A.3 Bijlage Factsheet aardwarmte in de provincie Utrecht.pdf

AARDWARMTE (GEOTHERMIE) IN DE PROVINCIE UTRECHT

De provincie Utrecht heeft zich als doel gesteld om zo spoedig

Er is nu nog veel onduidelijk over de potentie ervan. Het realiseren

mogelijk, maar uiterlijk in 2050 CO2-neutraal te zijn. We gaan daarbij

van aardwarmte als bron, is erg complex en vraagt meerdere jaren

van het aardgas af. Om woningen en bedrijven te kunnen blijven

voorbereidingstijd. Ten eerste moet zeker zijn dat er in de plaatselijke

verwarmen zullen naast elektriciteit ook alternatieve duurzame

ondergrond winbare aardwarmte voorhanden is. Daarnaast is een

warmtebronnen nodig zijn. Een daarvan is aardwarmte ofwel

belangrijke randvoorwaarde de aanwezigheid van een warmtenet

geothermie. In de RES’en in Utrecht wordt aardwarmte als

om de gewonnen warmte bij de warmtevragers te krijgen. Ook moet

één van de mogelijke duurzame warmtebronnen genoemd.

voldaan worden aan alle wetgeving. Er zijn veel onderzoeken nodig

Aardwarmte wordt echter nog niet gewonnen in de provincie

om de inzet van aardwarmte veilig en verantwoord uit te kunnen

Utrecht. Als provincie hechten we veel belang aan goed en zorg-

voeren. Ook het tijdig informeren en betrekken van omwonenden

vuldig onderzoek naar aardwarmte als duurzame warmtebron.

en andere stakeholders mag niet worden vergeten.

WAT IS ER NODIG OM AARDWARMTE TE GEBRUIKEN? Aardwarmte kan een belangrijke bijdrage leveren aan de verduurzaming van de warmtevraag, maar het gebruiken van deze warmtebron is niet overal mogelijk. De beschikbaarheid van aardwarmte, de omvang van de warmtevraag en de mogelijkheden voor een warmtenet verschillen per gebied. Een checklist1 kan gemeenten inzicht bieden in de vraag of aardwarmte een passende en kosteneffectieve warmtebron is.

DEZE FACTSHEET GAAT IN OP DE HUIDIGE

Aanwezigheid warmtenet is noodzakelijk

ONTWIKKELINGEN VAN AARDWARMTE IN

warmtenet vereist. Een warmtenet2 wordt altijd gevoed door meer-

DE PROVINCIE UTRECHT.

Voor het gebruik van aardwarmte in de gebouwde omgeving is een dere duurzame energiebronnen. Indien aardwarmte wordt gebruikt als basisbron, is er altijd minimaal één aanvullende bron nodig als back-up bij onderhoud en als piekvoorziening voor de koudste

WERKING VAN AARDWARMTE

dagen. Het aansluiten van aardwarmte op een bestaand warmtenet is relatief eenvoudig. De afstand tussen de aardwarmte-installatie

Aardwarmte wordt gewonnen uit heet water dat zich vanaf

en een warmtenet is daarbij van belang. Transport over grotere

500 meter diepte in de ondergrond bevindt. Hoe dieper het

afstand leidt tot hogere kosten van de transportleiding én tot een

water zich onder de grond bevindt, hoe warmer het water

groter temperatuurverlies.

zal zijn (ongeveer 30 °C warmer per 1000 meter). De aardwarmte-installatie pompt dit water omhoog; draagt de warmte

De ontwikkeling van aardwarmte in combinatie met de aanleg van

via een warmtewisselaar over en vervolgens gaat het via

een nieuw warmtenet in bestaande wijken is een extra grote klus.

een warmtenet naar omliggende huizen, kantoorgebouwen,

Tal van factoren spelen mee bij de keuze voor de aanleg van een

kassen en/of industrie. Voor een dergelijk warmtenet is het

nieuw warmtenet o.a.: de spreiding en het type bebouwing, de

van belang dat er voldoende van deze warmtevragers zijn.

kosten, de beschikbaarheid van nabij gelegen duurzame warm-

Bij een woonwijk gaat het bijvoorbeeld om 4000 tot 8000

tebronnen, de financiële mogelijkheden en het maatschappelijk

woningen. Afhankelijk van de diepte kan aardwarmte een

draagvlak. Om een warmtenet te realiseren werken een warmte-

warmtenet direct voorzien van warmte met een temperatuur

bedrijf, gemeente(n), woningeigenaren (woningcorporaties), de

van circa 70 tot 90 °C (bron: Expertisecentrum Warmte).

netbeheerder en andere stakeholders intensief samen.

Dieper dan 4 kilometer kan het water een temperatuur

Veilig en verantwoord

hebben van meer dan 120 graden Celsius. Vanaf deze

Aardwarmtewinning is een mijnbouwactiviteit. Vanuit de Mijnbouw-

diepte spreken we van ultradiepe geothermie (UDG). Over

wet zijn diverse vergunningen vereist. Ook is op basis van de

het algemeen is het vanaf 5 km (met watertemperaturen van

Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) en straks de

150 °C) ook mogelijk om elektriciteit op te wekken met UDG.

Omgevingswet een omgevingsvergunning vereist. Het ministerie

Daarbij moet worden opgemerkt dat het omzettingsrende-

van Economische Zaken en Klimaat (EZK) verleent al deze

ment van warmte naar elektra laag is wat betekent dat de

vergunningen. De provincie en gemeenten hebben adviesrecht

hoeveelheid opgewekte elektriciteit beperkt is. De onzeker-

(voor meer informatie zie wet- en regelgeving3). Staatstoezicht op

heid van projecten op deze diepten is groot, omdat er weinig

de Mijnen (SodM) controleert de naleving van wet- en regelgeving.

informatie is over deze hele diepe ondergrond. Dit zorgt voor

In het bijzonder let SodM op de veiligheid voor mens en milieu.

grote financiële risico’s in een UDG-project.

De aardwarmte-ontwikkelaar (operator) is verplicht om vooraf een uitgebreide analyse over eventuele risico’s voor de omgeving en de ondergrond in kaart te brengen en om maatregelen te treffen om mogelijke risico’s te verkleinen. De risicoanalyse vormt de

1

https://allesoveraardwarmte.nl/checklist-orientatie-aardwarmte/

basis voor een veilige werkomgeving, een veilig ontwerp van de

2

https://allesoveraardwarmte.nl/winnen-van-aardwarmte/#warmtenet

aardwarmte-installatie en de putten en een veilige productie van

3

https://allesoveraardwarmte.nl/wetgeving/

aardwarmte. De risicoanalyse wordt getoetst door SodM.

2 | AARDWARMTE (GEOTHERMIE) IN DE PROVINCIE UTRECHT

Betrekken van omwonenden

de potentie van aardwarmte. Daarom worden er sinds 2019 met

Het is belangrijk om omwonenden en andere stakeholders vroeg

het landelijke programma Seismische Campagne Aardwarmte

in het traject te betrekken en te informeren bij de ontwikkeling

Nederland (SCAN5) ondergrondgegevens verzameld die kunnen

van een aardwarmteproject. Zowel de operator als de gemeente

helpen om het inzicht over de potentie aardwarmte in de regio te

hebben ieder een belangrijke rol en werken nauw samen in dit

vergroten. Hierbij zijn met seismische ladingen in ondiepe boringen

proces. Het lokale bestuur staat dicht bij de inwoners en kent de

geluidsgolven de grond ingestuurd en teruggekaatste signalen

lokale situatie over het algemeen goed. Zij kan inwoners gericht

weer opgevangen. De uitkomsten hiervan worden door experts

informeren en met hen in gesprek gaan. Een operator is en blijft

geanalyseerd waardoor we regionaal meer inzicht krijgen in de

verantwoordelijk om ervoor te zorgen dat de belangen van de om-

mogelijkheden voor aardwarmtewinning. Er zijn dan nog steeds

geving in alle fasen van een project structureel en op een goede

onzekerheden over aardwarmtewinning, omdat er nog niet ge-

manier worden meegenomen. Hierbij moet het uitgangspunt zijn

boord is naar de aardlaag van waaruit aardwarmte gewonnen kan

dat de participatie van belanghebbenden bij een project passend

worden. Door middel van een (proef)boring worden de eigenschap-

is bij de behoeften van de omgeving en in relatie staat tot de

pen van de aardlaag waar aardwarmte uit gewonnen kan worden

(mogelijke) impact die een project heeft op de omgeving.

nader onderzocht.

TECHNISCHE KENMERKEN

In opdracht van de provincie Utrecht wordt op dit moment een regionale potentiestudie aardwarmte uitgevoerd waarin de reeds

Voor een aardwarmte-installatie worden twee putten gemaakt

verzamelde SCAN-data samen met de in het verleden verzamelde

(zie figuur 1). Eén put om het warme water bovengronds te krijgen

ondergrondgegevens worden geanalyseerd. Het project wordt

(de productieput), waarna de warmte via een warmtewisselaar aan

naar verwachting in september 2021 afgerond. De informatie is te

een warmtenet wordt overgedragen. De tweede put brengt het

gebruiken voor de regionale structuur warmte (RSW) in de RES 2.0

afgekoelde water weer terug naar dezelfde ondergrondse laag

en de gemeentelijke transitievisies warmte (TVW’s). Daarna zijn er

(de injectieput), waar het water weer opwarmt. De druk in de

nog lokale detailstudies en eerste (proef)boringen nodig die zullen

ondergrond blijft op deze manier constant. Samen vormen deze

leiden tot een steeds nauwkeurige bepaling van de lokale potentie

twee putten een zogeheten aardwarmtedoublet.

van aardwarmte. Deze gegevens leveren ook meer inzicht over de

4

potentie van aardwarmte in nabijgelegen regio’s. Dit kan dan weer Voor een werkend regulier aardwarmte-systeem is een terrein

meegenomen worden in de volgende versies van RES’en en TVW’s.

van ongeveer 30 bij 40 meter nodig. Op het terrein bevinden zich onder andere: Warmtewisselaar

• het doublet (productie- en injectieput) • warmtewisselaars en de aansluiting naar het warmtenet • pompen, filters, ontgassingsinstallatie • gebouw: ruimten voor opslag van materialen en een kantoor

0 km

Tijdens de boorfase (de voorbereidingsfase) is het werkterrein (tijdelijk) ongeveer tweemaal zo groot. De gemiddelde levensduur van een aardwarmte-installatie is 30 tot 40 jaar (bron: Geothermie Nederland). Er zal daarna een nieuwe put geboord moeten worden om de aardwarmtewinning te continueren.

1

ONDUIDELIJKHEID OVER DE POTENTIE VAN AARDWARMTE IN DE REGIO De provincie Utrecht is één van de gebieden in Nederland waar onvoldoende gegevens over de diepe ondergrond beschikbaar

Injectieput Productieput

2

zijn om op dit moment een betrouwbare inschatting te maken van

4

https://allesoveraardwarmte.nl/winnen-van-aardwarmte/

5

https://scanaardwarmte.nl/het-programma/seismisch-onderzoek/

3 | AARDWARMTE (GEOTHERMIE) IN DE PROVINCIE UTRECHT

Figuur 1: schematische weergave aardwarmtesysteem 3

PROJECTEN IN DE PROVINCIE UTRECHT Er zijn vier initiatieven die binnen de grenzen van de provincie Utrecht een (soms provinciegrens overschrijdende) opsporingsvergunning voor aardwarmte hebben: • Utrecht/Nieuwegein: Warmtebron Utrecht • Amersfoort: Tullip Energie/WB Amersfoort • Eemland: Larderel Energy • Renkum (Gld): Tellus Renkum Een vijfde initiatief heeft recent een aanvraag voor een opsporingsvergunning nabij Abcoude gedaan. Deze is op dit moment in behandeling bij het ministerie van EZK.

PLANNING VERDERE ONTWIKKELING AARDWARMTE

Bron: https://ICO-aardwarmte.nl, geraadpleegd 17 mei 2021.

Een aantal succesvolle (proef)boringen en het realiseren van de eerste aardwarmte-installaties kunnen leiden tot een versnelling van de ontwikkeling van aardwarmte. Het is van belang dat er voor

Reguliere aardwarmte (circa 2 tot 3 km diepte)

die tijd infrastructuur (warmtenet) met voldoende warmtevragers

De initiatieven in Utrecht, Amersfoort en Eemland hebben allen

ontwikkeld is om aardwarmte te kunnen transporteren naar de

plannen voor minimaal één proefboring naar aardwarmte (2 tot

gebouwde omgeving.

3 km diepte) op een locatie in de provincie binnen de komende vijf jaar. Het initiatief Renkum zal naar verwachting eerst in Gelder-

Ultradiepe aardwarmte (dieper dan 4 km)

land starten met een proefboring. Indien de proefboring van een

Twee van de eerder genoemde initiatieven binnen de provincie-

initiatief aantoont dat aardwarmte op een veilige en verantwoorde

grenzen richten zich ook op de ontwikkeling van ultradiepe

manier en economisch winbaar kan zijn, zal een tweede boring

aardwarmte (dieper dan 4 km), namelijk Warmtebron Utrecht

uitgevoerd worden om het doublet compleet te maken.

(deelproject GOUD) en Larderel. Over het winnen van aardwarmte op deze diepte bestaat nog meer onzekerheid dan over ‘gewone’

Vanuit het SCAN programma worden voorbereidingen gedaan voor

aardwarmte en de financiële risico’s zijn daarom ook groter.

het plaatsen van een aantal wetenschappelijke boringen in gebieden

Binnen het UDG (ultra diepe geothermie)-programma doen

in Nederland waar de onzekerheid van de ondergrond groot is. Er

verschillende partijen onderzoek om deze onzekerheid te

wordt onderzocht of er ten oosten van de stad Utrecht een locatie

verkleinen en toe te werken naar een pilotproject. Het is niet de

gevonden kan worden voor een dergelijke boring.

verwachting dat er voor 2030 met een UDG-project aardwarmte wordt gewonnen in de provincie Utrecht en dat een UDG project

De voorbereiding om te komen tot een (proef)boring neemt veel

bijdraagt aan de klimaatdoelstelling voor 2030 (49% minder

tijd in beslag. Hiervoor moeten onder andere de volgende zaken

CO2-uitstoot in 2030 ten opzichte van 1990).

geregeld worden:

• Uitgebreid onderzoek naar de potentie van aardwarmte in de ondergrond en op welke diepte in welke aardlaag de boring exact moet uitkomen. • Een locatie selecteren waar de mijnbouwactiviteiten kunnen plaatsvinden, rekening houdend met beleid en regels van gemeente, waterschap, provincie, wetgeving van het Rijk en de mogelijkheden in de ondergrond. • Het betrekken en informeren van het gemeentebestuur. • Afstemming met diverse belanghebbenden. • Directe omgeving betrekken bij de plannen. • Diverse vergunningen verkrijgen.

Deze factsheet is tot stand gekomen met

• Subsidies aanvragen.

medewerking van EBN en Geothermie Nederland. Definitieve versie, datum 25 mei 2021.

4 | AARDWARMTE (GEOTHERMIE) IN DE PROVINCIE UTRECHT