Jaarstukken 2023
Tekst van het document
2.4.7 Reserves (bedrag x 1.000) Reserve
I/S Omschrijving
Begroting 2023 Realisatie 2023
Verschil 2023
Gecommitteerde reserve
I
Overhev. budgetten
169
-169
Totaal toevoegingen
169
-169
Gecommitteerde reserve
I
Overhev. budgetten
Egalisatiereserve Gemeentefondstaakmutaties
I/S Taakmutaties Totaal onttrekkingen
-562
-562
-604
-604
-1.166
-1.166
79
2.4.8 Indicatoren Indicator
Eenheid Jaar Waarde Bron
Beschrijving
Netto arbeidsparticipatie
%
2022
70,8
CBS Arbeidsdeelname
Bijstandsuitkeringen
per 2023 10.000 inw 18 jr eo per 1.000 2023 inw 1565jr
144
CBS - Participatie Wet
Het percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de beroepsbevolking. Het aantal personen met een bijstandsuitkering, per 10.000 inwoners.
135
CBS - Participatie Wet
Wmo-cliënten met een maatwerkarrangement
per 10.000 inw
2022
610
% kinderen in uitkeringsgezin
%
2022
3
% werkloze jongeren
%
2022
1
Voortijdige schoolverlaters % totaal (VO + MBO) %
2022
2
DUO - Dienst Het percentage van het totaal Uitvoering Onderwijs aantal leerlingen (12 - 23 jaar) dat voortijdig, dat wil zeggen zonder startkwalificatie, het onderwijs verlaat.
Absoluut verzuim
per 1.000 2021 leerlingen
0
DUO - Dienst Het aantal leerplichtigen dat Uitvoering Onderwijs niet staat ingeschreven op een school, per 1.000 leerlingen.
Relatief verzuim
per 1.000 2022 leerlingen
14
DUO - Dienst Het aantal leerplichtigen dat wel Uitvoering Onderwijs staat ingeschreven op een school, maar ongeoorloofd afwezig is, per 1.000 leerlingen.
Jongeren met jeugdhulp
% van alle 2023 jongeren tot 18 jaar
13,2
CBS Jeugd
Het percentage jongeren tot 18 jaar met jeugdhulp ten opzicht van alle jongeren tot 18 jaar.
Jongeren met jeugdreclassering
%
geen data CBS Jeugd
Het percentage jongeren (12-22 jaar) met een jeugdreclasseringsmaatregel ten opzichte van alle jongeren (1222 jaar).
Jongeren met jeugdbescherming
%
2023
1,4
CBS Jeugd
Het percentage jongeren tot 18 jaar met een jeugdbeschermingsmaatregel ten opzichte van alle jongeren tot 18 jaar.
Demografische druk
%
2023
77,4
CBS Bevolkingsstatistiek
De som van het aantal personen van 0 tot 20 jaar en 65 jaar of ouder in verhouding tot de personen van 20 tot 65 jaar.
Lopende reïntegratievoorzieningen
Het aantal reïntegratievoorzieningen, per 10.000 inwoners in de leeftijd van 15-64 jaar CBS - Monitor Sociaal Een maatwerkarrangement is Domein WMO een vorm van specialistische ondersteuning binnen het kader van de Wmo. Voor de Wmo gegevens geldt dat het referentiegemiddelde gebaseerd is op 327 deelnemende gemeenten. CBS Jeugd Het percentage kinderen tot 18 jaar dat in een gezin leeft dat van een bijstandsuitkering moet rondkomen. CBS Jeugd Het percentage werkeloze jongeren (16-22 jaar).
2.4.9 Verbonden partijen ● Westrom ● Modulaire gemeenschappelijke regeling sociaal domein Limburg-Noord (MGR) ● Omnibuzz
80
2.5 Dienstverlening Wat hebben we bereikt? Ook in 2023 heeft de gemeente Leudal gewerkt aan het verbeteren van haar dienstverlening. Het streven is dat inwoners en ondernemers makkelijk zaken kunnen doen en kwaliteit ervaren. Belangrijke thema's binnen dienstverlening zijn begrijpelijkheid, bereikbaarheid, snelheid, proactieve communicatie, gebruiksvriendelijkheid, kwaliteit en transparantie. Het verbeteren van de dienstverlening vindt plaats vanuit een organisatiebreed perspectief. Het draagt bij aan het realiseren van de ambities zoals verwoord in het coalitieakkoord en de zomernota. Iedere medewerker en ieder team levert een waardevolle bijdrage aan deze dienstverlening. Dit kan zowel binnen als buiten de organisatie zijn. In 2023 is gewerkt aan een cultuur van continu leren en ontwikkelen. Dit is een voorwaarde voor vooruitgang en vernieuwing. Visie en gedeelde waarden In 2023 is een visie op dienstverlening en organisatie vastgesteld. In deze visie zijn uitgangspunten voor de dienstverlening en de belangrijkste organisatie- en dienstverleningswaarden bepaald. Hierin is bewust gekozen voor een samenspel tussen organisatieontwikkeling en dienstverlening. De kwaliteit van de dienstverlening wordt namelijk sterk bepaald door de wijze waarop we intern samenwerken, functioneren, faciliteren en ontwikkelen.
Dienstverleningsthema's In 2023 is de aandacht vanuit dienstverlening vooral uitgegaan naar: • Werken aan kwaliteit; • •
Zaakgericht werken; Duidelijke overheidscommunicatie;
• •
Transparante communicatie; Toegankelijkheid;
•
Bereikbaarheid.
Dienstverlening
(bedrag x 1.000) Primitieve Begroting na begroting wijziging 2023 2023
Geboekt 2023 t/m periode
Realisatie begroting
Lasten
1.861
1.403
1.559
156
Baten
-276
-278
-415
-137
-6
-21
-21
0
1.579
1.103
1.122
19
Mutatie reserves Resultaat
81
2.5.1 Eigentijds en Daadkrachtig
2.5.1.1 Aansluiten bij de leefwereld Wat hebben we ervoor gedaan? De behoefte en wensen van inwoners en ondernemers De gemeente stemt haar beleid en dienstverlening zo goed mogelijk af op de wensen en behoeften van inwoners en ondernemers. Hiervoor is inzicht nodig in deze behoeften en in wat er leeft in de gemeenschap. De gemeente haalt deze informatie op via diverse kanalen en methoden: • Klanttevredenheid meten op procesniveau. In het kader van bereikbaarheid wordt bijvoorbeeld de klanttevredenheid bij het callcenter gemeten. De tevredenheid over de telefonische dienstverlening van het callcenter is goed, thema's als vriendelijkheid, professionaliteit en hulpvaardigheid worden gewaardeerd. De informatie uit deze onderzoeken wordt gebruikt om de dienstverlening verder te verbeteren. •
De callcentermedewerkers en webredacteuren hebben veel kennis over wat er leeft onder inwoners en ondernemers. Deze kennis wordt gebruikt om de dienstverlening en externe
•
communicatie te verbeteren, zowel digitaal als analoog. Dit noemen we burgerservice. Het perspectief van de klant(inwoners en ondernemers) staat centraal in Werken aan
•
kwaliteit(procesoptimalisaties). Inspelen op technische ontwikkelingen en digitalisering die de dienstverlening voor inwoners en ondernemers makkelijker maken.
De komst van de Omgevingswet De Omgevingswet heeft een maatschappelijke doelstelling, samenwerken aan een betere leefomgeving. De rol van de gemeente verschuift daarbij: de overheid trekt zicht terug en faciliteert, het initiatief voor ontwikkelingen verschuift naar inwoners en ondernemers. Dit biedt kansen om de creativiteit van inwoners en ondernemers in te zetten voor het ontwikkelen van een prettige en veilige leefomgeving. De Omgevingswet is op 1 januari 2024 in werking getreden. De wet betekent een vermindering van regels op het terrein van de fysieke leefomgeving. Door regels te verminderen en te bundelen wordt het omgevingsrecht eenvoudiger, meer transparant en beter (er is maatwerk mogelijk op gemeenteniveau). Daarnaast is het de bedoeling om aanvragen omgevingsvergunning sneller te behandelen. De beslistermijnen zijn flink verkort. Onderdeel van de Omgevingswet is het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Het DSO heeft als doel het beschikbaar stellen van informatie over de fysieke leefomgeving. Via het DSO kunnen initiatiefnemers vergunning checks uitvoeren, meldingen doen en aanvragen indienen. Het DSO is in de gemeente Leudal adequaat ontsloten, ingericht en getest. Medewerkers ondersteunen aanvragers indien nodig. Via de initiatieventafel kunnen nieuwe wensen of ideeën op een zo vroeg mogelijk moment en kosteloos worden getoetst.
Deze toets (kansrijk of niet kansrijk plan) helpt bij het opstellen van een concept verzoek, aanvraag omgevingsvergunning of projectplan. De initiatiefnemer weet immers al hoe de gemeente het plan ziet en welke aandachtspunten er zijn. Op deze manier helpen wij inwoners, ondernemers en partners en versterken wij elkaar in het realiseren van onze doelen en het bereiken van de gewenste effecten.
82
Dorp van de maand In 2023 zijn we gestart met het dorp van de maand. Hoewel dit niet specifiek benoemd is in het coalitieakkoord, is dit wel een door het bestuur gekoesterde wens. Veel onderhoud dat door de gemeente Leudal in de openbare ruimte plaatsvindt doen we volgens vaste schema’s. Hierdoor is er niet altijd maatwerk mogelijk. Soms zit er een langere periode tussen de verschillende onderhoudsmaatregelen. Het onderhoud kan hierdoor op inwoners een versnipperde indruk maken. Het initiatief dorp van de maand is bedoeld om het ‘samen’ gevoel tussen de gemeente en haar inwoners te stimuleren. Inwoners komen laagdrempelig in contact met de gemeente en worden gehoord. In de maanden april tot en met oktober 2023 is telkens een andere kern als ‘Dorp van de Maand’ uitgekozen. Hier worden extra werkzaamheden uitgevoerd. Uiteindelijk komen in de loop van jaren alle 16 kernen aan de beurt. De uitvoering wordt gedaan door medewerkers van team Ruimtelijk Beheer en het Mens Ontwikkel Bedrijf (MOB). Werkzaamheden Om inzicht te krijgen in de te verrichten werkzaamheden gaan toezichthouders van de gemeente op pad om een inventarisatieronde te doen. Ook wordt er gekeken naar reeds bestaande meldingen, aanwezige informatie bij de medewerkers buitendienst én reeds geplande werkzaamheden voor in de betreffende kern. Uitvoering meldingen civiel en groen onderhoud, meldingen en wensen inwoners; -
Inzet aannemer onkruidbestrijding op verhardingen; Inzet veegwagen RD Maasland;
-
Controleren, schoonmaken en rechtzetten verkeersborden;
Het concept Dorp van de maand is een succes. En gaandeweg hebben zich steeds meer disciplines van de gemeente aangesloten bij dit initiatief; zoals de Energie coaches, de stichting Synthese, de beleidsondersteuner laaggeletterdheid en WML met de waterklaar-bus ten behoeven van de afkoppeling van regenwater
2.5.2 Transparant
2.5.2.1 Transparante communicatie Wat hebben we ervoor gedaan? De gemeente streeft naar dienstverlening die begrijpelijk, snel en transparant is. Voorbereiding Project begrijpelijk schrijven en Heldere voorstellen In 2023 is het project begrijpelijk schrijven en heldere voorstellen voorbereid. Heldere voorstellen is een training in het schrijven van goede college en raadsvoorstellen. Begrijpelijk schrijven zet in op goede schriftelijke communicatie met inwoners en ondernemers. Er is aandacht voor: • taalniveau (B1 niveau); • •
actieve schrijfstijl; schrijven vanuit perspectief ontvanger en
•
toon.
83
Project Wet open overheid De Wet open overheid, die in 2022 van kracht werd, bekrachtigt het belang van open, transparante en actieve communicatie. De gemeente heeft een meerjarig plan van aanpak opgesteld voor de actieve openbaarmaking van 11 verplichte informatiecategorieën. De ontwikkeling van een centraal, landelijk platform (PLOOI: Platform Open Overheidsinformatie) voor het ontsluiten van de informatiecategorieën is landelijk stopgezet. Dit is opgevangen door het inrichten van een eigen, lokaal platform (open.leudal.nl). Conform planning zijn op dit platform in 2023 de volgende 5 informatiecategorieën actief openbaar gemaakt: • •
Wet- en regelgeving Organisatiegegevens
• •
Raadsstukken Bestuursstukken
•
Woo-verzoeken en besluiten
De gemeente ontvangt meerjarig middelen voor de invoering van de Wet open overheid. In 2023 zijn deze middelen beperkt ingezet. De resterende middelen zullen de komende jaren hard nodig zijn. Deze zijn via de gecommitteerde reserve toegevoegd aan 2024.
2.5.3 Toegankelijkheid 2.5.3.1 Toegankelijke dienstverlening Wat hebben we ervoor gedaan? De gemeente is er voor al haar inwoners en ondernemers. Het is van groot belang dat iedere inwoner of ondernemer makkelijk zaken met ons kan doen. Toegankelijkheid heeft daarom continu aandacht. In 2022 hebben we de totale producten- en dienstencatalogus op leudal.nl vernieuwd. In 2023 heeft de gemeente de technische toegankelijkheid van de website aangepakt. Dit heeft eind 2023 geresulteerd in het verkrijgen van de A-status voor de hoofdwebsite. Hiermee voldoet leudal.nl aan alle 50 wettelijke eisen van toegankelijkheid. Een belangrijke mijlpaal in ons streven naar toegankelijke dienstverlening. Wat heeft dat gekost?
Toegankelijke dienstverlening
(bedrag x 1.000) Primitieve Begroting na begroting wijziging 2023 2023
Geboekt 2023 t/m periode
Realisatie begroting
Lasten Balieproducten
1.698
1.171
1.333
162
Verkiezingen
101
196
195
-1
Totale Lasten
1.799
1.367
1.528
161
-276
-278
-415
-137
Verkiezingen
0
0
0
0
Totale Baten
-276
-278
-415
-137
-6
0
0
0
1.517
1.089
1.113
24
Baten Balieproducten
Mutatie reserves Resultaat
84
Burgerzaken De inkomsten op legesproducten zijn in de begroting te laag ingeschat. De landelijk gebruikte formule van de NVVB voor het begroten van de legesaantallen is in 2024 pas geactualiseerd. In 2023 waren de legesopbrengsten € 135.000 hoger en de afdrachten naar het Rijk € 34.000. Per saldo betekent dit een positief resultaat van € 101.000. Voor 2024 worden de verwachte inkomsten op legesproducten opnieuw begroot in lijn met de verwachte paspoortpiek.
2.5.4 Kwaliteit
2.5.4.1 Hoogwaardige kwaliteit dienstverlening Wat hebben we ervoor gedaan? Werken aan Kwaliteit In 2022 is de gemeente Leudal gestart met het groeimodel werken aan kwaliteit. Dit meerjarig groeimodel stimuleert een cultuur van continu leren. Daarnaast biedt het een methodische aanpak voor procesoptimalisaties. Het groeimodel focust op slimmer werken zodat de efficiëntie toeneemt, kwaliteit stijgt en het plezieriger werken is. De Lean filosofie is de theorie die wordt gebruikt in dit kwaliteitsdenken. In 2023 hebben wij de eerste stappen gezet naar slimmer werken, procesmatig werken en continu leren. Medewerkers zijn opgeleid op diverse niveaus van Lean. De eerste processen zijn geoptimaliseerd, zoals bijvoorbeeld het proces meldingen over de openbare ruimte. Het interne proces en de communicatie over het opvolgen van meldingen is verbeterd. Vervolgens is begin 2024 een meer gebruiksvriendelijke app geïntroduceerd voor deze meldingen 'De Buiten Beter app'. Ook bij de aanvraag omgevingsplan, onderdeel buitenplans omgevingsplan activiteiten(BOPA) zijn mooie resultaten bereikt waardoor de snelheid is toegenomen, de klanttevredenheid is gestegen en werkvoorraden zijn afgenomen.
Wat heeft dat gekost?
Hoogwaardige kwaliteit dienstverlening
(bedrag x 1.000) Primitieve Begroting na begroting wijziging 2023 2023
Geboekt 2023 t/m periode
Realisatie begroting
Lasten Burgerzaken
62
35
32
-3
Totale Lasten
62
35
32
-3
Burgerzaken
0
0
-1
-1
Totale Baten
0
0
-1
-1
Mutatie reserves
0
-21
-21
0
62
14
10
-4
Baten
Resultaat
85
Transformatie Burgerzaken (doorontwikkeling burgerzaken) Ook het callcenter heeft een ontwikkeling doorgemaakt. Medewerkers van het callcenter zijn nu inzetbaar aan zowel de telefoon als aan de receptie. Voor de medewerkers van de receptie is daarnaast een training identiteitsherkenning in voorbereiding. Hiermee zijn zij beter toegerust in hun rol tijdens de paspoortpiek van 2024. Deze paspoortpiek heeft te maken met een wetswijziging uit 2014, waarin is besloten dat paspoorten voor volwassen van vijf naar tien jaar geldigheid gingen. In 2014 hebben veel burgers om deze reden een nieuw paspoort aangevraagd. Deze burgers zijn in 2023 en 2024 toe aan een nieuw paspoort.
2.5.5 Reserves (bedrag x 1.000) T/O Reserve
I/S Omschrijving
T
Egalisatiereserve Gemeentefonds
I/S Taakmutaties
T
Gecommitteerde reserve
I
Begroting 2023 Realisatie 2023
Verschil 2023
Overhev. budgetten Totaal toevoegingen
O
Gecommitteerde reserve
I
Overhev. budgetten
-21
-21
Totaal onttrekkingen
-21
-21
86
2.6 Samenwerking Samenwerking is de basis in het realiseren van opgaven. Hoe, waar, wanneer en met wie er wordt samengewerkt is afhankelijk van de opgave. Samenwerking vormt de basis om ambities te realiseren zowel lokaal, (eu) regionaal, provinciaal en landelijk. Wat hebben we bereikt? Participatie door inwoners en belanghebbenden De Gemeente Leudal heeft beleid op participatie. De positie van de inwoner en belanghebbenden wordt vormgegeven passend bij de rol van participatie in de nieuwe Omgevingswet. We vinden het van belang dat inwoners en belanghebbenden in een vroeg stadium worden betrokken bij het vormen van of uitvoering van ons beleid en de instrumenten binnen de Omgevingswet (omgevingsvisie, programma's en omgevingsplan). Zowel in het vormen en uitvoeren van beleid als bij een initiatief vanuit inwoners is er aandacht, zowel ambtelijk als bestuurlijk, voor het gesprek over de rollen en de verantwoordelijkheden van de belanghebbenden. Er worden bewuster procesafspraken gemaakt over de verschillende rollen en verantwoordelijkheden met de belanghebbenden, zodat verwachtingen over en weer duidelijk zijn. In bestaande werkprocessen zijn veranderingen doorgevoerd waardoor er ruimte wordt gegeven aan participatie. Initiatiefnemers lichten sinds 2023 via de intaketafel hun eigen initiatief toe en horen veel sneller dan voorheen of hun initiatief kansrijk is.
Zij staan in direct contact met de inhoudelijk betrokken ambtenaren en geven aan deze werkwijze heel prettig te vinden. Door middel van prikkelsessies ontwikkelt een medewerker vaardigheden voor het onderscheiden van belangrijke stakeholders en hun rol. Hierdoor wordt er bewust(er) stilgestaan bij en worden er keuzes gemaakt in, de communicatie- en participatiestrategie. In 2023 zijn de voorbereidingen getroffen voor verdere training van medewerkers. Dit is nodig, omdat er veel nieuwe collega’s bijgekomen zijn en de Omgevingswet in werking treedt in 2024. Samenwerken in netwerken Bestuurlijke samenwerking is van groot belang voor de Gemeente Leudal. Samenwerken gebeurt via bestaande netwerken, via verbonden partijen en overheden, maar ook op basis van (eu)regio's of thema's. Beweging in netwerken is van oudsher aanwezig en vergt ook investering. Een voorbeeld van een nieuwe ontwikkeling in het netwerk vanuit PIO (Platteland in Ontwikkeling) in 2023, is de nieuw gevormde Leaderregio Weert-Nederweert en Leudal.
Samenwerking
(bedrag x 1.000) Primitieve Begroting na begroting wijziging 2023 2023
Geboekt 2023 t/m periode
Realisatie begroting
Lasten
196
196
187
-9
Baten
0
0
0
0
Mutatie reserves
0
0
0
0
196
196
187
-9
Resultaat
2.6.1 Burgerparticipatie We bieden onze inwoners en ondernemers de gelegenheid om samen te bouwen aan een goede en gezonde woon-en leefomgeving. De inbreng van inwoners is waardevol en wordt betrokken bij het besluitvormingsproces. 87
2.6.1.1 Samen tot uitvoering Wat hebben we ervoor gedaan? Participatie krijgt een steeds belangrijkere rol in de samenleving, welke inmiddels ook wettelijk is vastgelegd. We troffen in 2023 de voorbereidingen op de komst van de Wet versterking Participatie op decentraal niveau, door uitvoering te geven aan bestuurlijke vernieuwing en deze voorbereidingen worden ook in 2024 voortgezet. Onze ambitie is groeien in de professionalisering van participatie in onze gemeente. In 2023 is er blijvend aandacht geweest voor de doorontwikkeling van het huidige participatiebeleid, de bijbehorende processen en hulpmiddelen die bijdragen aan het verbeteren van de kwaliteit en professionaliteit in de samenwerking met ‘collectieve partijen’. Onder ‘collectieve partijen’ kunnen we verstaan professionele partners, energiecoöperaties, een groep inwoners in een wijk, verenigingen die willen samenwerken. Maar ook burgers die zich samen verenigen ten behoeve van een (beleid-) thema, passend binnen de ambities van de gemeente Leudal. Samen tot uitvoering komen betekent altijd maatwerk. Bij aanvang van de beleidsvorming en gedurende de uitvoering van het beleid is er aandacht voor de rol van de overheid en bijpassende trede op de participatieladder. We voeren aan de voorkant en tijdens het proces het gesprek en stellen vast hoe de samenleving kan worden betrokken.
Een voorbeeld hiervan in 2023 is Dorp van de Maand, waarbij de inwoners inspraak hebben op activiteiten die voor hun dorp belangrijk zijn, maar ook suggesties doen voor verbeteringen die worden meegenomen in evaluatie en bijsturing in beleid. Ook in het Programma Bouwen Kleine Kernen worden belanghebbenden in een vroeg stadium betrokken. In de Zomernota 2023-2026 zijn de volgende actiepunten expliciet opgenomen: Als een besluit moet worden genomen dat alle inwoners direct raakt, kan besloten worden om de inwoners daarover, voorafgaand aan een besluit, te raadplegen. Dit is in 2023 vastgelegd in het collegebesluit ‘bestuurlijke vernieuwing’. Hierbinnen zijn drie pijlers geprioriteerd: 1. Verbeteren positionering jongeren; 2. Doorontwikkeling samenwerking dorpsplatforms; 3. Meer inzicht in participatie (burger- en overheidsparticipatie). Het jaar 2023 heeft in het teken gestaan van de voorbereidingen om uitvoering te geven aan deze pijlers. Zo is besloten tot oprichting van een jongerenraad en is de werving daarvoor gestart. Het voornemen tot het vormen van een Kinderraad is gestart met een procedure tot besluitvorming in 2024. En de aanpak op het gebied van participatie krijgt steeds meer een plek in college- en raadsvoorstellen.
88
2.6.2 Overheidsparticipatie We stimuleren inwoners, ondernemers, dorpsraden en verenigingen in kernen of op thema's om samen te werken aan de verschillende opgaven in het kader van leerbaarheid.
2.6.2.1 Ondersteuning initiatieven Wat hebben we ervoor gedaan? We versterken initiatieven door een goede ondersteuning in het proces van samenwerking en de weg naar concretisering van initiatieven passend bij de opgaven van de gemeente Leudal. Initiatiefnemers worden begeleid in het proces naar de vorming van een goed onderbouwd en gedragen plan. Onderbouwing van een goed en gedragen plan betekent onder meer dat er gevraagd wordt naar een ondernemingsplan voor ondernemers en maatschappelijke initiatieven. Indien gewenst wordt de initiatiefnemer hierin ondersteund. Nieuwe initiatieven worden behandeld op de intake tafel. Wekelijks vindt de intaketafel plaats. De initiatiefnemer neemt sinds 2023 zelf plaats aan de intaketafel. Initiatiefnemers geven aan de gemeente als dichtbij te ervaren en er is over en weer gelegenheid tot het stellen van vragen en ophelderen van onduidelijkheden. Hierdoor krijgt de initiatiefnemer snel inzicht in de kansrijkheid van het initiatief en hoeft geen onnodige kosten te maken. Ook krijgt de initiatiefnemer een advies inzake de vervolgstappen. Kansrijkheid wordt bepaald op ambities uit het Coalitieakkoord, de Zomernota en op basis van bestaand beleid. Daarnaast zien we dat inwoners van kernen zich verenigen en hun ambities voor hun kern onder de aandacht brengen van het gemeentebestuur.
Hierna een greep uit voorbeelden van initiatieven in 2023: De initiatieven betreffende het Herman Meddensplein te Nunhem en het Krekelbergplein te Neeritter. Inwoners van Heibloem hebben een proces vormgegeven voor een toekomstige ontmoetingsplek in hun dorp en hun plannen gepresenteerd aan raadsleden. Inwoners uit Roggel presenteerden hun plan Roggel Bruist aan de commissie Fysiek. We zien dat de stem van onze inwoners steeds pro-actiever wordt. Deze veranderende houding van de Leudalse samenleving heeft invloed op de werkwijzen van de ambtelijke organisatie. Het vereist afstemming op de hiervoor al benoemde rollen en verantwoordelijkheden van stakeholders. Het is wel van belang om heldere kaders te stellen en te prioriteren in de uitvoering. En daarbij moeten alle spelers in het participatieveld wennen aan een nieuwe manier van werken. Iets waarmee we in 2023 de eerste stappen hebben gezet, d.m.v. bestuurlijke vernieuwing en de Omgevingswet.
2.6.3 Samenwerking regionaal, nationaal en internationaal We versterken initiatieven door een goede ondersteuning in het proces van samenwerking en de weg naar concretisering van initiatieven passend bij de opgaven van de gemeente Leudal.
2.6.3.1 Samenwerkingsverbanden Wat hebben we ervoor gedaan? Er wordt geïnvesteerd in het vormen van nieuwe netwerken passend bij onze ambities. We werken actief samen in bestaande lokale, regionale, provinciale en landelijke netwerken, via verbonden partijen en netwerk- en ketenpartners, aan alle ambities die we hebben uit het coalitieakkoord en de zomernota. Ook internationale samenwerkingen zijn van groot belang. Daarom werken we samen in de Euregio Rijn-Maas-Nord en op toeristisch vlak via de MaasSchwalm-Nette samenwerking. Uiteraard wordt er ook geïnvesteerd in (het vormen van) nieuwe netwerken passend bij de ambities van de gemeente Leudal. We lichten onderstaande voorbeelden van samenwerkingsverbanden in 2023 eruit: 89
P10 De P10 is een samenwerkingsverband van grote plattelandsgemeenten. De P10 gemeenten worden gekenmerkt door een groot grondoppervlakte, de aanwezigheid van veel kleine kernen en het ontbreken van een stedelijke kern. De P10 gemeenten versterken elkaar door samenwerking en het delen van kennis op verschillende programmalijnen. De gemeente Leudal neemt aan meerdere programmalijnen deel. Daarnaast voert de P10 namens de deelnemers lobby met diverse ministeries en werkt daarbij samen met verschillende samenwerkingspartners zoals VNG, IPO, LTO Nederland, Unie van Waterschappen. De P10 werkt met een tweejaarlijks uitvoeringsprogramma en vertegenwoordigt inmiddels 31 leden, 706 kernen en 1,1 miljoen inwoners. SML Samenwerking Midden-Limburg 2023 stond geheel in het teken van het gereedmaken van een aanvraag voor Rijksmiddelen ingediend in het kader van Regiodeal 5e tranche. De onderbouwing van de aanvraag (aanleiding, uitdagingen en oplossingsrichtingen) is uitgewerkt door SML in samenwerking met triple-helix partners en sociaal-maatschappelijke partnerorganisaties. Het doel is om de komende jaren te werken aan het versterken van de brede welvaart in Midden-Limburg langs drie themalijnen: Leefbaarheid, Klimaat & Landschap en Economie, Onderwijs en Arbeidsmarkt. De aanvraag is in 2023 voorbereid, eind oktober ingediend en wordt geconcretiseerd in 2024.
De Regiodeal wordt nader toegelicht in paragraaf 2.2.1.1. Wat heeft dat gekost?
Samenwerkingsverbanden
(bedrag x 1.000) Primitieve Begroting na begroting wijziging 2023 2023
Geboekt 2023 t/m periode
Realisatie begroting
Lasten Bestuurlijke samenwerking
196
196
187
-9
Totale Lasten
196
196
187
-9
Bestuurlijke samenwerking
0
0
0
0
Totale Baten
0
0
0
0
Mutatie reserves
0
0
0
0
196
196
187
-9
Baten
Resultaat
90
2.7 Financiën en belastingen De veranderende wereld om ons heen, enerzijds door wet-, en regelgeving en anderzijds door een andere sociale structuur en behoefte bij de inwoners, zorgen voor steeds uitdagender wordende financieringsvraagstukken naar de toekomst toe. Deze veranderingen zorgen ook voor mogelijkheden, om als gemeente nieuwe manieren van inkomsten aan te spreken en op een andere manier naar de financiën te kijken. De gemeente streeft naar een structureel gezonde financiële huishouding. Hierbij worden de beschikbare middelen op een zo effectief mogelijke manier ingezet met mogelijkheden om andere vormen van financiering hierbij te betrekken. Wat hebben we bereikt? Risico's inzichtelijk maken In 2023 is de geactualiseerde Nota Reserves en Voorzieningen 2023 vastgesteld. De risico's in de risicobeheermatrix zijn inzichtelijk gemaakt en geactualiseerd. Planning en Control In 2023 is een nieuwe indeling van de programmabegroting 2024-2027 opgesteld. Voor de indeling van de programmabegroting 2024-2027 is de taakveldindeling van het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten) gevolgd. Daarnaast is in 2023 de evaluatie van de planning en control cyclus in het jaarrekeningproces 2023 gestart in een nieuwe procesvorm waarbij meer in gezamenlijkheid aan het product wordt gewerkt. Ook wordt de doorontwikkeling van de P&C cyclus in het Auditcomité.
Dit wordt verder uitgerold in 2024. Zero Based Budgetting Als gemeente streven we naar een begroting die structureel en reëel in evenwicht is. In 2023 is gestart met de pilot Zero Based Budgeting (ZBB) voor het sociaal domein. Bij ZBB worden budgetten vanaf nul opgebouwd. Op basis van bestaand beleid wordt een realistische omvang van het benodigde budget bepaald en onderbouwd. Deze onderbouwing kan zijn op basis van wet--en regelgeving, prijs x aantal, historische kosten of gegevens van externe partners. Dit heeft er toe geleid dat de budgetten van het sociaal domein actueel zijn en dat de resterende taakstelling is ingelost. In 2024 wordt ZBB verder ingezet. Als eerste wordt de afdeling Samenleving afgerond en daarna volgen de afdelingen Ruimte en Dienstverlening. ZBB is een doeltreffende tool waarmee de uitgaven onder controle worden gehouden en de geldstromen in balans worden gebracht. De budgetten dwingen eigenaarschap en verantwoordelijkheid af zodat financiële keuzes op een goeie manier worden genomen. Rijksbeleid Vanuit het Rijk is nog geen duidelijkheid ontvangen over het nieuwe verdeelmodel met betrekking tot het gemeentefonds vanaf 2026. Ondanks deze onduidelijkheid is het in 2023 toch gelukt om voor de begroting 2024-2027 een structureel sluitende en reële begroting te presenteren. Tot slot heeft de decembercirculaire 2023 geleid tot extra middelen o.a.
voor de energiecompensatie. In 2023 heeft een groot deel van de uitbetalingen van de energiecompensatie plaatsgevonden. Het bedrag dat resteert wordt in 2024 ingezet.
91
Externe subsidiemogelijkheden In 2023 zijn mogelijkheden onderzocht om het proces rondom externe subsidiemogelijkheden onder de aandacht te brengen en te optimaliseren. We worden ondersteund door een extern bureau (VINDsubsidies) voor advisering op mogelijke subsidiestromen en hulp bij complexe subsidie-aanvragen. VINDsubsidies onderzoekt wekelijks naar mogelijkheden nationaal, regionaal en europees en deelt deze informatie met de gemeente. Er zijn inmiddels voorbereidingen getroffen om het interne proces te optimaliseren waardoor er meer focus wordt gelegd op het verwerven van externe subsidies. Door meer bewustwording te creëren ten aanzien van subsidiemogelijkheden en dit proces te faciliteren kan worden bereikt dat opgaven effectiever en met minder middelen worden gerealiseerd. Dit wordt het komende jaar verder uitgewerkt. Hiermee geven we uitvoering aan de wens van de raad en de motie 'Aantrekken expertise om meer externe subsidie te verwerven'. Duurzaamheid /Energie In 2023 is er een onderzoek gedaan naar het realiseren van energiegemeenschap. Een energiegemeenschap is een juridische entiteit (energiebedrijf) die ten behoeve van haar leden, vennoten of aandeelhouders activiteiten op de energiemarkt verricht en als hoofddoel heeft: het bieden van milieuvoordelen, economische en sociale voordelen.
Binnen een energie-gemeenchap investeren inwoners, bedrijven en andere organisaties samen met de overheid in projecten voor het opwekken, opslaan, delen en verkopen van energie.
92
3 Overige
93
3.1 Algemene dekkingsmiddelen Algemene dekkingsmiddelen zijn inkomsten van de gemeente waarvoor vooraf geen bestedingsdoel is bepaald. Deze middelen zijn niet specifiek toe te rekenen zijn aan een bepaald programma, maar waar uiteindelijk de saldi van de programma's uit het programmaplan mee kunnen worden gedekt. De raad is bevoegd voor het inzetten van de algemene dekkingsmiddelen. Het overzicht van de algemene dekkingsmiddelen bestaat uit: • Lokale heffingen • •
Algemene uitkering gemeentefonds Dividend
• •
Saldo van de financieringsfunctie Overige algemene dekkingsmiddelen
Lokale heffingen Lokale heffingen kunnen we onderverdelen in wel en niet gebonden bestedingen. Lokale heffingen waarvan de bestedingen gebonden zijn, zijn heffingen waarbij sprake is van een duidelijke relatie tussen de gemeentelijke dienstverlening en de belasting. Voorbeelden hiervan zijn de rioolrechten en de afvalstoffenheffing. Deze heffingen worden op de desbetreffende programma’s (in deze jaarrekening programma 2) als baten verantwoord en vallen dus niet onder de algemene dekkingsmiddelen. Lokale heffingen die niet gebonden zijn, vormen algemene dekkingsmiddelen en hebben geen vooraf aangewezen bestemming. Het verhogen of verlagen van deze belastingen zorgt voor een hogere of lagere bestedingsruimte binnen de begroting. Binnen de gemeente Leudal zijn 3 ongebonden lokale heffingen aanwezig: • •
OZB-belasting (woningen en niet-woningen) Toeristenbelasting
•
Baatbelasting
Verdere informatie is opgenomen in de paragraaf ‘Lokale heffingen’. (bedrag x 1.000) Lokale heffingen
Realisatie 2023
OZB woning
-4.838
OZB niet woning
-2.275
Toeristenbelasting
-1.303
Baatbelasting Totaal
-4 -8.420
Algemene uitkering uit het gemeentefonds De algemene uitkeringen van het Rijk zijn inkomsten die met inachtneming van wet- en regelgeving vrij besteedbaar zijn aan taken die het Rijk heeft opgelegd of aan eigen beleid. De gemeente kan deze besteden aan de aandachtsgebieden die ze prioriteit geeft. De verantwoording vindt plaats in de gemeenteraad. Binnen de gemeente Leudal heeft besluitvorming plaatsgevonden van elke ontvangen circulaire gemeentefonds in 2023. Financieel zijn alle middelen verwerkt tot en met de decembercirculaire 2023. In onderstaande tabel zijn de totale inkomsten voor de gemeente Leudal over 2023 te zien.
94
(bedrag x 1.000) Algemene uitkering
Realisatie 2023
Stand na meicirculaire 2022/Stand van de begroting
-61.545
Mutaties septembercirculaire 2022
-848
Mutaties decembercirculaire 2022
326
Mutaties meicirculaire 2023
-3.381
Mutaties septembercirculaire 2023
-403
Mutaties decembercirculaire 2023
-2.432
Totaal
-68.283
Dividend Dividend is een vergoeding die wordt uitbetaald aan aandeelhouders en zijn algemene dividenden die niet onder de programma's vallen. In 2023 zijn fors hogere dividend bedragen uitgekeerd door de BNG en Enexis Holding. In onderstaande tabel zijn de gerealiseerde rendementen van 2023 opgenomen. Saldo van de financieringsfunctie Het saldo van de financieringsfunctie is het verschil tussen de toegerekende rekenrente via de taakvelden aan de programma's en de werkelijk betaalde rente over de lang- en kortlopende leningen, het renteresultaat. De paragraaf Financiering vermeldt de systematiek met betrekking tot het renteresultaat. Voor de begroting 2023-2026 is de omslagrente bepaald op 1%; gerealiseerd 0,50%. (bedrag x 1.000) Omschrijving
Begroting 2023
Begroting 2023 na wijziging
Realisatie 2023
BNG
-326
-1.166
-1.166
Enexis Holding BV
-452
-358
-358
Saldo
-778
-1.524
-1.524
Belegging Essentverkoop
-96
-96
-96
Bruglening Enexis
-43
-43
-43
Saldo
-139
-139
-139
Totaal
-916
-1.662
-1.662
Dividend
Rendement
Boekwinst vrijval effecten
95
Wat heeft dat gekost?
Algemene dekkingsmiddelen
(bedrag x 1.000) Primitieve Begroting na begroting wijziging 2023 2023
Geboekt 2023 t/m periode
Realisatie begroting
Lasten
3.821
10.211
1.359
-8.852
Baten
-70.229
-76.091
-79.375
-3.284
532
6.784
7.380
596
-65.876
-59.096
-70.636
-11.540
Mutatie reserves Resultaat Rekeningresultaat
Het begrotingssaldo tot en met de 2e Raadsrapportage 2023 bedraagt € 8.560.000 en na toevoeging van de septembercirculaire 2023 € 8.910.000. Het resultaat op algemene dekkingsmiddelen 2023 is € 11.540.000 en daarmee een positief resultaat binnen dit programma. Uitkering uit het gemeentefonds Op basis van de decembercirculaire 2023 ontvangt de gemeente Leudal in totaal € 2.483.000 meer dan geraamd. Door het tijdstip van publicatie van de circulaire in het jaar, kan de begroting hier niet aangepast worden. Hiervan is € 496.000 gestort in de reserve voor taakmutaties. Per saldo is dit een voordeel van € 1.987.000 ten gunste van het jaarrekeningresultaat. Opbrengsten OZB De netto opbrengsten ten aanzien van de OZB zijn op basis van de eindverantwoording van de BsGW € 113.000 hoger dan geraamd. Dit zorgt voor een positief resultaat ten gunste van het jaarrekeningresultaat. Hogere rente schatkistbankieren In 2023 is rente ontvangen op de aangehouden middelen in het schatkistbankieren. De ontvangen rente is hoger dan geraamd door hogere rentepercentages. Dit resulteert in een voordeel van € 133.000. Toeristenbelasting Jaarlijks bij de jaarstukken worden de inkomsten van de toeristenbelasting bekend. Opbrengsten meer dan € 858.000 met een maximum van € 100.000 worden toegevoegd aan de reserve Uitvoeringsplan recreatie en toerisme.
Op basis van de eindverantwoording van de BsGW is de opbrengst toeristenbelasting over het jaar 2023 totaal € 977.000. De meeropbrengst, met een maximum van € 100.000, is gestort in de reserve Uitvoeringsplan recreatie en toerisme. De ontvangen meeropbrengst toeristenbelasting over jaar 2022 in boekjaar 2023 bedraagt € 326.000. Bij jaarrekening 2022 is reeds het maximumbedrag van € 100.000 toegevoegd aan de reserve Uitvoeringsplan recreatie en toerisme. Per saldo is dit een voordeel van € 345.000 ten gunste van het jaarrekeningresultaat. Dubieuze debiteuren/Oninbare posten Op basis van de debiteuren stand per 31-12-2023 is de stelpost van dubieuze debiteuren bijgesteld. Daarnaast is één niet inbare vordering als oninbaar verklaard. De niet inbare factuur wordt afgeboekt van het jaarrekeningresultaat en het balanssaldo op de post dubieuze debiteuren is hiermee in overeenstemming gebracht. Dit leidt tot een voordeel in het jaarrekeningresultaat 2023 van € 12.705.
96
Oninbare belastingen en leges Op basis van de eindverantwoording van de BsGW is het totaal aan oninbare belastingen en leges over de jaren 2018 t/m 2023 € 31.000 nadelig.
3.1.1 Reserves (bedrag x 1.000) Begroting 2023
Realisatie 2023
7.268
7.268
T/O Reserve
I/S Omschrijving
T
Algemene reserve
I
Bestemming rekeningresultaat 2022
T
Egalisatiereserve Gemeentefonds
I
Resultaat 2021-2022 meicirculaire 2023
10
10
T
Egalisatiereserve Gemeentefonds
I
Resultaat 2023 meicirculaire 2023
85
85
T
Egalisatiereserve Gemeentefondstaakmutaties
I/S Taakmutaties
121
617
-496
T
Beleidsplan recreatie en toerisme
S
100
-100
7.483
8.079
-596
-698
-698
Totaal onttrekkingen
-698
-698
Meeropbrengst toeristenbelasting 2023 Totaal toevoegingen
O
Egalisatiereserve Gemeentefondstaakmutaties
I/S Taakmutaties
Verschil 2023
3.1.2 Indicatoren Indicator
Eenheid
Jaar Waarde Bron
Beschrijving
Woonlasten éénpersoons huishouden
euro
2023
817
COELO, Groningen
Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een éénpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten.
Woonlasten meerpersoons huishouden
euro
2023
921
COELO, Groningen
Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een meerpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten.
WOZ-waarde woningen
dzd euro
2023
334
CBSStatistiek Waarde Onroerende Zaken
De gemiddelde WOZ waarde van woningen.
3.1.3 Verbonden partijen ● Belastingsamenwerking Gemeenten en Waterschappen (BsGW) ● CSV Amsterdam BV ● Enexis NV ● Publiek Belang Elektriciteitsproductie BV ● Bank Nederlandse Gemeenten
97
3.2 Overhead Overhead omvat alle kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van medewerkers in het primaire proces. Hiertoe behoren in ieder geval leidinggevenden in het primair proces, de ondersteuning vanuit de afdeling bedrijfsvoering op de “PIOFACH” functies (Personeel, Informatievoorziening, Organisatie, Financiën, Automatisering, Communicatie, Huisvesting) en overige kosten niet toe te delen aan de taakvelden in het primaire proces. Wij hanteren de definitie die in het BBV wordt gehanteerd. Hierin worden ook de kosten meegenomen voor huisvesting, facilitaire zaken, ICT en overige. De laatste omvat kosten voor uitvoering van de algemene taken van de eigen gemeentelijke organisatie zoals onder andere verzekeringskosten, opleidingskosten en aanvullende personeelskosten. Overhead mag aan investeringen en grondexploitaties worden toegerekend. (bedrag x 1.000) Begroting 2023
Begroting na wijziging 2023
Realisatie 2023
Verschil 2023
Personeel
8.436
9.378
7.801
-1.576
Bestuur
1.641
1.596
1.651
55
882
1.020
935
-85
ICT
2.367
1.948
2.041
93
Overig
1.860
2.226
2.407
181
Reserves
-704
-877
-98
779
14.481
15.291
14.737
-554
Huisvesting & facilitair
Totaal
Werkelijk %
-16,81% 3,44% -8,34% 4,75% 8,13% -88,82%
Wat heeft dat gekost?
Overhead
(bedrag x 1.000) Primitieve begroting 2023
Begroting na wijziging 2023
Geboekt 2023 t/m periode
Realisatie begroting
Lasten
17971
19.315
18.708
-607
Baten
-2786
-3.147
-3.874
-727
Mutatie reserves
-704
-877
-98
779
14.481
15.291
14.737
-554
Resultaat
ICT Het ICT budget heeft een overschrijding van € 72.000. Een hogere indexering door de leveranciers dan vooraf verwacht, aankoop en inrichting van sjablonen softwarepakket wat ten laste van de exploitatie is gebracht in plaats van ten laste van het beschikbare investeringsbudget en de update van verouderde software heeft tot extra kosten geleid. Daarnaast zijn er extra voorbereidingskosten geweest voor deelname aan de VNG aanbesteding cybersecurity.
98
Personeel Ten aanzien van de budgetten voor het personeel is een bedrag van € 641.000 niet besteed. Het bedrag is en combinatie van een voordeel op de loonkosten en kosten inhuur ten opzichte van de begroting, maar ook indirecte loonkosten zoals verzekeringen en ontvangen vergoedingen vanuit het UWV. Het totale bedrag is gestort in de reserve bedrijfsvoering. Verzekeringen en belastingen Diverse onderhanden claims zijn nog niet afgerond. Hierdoor is er onderbesteding van € 47.000. EC-GEO Voor EC-Geo vindt een financiële afwikkeling plaats vanwege het overgaan naar ICTNML. Hiervoor zijn extra kosten gemaakt voor een bedrag van € 94.000. Wet Open Overheid (WOO) De gemeente ontvangt meerjarig middelen voor de invoering van de Wet open overheid. In 2023 zijn deze middelen beperkt ingezet voor het inrichten van het lokale platform open.leudal.nl. De resterende middelen van 2023 € 128.000 zijn via de gecommitteerde reserve toegevoegd aan 2024. Wagenpark Het wagenpark wordt vanaf 2023 op totaal organisatieniveau weergegeven en verantwoordt. De vervanging van het wagenpark verloopt in fasen en de keuze voor voertuigen op fossiele brandstof en /of elektrisch aangedreven voertuigen wordt mede door de markt bepaald. De technische mogelijkheden voor elektrisch aangedreven voertuigen veranderen nog steeds.
Er is een inhaalslag geweest voor de vervanging en uitbreiding van voertuigen gedurende het jaar waardoor de kosten in verhouding zijn gestegen. De exploitatiekosten zijn het afgelopen jaar gestegen door onder andere verhoging van motorrijtuigenbelasting, fijnstofheffing en BPM op brandstofverbruikende voertuigen. Brandstof- en onderhoudskosten van fossiele voertuigen zijn relatief hoog. Er zijn veel reparatiekosten geweest van oude te vervangen auto’s. Totale overschrijding op dit budget is € 66.000. Uitvoeringskosten 3D De doorbelasting vanuit andere gemeente is lager uitgevallen dan ingeschat. Dit komt door het lager uitvallen van de projectkosten en door de invulling van tijdelijke vacatures bij de andere gemeenten. Per saldo is hier een onderbesteding van € 63.000. Bestuursdwang Uitvoering bestuursdwang 2023 levert een extra baat op van per saldo € 28.000. Rekenkamer De Rekenkamer Leudal is in september gestart met een groot onderzoek naar Verbonden partijen. Om dit onderzoek goed te kunnen uitvoeren zullen naast de inzet van de leden van de Rekenkamer ook de steun van externe onderzoekers nodig zijn. Het onderzoek wordt uitgevoerd in de jaren 2023 en 2024. Omdat de mate van inzet en de tijdstippen waarop de onderzoekers nodig zijn nog onzeker zijn, en de kosten daarom over meerdere jaren worden gemaakt, zijn de niet gebruikte gelden van 2023 overgeheveld naar 2024.
Energiekosten Er is een overschrijding op energiekosten voor het gemeentehuis en de buitendienst van € 80.000. De afwijking op de energielasten wordt toegelicht in de financiële hoofdlijn.
99
3.2.1 Reserves (bedrag x 1.000) Begroting 2023
Realisatie 2023
Verschil 2023
138
-138
T/O Reserve
I/S Omschrijving
T
Gecommitteerde reserve
I
Overhev. budgetten
T
Bedrijfsvoering
I
Juridische dossiers ruimte
T
Bedrijfsvoering
I
Restant 2023 IPPC
45
-45
T
Bedrijfsvoering
I
Restant 2023 projectmiddelen Economische zaken
8
-8
T
Bedrijfsvoering
I
Restant 2023 HRbeleid
87
-87
T
Bedrijfsvoering
I
Restant 2023 Pmiddelen
501
-501 -779
150
150
Totaal toevoegingen
150
929
-524
-524
O
Bedrijfsvoering
I/S Mutaties P-budgetten
O
Bedrijfsvoering
I
Reshuffle personele kosten 2023
-138
-138
O
Bedrijfsvoering
S
Afschrijvingen
-36
-36
O
Geblokkeerde reserve (vh. S Boekwinst Essent)
Afschrijvingen
-113
-113
O
Dekkingsreserves
S
Afschrijvingen
-112
-112
O
Gecommitteerde reserve
I
Overhev. budgetten
-104
-104
-1.027
-1.027
Totaal onttrekkingen
100