54 € 92.570

Het fonds wordt elke twee jaar geëvalueerd. In 2017 heeft de gemeenteraad naar aanleiding van de evaluatie nieuwe toetsingscriteria vastgesteld (raadsvoorstel en -besluit d.d. 15 juni 2017, Evaluatie Fonds Samenlevingsinitiatieven en Recreatiefonds Leusden 2017). Tevens is de structuur en taakverdeling in 2017 opnieuw en formeel vastgesteld (aanpassing structuur Fonds Samenlevingsinitiatieven en Recreatiefonds 2017). -24-

In 2019 is het fonds wederom geëvalueerd en heeft de gemeenteraad besloten om de criteria zodanig aan te passen dat het fonds toegankelijker wordt voor meerdere initiatiefnemers. Naast het versterken van de saamhorigheid in Leusden is besloten om het fonds ook in te zetten voor activiteiten die Leusden bruisender en leuker maken (Raadsvoorstel en-besluit, 14 maart 2019, Herverdeling middelen fonds samenlevingsinitiatieven). Voorbeelden van initiatieven die een bijdrage hebben ontvangen zijn: een ontmoetingsplek voor ouders van kinderen met autisme, lezing Hugo Borst in de bibliotheek, aanschaffingen/aanpassingen diverse speelpleinen, minibieb Alandsbeek, Shantyfestival Achterveld (zie https://sociaalplein.nl/fsli/). Regeling mantelzorgcompliment Lariks voert de regeling mantelzorgcompliment uit voor de gemeente (Collegebesluit ‘regeling mantelzorgcompliment’ d.d.20 september 2016). Mantelzorgers kunnen in Leusden als blijk van waardering een geldbedrag ontvangen van € 150 per jaar. De mantelzorger moet hiervoor wonen in de gemeente Leusden en minimaal 8 uur per week onbetaald zorg verlenen aan een familielid of naaste, langer dan drie maanden aaneengesloten. Daarnaast geeft de gemeente ook complimenten aan jonge mantelzorgers, deze bestaat uit een cadeaubon.

In de jaren 2016 t/m 2019 zijn respectievelijk 532, 652, 696, 680 complimenten uitgedeeld, waarvan respectievelijk 55, 100, 111 en 91 voor jongeren. Mantelzorgondersteuning Lariks verzorgt ondersteuning van mantelzorgers en coördineert lotgenotencontact. Mantelzorgers kunnen vragen rechtstreeks stellen via een apart e-mailadres. Een medewerker van Lariks heeft voor de uitvoering van deze taken 6 uur per week beschikbaar. Vrijwilligers- mantelzorgersverzekering In de gemeente Leusden zijn alle vrijwilligers die in enig organisatorisch verband werkzaamheden verrichten en mantelzorgers verzekerd. De verzekering omvat een ongevallenverzekering, persoonlijke eigendommenverzekering, aansprakelijkheidsverzekering voor vrijwilligers en verenigingen en vrijwilligersorganisaties, bestuurdersaansprakelijkheid voor vrijwilligers, schadeverzekering voor verkeersdeelnemers en rechtsbijstandverzekering (algemene voorwaarden vrijwilligersverzekering 2020, Vrijwilligersnet Nederland). De gemeente betaalt de jaarlijkse poliskosten voor deze verzekering (in 2019 € 4500). 2.4.3 Sociaal domein activiteiten waar vrijwilligers bij betrokken zijn Maatjesproject Het doel van het maatjesproject is om eenzame, kwetsbare inwoners te helpen om (weer) actief te worden en een sociaal netwerk op te bouwen.

De hulpvragers zijn vaak mensen met een licht verstandelijke beperking of een psychiatrische aandoening of dementie. In 2016 waren er 22 nieuwe matches, in 2017 en in 2018 beide 38 matches, en in 2019 34 matches. In 2019 was het aantal lopende matches 58 (jaarverslagen Lariks 2016 t/m 2019). In de jaarverslagen van zowel 2018 als 2019 staat dat de vragen en situaties vanuit de hulpvragers complexer worden en dat daardoor intensievere begeleiding van de vrijwilligers door professionals nodig is. Ook de werving van vrijwilligers kost meer tijd. Lariks heeft die capaciteit niet beschikbaar en daardoor kunnen er niet meer matches gemaakt worden. Er staan in 2019 18 aanvragen op de wachtlijst. Activiteiten omtrent vervoer -25-

In de gemeente Leusden zijn er verschillende vormen van vervoer door vrijwilligers, ondersteund door Lariks. Zo zijn er vrijwillige chauffeurs die voor een onkostenvergoeding inwoners vervoeren. Verder is er de Lariks Bus met vrijwillige chauffeurs die inwoners bijvoorbeeld naar dagbesteding of zwembad brengen.

2.4.4 Bewonersinitiatieven Hieronder volgt een aantal initiatieven van inwoners uit Leusden. Dit is niet een uitputtend overzicht, maar slechts een illustratie van wat er zoal aan initiatieven is. o In 2014 heeft een aantal betrokken inwoners WensboomLeusden opgericht. Dit is een vereniging die zich ten doel stelt te bemiddelen bij vraag en aanbod van eenvoudige onderlinge hulp van zijn leden. o In de wijk Alandsbeek hebben buurtbewoners een buurtcoöperatie opgericht die tot doel heeft de saamhorigheid en het leefplezier in de wijk te verbeteren. o In wijkcentra zoals De Moespot, MFC Antares en ‘t Binnenhuys worden ontmoetingsactiviteiten door en voor buurtbewoners georganiseerd (Uit: beleidskader sociaal domein 2015-2016). o In de wijk Tabakssteeg is in eind 2017 de vereniging LeusdenZet opgericht. Deze vereniging wil activiteiten door en voor wijkbewoners organiseren in en rondom de multifunctionele accommodatie Antares. o De wijkorganisatie DAVA (Door Achterveld Voor Achterveld), door vrijwilligers bemand, organiseert diverse activiteiten. Volgens de ambtelijke respondenten bestaat de vereniging uit een actieve groep vrijwilligers. Voor dergelijke bewonersinitiatieven kunnen de vrijwilligers subsidie aanvragen bij de gemeente. Daarvoor moeten ze een onderbouwd activiteitenplan inleveren.

Bij toezegging van de subsidie wordt door de gemeente als voorwaarde gesteld dat er per kwartaal inhoudelijk wordt teruggekoppeld en jaarlijks een financieel verslag wordt aangeleverd. Na beoordeling van het financieel jaarverslag door de gemeente wordt de subsidie definitief toegekend.

2.4.5 Informatie en communicatie De gemeente Leusden geeft op diverse manieren aandacht aan het vrijwilligerswerk, via de gemeentelijke website, via een app en via de reguliere media. Gemeentelijke website: Sociaal Plein Via de gemeentelijke website kunnen inwoners informatie vinden over vrijwilligerswerk. Op de website van de gemeente Leusden staat een link naar de website van het sociaalplein Leusden (zie foto hieronder). Deze website bevat informatie over de wijze waarop inwoners als vrijwilliger aan de slag kunnen, over de vrijwilligersverzekering, waar nadere informatie te krijgen is en een link naar diverse vrijwilligersvacatures.