E-mail rekenkamer 1mrt23 met rekenkamerrapport ‘QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026’
Tekst van het document
Van: John Lommen <j.lommen@leudal.nl> Verzonden: woensdag 1 maart 2023 13:36 Aan: Raadsgriffie <raadsgriffie@leudal.nl> Onderwerp: Rekenkamerrapport Quick Scan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023 Wim, Hierbij de aanbiedingsbrief en het rekenkamerrapport Quick Scan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023. Aan de rapportage is de bestuurlijke reactie gekoppeld. Ik verzoek je om de rapportage ter behandeling op de gebruikelijke wijze via het presidium aan de raad aan te bieden, ter verdere behandeling.
Met vriendelijke groet, John Lommen Raadsadviseur/Secretaris Rekenkamer t: (06) 11 60 04 48 e: j.lommen@leudal.nl
Bezoekadres Leudalplein 1, 6093 HE Heythuysen Postadres Postbus 3008 6093 ZG Heythuysen
rekenkamer Leudal Aan de leden van de gemeenteraad van de gemeente Leudal Postbus 3008 6093 ZG Heythuysen
Ons kenmerk
JL/2023/01
Uw kenmerk
telefoon 0475- 85 90 22 internet www.leudal.nl
Behandeld door
John Lommen
Telefoonnummer
0611600448
j.lommen@leudal.nl datum 1 maart 2023 verzenddatum 1 maart 2023
Onderwerp
QuickScan financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026
Geachte leden van de raad, Afgelopen jaar heeft is de Zomernota 2023 -2026 door de gemeenteraad vastgesteld. Deze nota is voor de Rekenkamer aanleiding geweest om een QuickScan uit te voeren naar de financieringsmogelijkheden van de zomernota. De Rekenkamer Leudal ziet in de wijze van dekking van de verschillende ambities vooralsnog alleen een verwijzing naar de middelen die de gemeente verkrijgt uit de belangrijkste uitkering, de Algemene Uitkering van het Rijk. Minder zichtbaar is of er ook extra middelen beschikbaar zijn buiten de Algemene Uitkering om. Hierbij hebben we drie vragen centraal gesteld: 1. In welke mate maakt de gemeente Leudal gebruik van alternatieve financieringsbronnen, anders dan de eigen belastinginkomsten en de Algemene Uitkering? 2. Welke financieringsbronnen worden gemist? 3. Wat is ervoor nodig om beter in staat te zijn om alternatieve financieringsbronnen te verwerven? In onze QuickScan geven we daarvoor enkele aanbevelingen. Op 15 december 2022 is dit rapport aan het college gezonden voor een bestuurlijke reactie. Op 1 mart 2023 is deze reactie ontvangen en integraal achter aan het rapport gevoegd. Wij zien met belangstelling de behandeling en de reacties ten aanzien van dit rapport tegemoet.
Voor vragen naar aanleiding van dit onderzoek kunt u terecht bij de secretaris van de rekenkamer, J. Lommen.
Met vriendelijke groet, Mr. J.J.P.M. van Hout Voorzitter rekenkamer Leudal Namens deze, J. Lommen secretaris rekenkamer Leudal.
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 Inhoud:
1. Inleiding 2. Van welke regelingen en subsidies maakt de gemeente Leudal gebruik 3. Wat is er nodig om beter in staat te zijn om alternatieve financieringsbronnen te verwerven 4. Conclusie en aanbevelingen 5. Bestuurlijke reactie College
2 3 10 17 19
1
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026
Rekenkamer Leudal – december 2022 1.
Inleiding
In de Zomernota 2023-2026 zijn drie centraal benoemde thema’s uitgewerkt, te weten: - Sociale basis - Buitengebied - Passend wonen. De thema’s zijn hierin gekoppeld aan de ambities uit de strategische visie van de gemeente Leudal en door vertaald naar effecten, doelen en benodigde middelen. Daarnaast zijn vanuit het Coalitieakkoord de actiepunten benoemd die bijdragen aan het behalen van de ambitie van het thema. In de Zomernota is inzichtelijk gemaakt welke extra middelen nodig zijn om de geformuleerde effecten te realiseren. De financiële dekking van deze middelen komt voort uit de extra middelen uit de meicirculaire van het Rijk, waarin de ontwikkeling van de Algemene Uitkering van het Rijk aan de gemeente Leudal is verwoord, en de gemaakte keuzes in het coalitieakkoord. Zonder inzet van die extra middelen is gerichte aanpak van de thema’s niet haalbaar. De Rekenkamer Leudal ziet in de wijze van dekking van de verschillende ambities vooralsnog alleen een verwijzing naar de middelen die de gemeente Leudal verkrijgt uit haar belangrijkste uitkering: de Algemene Uitkering van het Rijk. Veel minder is zichtbaar of er ook extra middelen beschikbaar zijn buiten de Algemene Uitkering om.
Immers, als een doelstelling ook met andere middelen te bereiken is zonder dat gebruik hoeft te worden gemaakt van de Algemene Uitkering, dan kunnen veel meer doelstellingen van de gemeente Leudal bereikt worden. Te denken valt aan andere middelen van de Provincie Limburg, het Rijk of Europa, maar het gaat hierbij ook om investeringen van private partijen of hogere belastingopbrengsten door deze en andere investeringen. Voor deze QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota staan voor de Rekenkamer Leudal drie vragen centraal: 1. In welke mate maakt de gemeente Leudal gebruik van alternatieve financieringsbronnen, anders dan de eigen belastinginkomsten en de Algemene Uitkering? 2. Welke financieringsbronnen worden gemist? 3. Wat is ervoor nodig om beter in staat te zijn om alternatieve financieringsbronnen te verwerven? In deze QuickScan worden de antwoorden op deze vragen afgeleid van de Jaarverslagen van de gemeente Leudal voor de jaren 2018-2021, alsmede de in de Zomernota geuite wens de uitdagingen op het gebied van accommodaties waar te maken. Volgens de Zomernota gaat het hier met name om terugloop in ledenaantallen, bezettingsgraden, omvang en soorten accommodaties. Doch de actualiteit laat ook zien dat er bij accommodaties ook een vraagstuk is van energiekosten, afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, alsmede de sterk gestegen kosten van bouwmaterialen.
Onderwerpen die behoren tot het domein van de Energietransitie en de Circulaire Economie, en waarvoor met name het Rijk, als ook Europa zeer grote hoeveelheden middelen ter beschikking stelt.
2
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026
2.
Van welke regelingen en subsidies maakt de gemeente Leudal gebruik?
De Rekenkamer Leudal heeft aan de hand van de Jaarverslagen 2018-2021 van de gemeente Leudal een QuickScan gemaakt van de verschillende verkregen subsidies in de afgelopen vier jaar, anders dan de inkomsten uit belastingen en de Algemene Uitkering van het Rijk. Jaarverslagen geven daartoe een goed overzicht, mits de subsidie ook is genoemd in de jaarverslagen natuurlijk. Voor het overzicht van de verschillende subsidies hebben we een overzicht gemaakt naar verschillende thema’s. Deze zijn: -
Verkeer Sport- en sportaccommodaties Woningen Sociaal Domein Buitengebied Economie en Regionale Samenwerking
Op alle bovengenoemde thema’s heeft de gemeente Leudal aanvullende financiering voor projecten of doelstellingen binnengehaald met uitzondering van Regionale Samenwerking. We hebben deze laatste wel opgenomen, omdat juist Regionale Samenwerking een hefboom kan zijn voor het verkrijgen van verschillende alternatieve financieringsbronnen, en omdat er op dit terrein belangrijke inspanningen zijn verricht welke nog niet tot extra middelen hebben geleid. Er wordt bovendien ook Regionaal op heel veel terreinen met elkaar samengewerkt. Terreinen die verder gaan dan in de Zomernota aan de orde is gekomen. 2.1. Verkeer 2.1.1. Bereikbaarheid Zevenellen. Via de samenwerking in het Regionaal Mobiliteitsoverleg Midden-Limburg (RMO) werkt de gemeente Leudal aan een goede bereikbaarheid en maximale verkeersveiligheid. Via het RMO is van de provincie Limburg een subsidie ontvangen voor het verbeteren van de bereikbaarheid van het bedrijventerrein Zevenellen van € 175.000. Dit betekent dat een verkeerskundig onderzoek wordt uitgevoerd en op basis daarvan oplossingen worden geformuleerd. Daarnaast ontving de gemeente eind 2020 nog een subsidie van € 525.000 van het Rijk, als onderdeel van de Rijkssubsidie Strategisch Plan Verkeersveiligheid (investeringsimpuls SPV) met een grootte van € 888.400,--.
Dit is toegekend voor het nemen van verkeersveiligheidsmaatregelen in diverse kernen, waarvan het grootste gedeelte van het bedrag is toegeschreven aan geplande rotondes bij bedrijvenpark Zevenellen. 2.1.2. Fietspad spoorbrug Buggenum Op 14 februari 2020 hebben Provinciale Staten besloten € 3,5 miljoen te reserveren voor de snelle fietsverbinding Haelen – Roermond, onderdeel fietsbrug Buggenum - Leeuwen. Daarnaast startte in 2019 in samenwerking met de provincie en de gemeente Roermond een haalbaarheidsstudie naar een snelle fietsverbinding tussen Roermond en Buggenum/Haelen. De fietsbrug is onderdeel van de Hoogwaardige Fietsverbinding Midden-Limburg. Hiervoor is in 2021 een intentieverklaring ondertekend met gemeenten Nederweert, Leudal, Roermond, Roerdalen en provincie Limburg voor het gezamenlijk uitvoeren van een verkennende tracéstudie. In 2020 wordt een apart raadsvoorstel aangeboden aan de gemeenteraad over de verleende subsidie, de voorwaarden en de stand van zaken met betrekking tot de haalbaarheidsstudie en op 10 3
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 november 2020 stelde het college de projectopdracht ‘Fietsbrug Buggenum – Leeuwen’ vast. In 2021 vonden diverse overleggen plaats met de stakeholders en schreef adviesbureau Tauw een inkoopstrategie. De resultaten uit deze overleggen en de inkoopstrategie hebben nog niet geleid tot een projectplan. Het vaststellen van een projectplan door de gemeenteraad is de volgende stap in het proces met een nieuw go/no go - moment. De Provincie Limburg heeft de toegezegde financiële middelen voor deze fietsbrug nog steeds gereserveerd. Er vinden periodiek overleggen plaats met de Provincie Limburg over deze subsidie.
2.1.3.
Fietspad ontbrekende schakel Horn N280
In 2021 is een bijdrage van € 183.000 ontvangen van Wonen Zuid voor de herinrichting infrastructuur Maaslandstraat in Horn. Hiervan betreft € 74.000 een overheveling van ontvangen GOML gelden tot en met 2016 naar project 'realisatie fietsroute Horn N273-N280. Voor dit laatste project is ook een subsidie van de Provincie Limburg ontvangen van € 377.000. 2.1.4.
Fietspad Heldenseweg
De realisering van dit fietspad is als toonaangevend project opgenomen in het provinciale Uitvoeringsplan Fiets. Daarmee is medefinanciering door de Provincie Limburg verzekerd. Op 1 juli 2020 is het fietspad officieel in gebruik genomen. 2.2. Sport- en Sportaccommodaties 2.2.1. Tennispark Galgenberg en BMV Ell In het kader van de "ketenaanpak Leefbaarheid gemeente Leudal" werd op basis van het provinciale subsidiekader "Stimulering Bouw en transitie Limburgse woningmarkt 2013-2015" een subsidie ontvangen voor de realisatie van het project Tennispark Galgenberg en realisatie van het project BMV Ell van de Provincie Limburg. 2.2.2. Maasveld In de raadsvergadering van 12 december 2017 heeft de gemeenteraad een bedrag van totaal 1,6 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de realisatie van de Open Club-gedacht op huidige sportpark in Neer en het opknappen van de bestaande spantenhal. Daarnaast is het college opgedragen om medewerking te verlenen aan de realisatie van een Veilige Wieleromgeving als onderdeel van dit sportpark. Het college heeft het voornemen om de restant van voormalige krediet Veilige Wieleromgeving in Haelen ad € 820.000 aan te wenden voor het initiatief in Neer. Daarnaast zijn de initiatiefnemers succesvol geweest met het bemachtigen van een incidentele projectsubsidie door Provincie Limburg.
De gedeputeerde zegde op 12 december 2019 een bedrag toe van € 750.000 als cofinanciering. De initiatiefnemers gebruikten 2019 om de plannen te ontwikkelen. De renovatie van het bestaande sportpark startte in het voorjaar van 2020. De realisatie van de wielerbaan start, zodra de beschikking van de provincie is ontvangen en de gemeenteraad het krediet van € 1.570.000 euro (€ 750.000 + € 820.000 euro) beschikbaar stelt. 2.2.3. Sportstimulering Sinds 1 januari 2019 kan, naar aanleiding van het verruimen van de BTW-sportvrijstelling, een subsidie worden aangevraagd ten behoeve van investeringen en exploitatie op het gebied van sport. 4
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 Dit ter compensatie van de BTW die niet meer terug te vorderen is. Voor de exploitatie bedraagt de definitieve aanvraag € 111.277 aan baten. In 2020 is een uitkering SPUK Sport van € 775.000 (afrekening 2019/voorlopige afrekening 2020) ontvangen voor investeringen in sportaccommodaties en vervanging gymtoestellen. Met de Regeling specifieke uitkering stimulering sport (SPUK Sport) beoogt het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) sinds 2019 de ontwikkeling en instandhouding van sportaccommodaties en aanschaf van sportmaterialen te stimuleren. In 2021 is een uitkering SPUK Sport van € 103.000 (definitieve afrekening 2020/voorlopige afrekening over 2021) ontvangen voor investeringen in sportaccommodaties en vervanging gymtoestellen. Daarnaast is € 30.000 uitkering SPUK Sport ontvangen voor investeringen in sportaccommodaties. En € 8.000 is via derden ontvangen. 2.3. Woningen 2.3.1. Energie- en geluidsisolatie De woningvoorraad in de gemeente Leudal bestaat voor 80% uit particulier bezit. Dit bezit dient te (gaan) voldoen aan de huidige eisen van langer thuis wonen en energiemaatregelen (duurzaamheid). Dit doet de gemeente Leudal via het project Huis op Maat en via bewustwordingscampagnes vanuit de Duurzaamheidsvisie. Daarnaast werkt zij aan een goed woon- en leefklimaat.
Daarom pakte in 2019 Leudal – als eerste van de middelgrootte gemeenten in Limburg – de wettelijk verplichte sanering van zogenaamde B-lijst woningen (woningen met een gevelbelasting tussen 60 en 65 dB(A) op. Uit een grondige inventarisatie van de 323 woningen langs drukke wegen, bleken 11 woningen in aanmerking komen voor geluidsisolerende maatregelen. Het project is gesubsidieerd door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. 2.3.2. Monumenten Jaarlijks worden de niet uitgegeven subsidiegelden gestort in de reserve Monumentenzorg. In 2021 is een bedrag van € 37.827 gestort in de reserve. Op het onderdeel uitbestede werkzaamheden is € 10.000 minder uitgegeven. Er zijn in 2021 weinig nieuwe initiatieven geweest, mede door COVID-19. 2.4. Sociaal domein 2.4.1. Taalachterstanden Voor 2018 wordt geen subsidieaanvraag meer ingediend. Indien instroom leerlingen/statushouders met taalachterstand weer hoger wordt dan wordt dit opnieuw aangevraagd in 2019. 2.4.2. Personen met verward gedrag Omdat de start van verschillende pilots en acties vanuit de regionale werkgroep met verward gedrag nog geen kosten omvatten zijn er weinig uitgaven gedaan. In 2020 wordt een toename van de kosten verwacht. Een voorbeeld daarvan zijn de gemaakte kosten door de introductie van de Wet Verplichte GGZ en de uitvoering van diverse regionale pilots.
Daarnaast is het de regio meermaals gelukt regionale en nationale subsidies te ontvangen, welke heeft geleid tot het niet direct aanspreken van eigen middelen. Via de gecommitteerde reserve wordt € 25.000 overgeheveld naar 2020. 2.4.3. Decentralisatieuitkering Vrouwenopvang Het Rijk heeft extra middelen toegevoegd aan de Decentralisatieuitkering Vrouwenopvang ter compensatie van de stijgende kosten voor Veilig Thuis. De gemeente Venlo heeft op voorstel van de 5
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 deelnemende gemeenten Veilig Thuis besloten om deze extra middelen te verdelen over de regiogemeenten. Leudal heeft een bedrag van € 88.103 ontvangen. Dit bedrag is opgenomen in het totale voordelige resultaat van jeugdhulp ad € 593.500. 2.4.2. Leefstijlakkoord Het lokale (preventieve) gezondheidsbeleid is vormgegeven via een zogenaamd lokaal preventieakkoord, waarmee sport, bewegen en een gezonde leefstijl in Leudal nog meer op de kaart wordt gezet. Vanuit de Rijksoverheid is er voor de uitvoering van dit akkoord een uitvoeringsbudget van € 20.000 per jaar beschikbaar (tot en met 2023). Door de beperkingen met name in verband met COVID-19 was er in 2021 geen uitvoering mogelijk en is dit budget en geplande uitvoeringsplannen overgenomen naar 2022. 2.5. Buitengebied Afgelopen jaren zijn diverse veehouderijen gestopt. Veelal door gebruik te maken van landelijke beëindigingsregelingen (Saneringsregeling varkenshouderij, Stoppersregeling actieplan Ammoniak en Veehouderij en Subsidieregeling voor sloop- en ombouwkosten van pelsdierhouderijen), maar ook buiten deze regelingen om. Dit heeft positieve effecten gehad op de leefomgeving en de natuur.
De belangrijkste in de periode 2016-2021 zijn: • Forse verbetering van de leefomgevingskwaliteit in de kernen Heibloem en Baexem door afname van ruim 207.000 odeurunits (geureenheden). • Daling van het aantal veehouderijen van 334 naar 311 (met name varkenshouderijen). • Daling van emissie van ammoniak en stikstofdepositie op Natura 2000 met 13 %. De saneringsregeling varkenshouderij is bedoeld voor varkenshouderijen die veel geuroverlast veroorzaakten op woningen en is mede door een onafhankelijke adviseur uitgevoerd via het project Samen aan de Keukentafel. De stallen moeten gesloopt worden en de varkensrechten vervallen. Hiervoor dienen de omgevingsvergunningen Milieu en de bestemming intensieve veehouderij door de gemeente ingetrokken te worden. Ook dient de sloop van de stallen gecontroleerd te worden. De varkenshouder ontvangt een marktconforme vergoeding. Deze regeling, waaraan 5 varkenshouderijen in Leudal hebben meegedaan, is inmiddels in uitvoering en grotendeels afgerond. Dit heeft geleid tot een afname van ruim 207.000 odeurunits, hetgeen tot een forse verbetering heeft geleid van de leefomgevingskwaliteit en dan met name in de kernen Heibloem en Baexem.
In het kader van de stoppersregeling gedoogbeleid ammoniak en Veehouderij moesten de al eerder 46 gemelde Leudalse veehouderijen vóór 1 januari 2020 het veehouderijbedrijf beëindigen of voldoen aan het Besluit emissiearme huisvesting. Uit de vele uitgevoerde toezichtcontroles en ingediende meldingen activiteitenbesluit is gebleken dat circa 35 veehouderijbedrijven daadwerkelijk zijn gestopt met hun intensieve veehouderij tak (pluimvee of varkens) in zijn geheel of zijn overgestapt op bijvoorbeeld akkerbouwactiviteiten of het houden van paarden. Met betrekking tot de effecten van ammoniak op Natura 2000-gebieden is eveneens een forse verbetering gerealiseerd, omdat de ammoniakemissie vanuit de intensieve veehouderij geheel of gedeeltelijk is verdwenen. De rol van de gemeente Leudal is hier het uitvoeren van milieucontroles en de melding Activiteitenbesluit behandelen. 6
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 De Subsidieregeling voor sloop- en ombouwkosten van pelsdierhouderijen is het gevolg van de Wet verbod pelsdierhouderij. Deze was al in 2013 aangenomen vanwege de ethische en maatschappelijke bezwaren tegen het houden van dieren voor bontproductie. Pelsdierhouders kregen 11 jaar de tijd om hun bedrijf te beëindigen en eventuele investeringen terug te verdienen. Vanwege de coronauitbraken op pelsdierhouderijen is de overgangstermijn voor het stoppen met een pelsdierhouderij met 3 jaar ingekort. Sinds 8 januari 2021 is het verboden om pelsdieren te houden voor bontproductie. De pelsdierhouder kan subsidie krijgen voor het slopen of ombouwen van de stallen en inventaris. Met deze subsidie stimuleert de overheid om een nieuwe bestemming te vinden voor de bedrijfslocatie. In Leudal betreft het 2 pelsdierhouders die zijn gestopt. Er zijn nog geen definitieve verzoeken voor een alternatieve bedrijfsvoering ingediend, waardoor resultaten en effecten niet gegeven kunnen worden.
2.6. Economie 2.6.1. Keyport 2020 Er is een nieuw meerjarenplan vastgesteld getiteld ‘Routeplan Keyport Next Level’. Het Routeplan is in nauwe samenwerking met de triple helix partners (onderwijs, overheid en ondernemers) ontwikkeld. Het geeft richting aan de ambitie en doelstellingen voor de periode tot 2025. Het gaat hierbij om klimaatdoelen, de omslag van lineair naar circulair, (invulling van) de arbeidsplaatsen en de invloed van toenemende robotisering, digitalisering, ontgroening en vergrijzing. Uit evaluatie van de resultaten van Keyport bleek dat door de inzet van Keyport meer financiële mogelijkheden ontstaan. Tegen iedere € 1 van Keyport, investeren marktpartijen € 6,90 in de regio. De projecten hebben naast hun directe resultaat ook een vliegwieleffect voor nieuwe banen en samenwerkingsverbanden. Verder is van belang te melden dat Keyport het afgelopen jaar een zogeheten MKB-deal is aangegaan met het Ministerie van EZK. Deze deal biedt MKB ondernemers uit de regio Midden Limburg en Cranendonck de kans om sneller en sterker uit de crisis te komen. Het gaat om een bijdrage aan de regio van € 323.000. Het programma van de MKB-Deal richt zich op alle MKB bedrijven met een vraagstuk over behoud en groei, die bereid zijn om te investeren.
Het doel is dat elk deelnemend bedrijf strategisch wendbaar wordt, kan blijven inspelen op ontwikkelingen en anticiperen op onvoorziene omstandigheden. 2.6.2. Regiodeal Midden Limburg (in wording) In 2020 is Leudal heel actief geweest met de doorontwikkeling van Samenwerking Midden-Limburg (SML) en de toetreding tot de P10 per 1 januari 2021. In maart 2021 is het plan “Met veerkracht uit de crisis” vastgesteld. Het plan bestrijkt de periode 2021-2023 en beoogt Midden-Limburg terug te brengen op het groeipad van vóór de coronacrisis. Het plan zet in op zes speerpunten: • Circulaire economie • Leven Lang Ontwikkelen • Mobiele arbeidsmarkt • Aantrekken en behoud van jong talent • Voorkomen en bestrijden van jeugdwerkloosheid • Steun voor ondernemers
7
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 Met een aantal partnerorganisaties in Midden-Limburg (Keyport, Ons Waardevol Cultuur Landschap (WCL), Ontwikkelingsmaatschappij Midden Limburg (OML), Platform Vitale Landbouw en Taskforce Corona Midden-Limburg) is de concept-Investeringsagenda Midden-Limburg opgesteld. De agenda is opgesteld langs drie lijnen van de regionale visie: 'Het verbindend hart van Limburg'. 1. Werken aan een duurzaam en klimaatbestendig Midden-Limburg; 2. Werken aan een toekomstbestendige economie (circulair); 3. Werken aan een gezonde en aantrekkelijke woonomgeving voor Midden-Limburg. Samen met de bovengenoemde partnerorganisaties is een agenda opgesteld die uiteenlopende terreinen bestrijkt: van Wonen, Economie, Mobiliteit & Infra tot Landbouw, Natuur en Landschap, Recreatie & Toerisme en Energie. Met behulp van een 30-tal businesscases zijn acties en maatregelen beschreven die samen de welvaart in de regio Midden-Limburg een impuls moeten geven. De Investeringsagenda Midden-Limburg strekt zich uit over de periode 2022-2032 en heeft een uitgesproken dynamisch karakter: de agenda wordt periodiek geactualiseerd, nieuwe businesscases worden toegevoegd en de voortgang wordt nauwgezet gemonitord en geëvalueerd. Met de Investeringsagenda Midden-Limburg wordt de Brede Welvaart van de Regio Midden-Limburg gestimuleerd.
Brede welvaart kan worden omschreven als het welzijn van de bewoners in brede zin (well being). Het betreft alles wat mensen van waarde vinden. Wat van waarde is , wordt daarbij breed opgevat: het gaat bijvoorbeeld om het kunnen voorzien in levensonderhoud, gezondheid, veiligheid, persoonlijke ontplooiing en sociale contacten, maar ook om zaken waar om ideologische redenen waarde aan wordt gehecht.1 Becijferd is dat met de agenda een investering van meer dan € 100 miljoen is gemoeid, waarvan 50% door het Rijk gefinancierd kan worden aan de hand van een Regiodeal, als de Regio zelf ook de andere 50% kan financieren. De agenda beoogt -naast een samenhangende en op synergie gerichte aanpak- een propositie te zijn met behulp waarvan andere partijen worden uitgenodigd mee te investeren. Het overleg daarover met de provincie is gaande; ook op rijksniveau (budget Regiodeals) en dat van de EU liggen er kansen. Over deze kansen met betrekking tot de Investeringsagenda Midden-Limburg/Regiodeal is de gemeenteraad van Leudal op 16 november 2022 geïnformeerd door het College van B&W aan de hand van brief LE2022UIT/2801. 2.7. Tussenconclusie beschikbare subsidies voor de gemeente Leudal Veel van de gevonden subsidies in de jaarrekeningen komen voort uit samenwerkingsverbanden. Gezamenlijk werken aan bepaalde doelen geeft mogelijkheden tot extra financiële bronnen.
Zonder doelen of kaders is het heel lastig samenwerken of om daadwerkelijk ook invulling te geven aan samenwerking door bestuurders, ambtenaren en bewoners. Waar doelen ontbreken komt geen samenwerking tot stand en kan bovendien dan ook geen beroep worden gedaan op middelen van andere overheden, die veelal in termen van specifieke doelen beschikbaar zijn voor gemeenten of samenwerkende gemeenten. Zoals blijkt uit het bovenstaande overzicht. Wat verder opvalt is dat het aantal subsidies en de grootte van de subsidies beperkt zijn, ondanks dat via de organisatie Trias wekelijks de beschikbare mogelijkheden onder de aandacht worden gebracht. Zeker als deze vergeleken worden met andere gemeenten. Er is vrijwel geen sprake van Europese 1
Zie Raadsinformatiebrief LE2022UIT/2801, Investeringsagenda/Regio Deal Midden Limburg, voetnoot 2.
8
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 subsidies, zoals ESF, en bij subsidies van het Rijk gaat het veelal om compensatieregelingen, of additionele middelen die door de Centrumgemeenten van Noord- en Midden-Limburg zijn verkregen. Van de Provincie Limburg worden vooral middelen verkregen die in het verlengde liggen van de taken van de Provincie Limburg, doch een zelfstandig beroep op subsidies bij de Provincie Limburg is schaars. De Wielerbaan in Neer is een uitzondering hierop. De Rijksoverheid is daarbij meer en meer gaan sturen op specifieke regelingen en uitkeringen. In het bijzonder gaat het daarbij bijvoorbeeld om de Regiodeals, waarvoor veel regio’s al geld hebben gekregen als een goed plan is ingediend. Doch de samenwerking in Midden-Limburg staat wat dat betreft pas aan het begin. In het jaarverslag 2021 is een aanzet opgenomen van wat de behoeften en wensen zijn voor de regio, en is mede in het overzicht verwoord, doch tot resultaten heeft dit niet geleid. Het zorgt ervoor dat de gemeente Leudal voor heel veel nieuwe ambities en investeringen terug moet vallen op haar eigen middelen uit de Algemene Uitkering en de Belastingopbrengsten. Van een daadwerkelijk subsidie- of additionele financieringsstrategie is nog geen sprake. En dat is jammer, omdat nogal wat kansen hierdoor worden gemist.
Bijvoorbeeld in het sociaal domein bij de ontwikkeling van jongeren aan de hand van Maatschappelijke Diensttijd (MDT), of met betrekking tot het ontwikkelen van uitkeringsgerechtigheden en arbeidsgehandicapten, waarbij regelingen voor gemeenten of uitkeringsgerechtigden toegankelijk zijn via de regelingen Nederland Leert Door of de STAP-regeling.
9
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026
3. Wat is ervoor nodig om beter in staat te zijn om alternatieve financieringsbronnen te verwerven? De lokale praktijk van overheidsfinanciën en de werving van additionele middelen laten zien dat de eigen gemeentelijke financiën alleen te beheersen en te vergroten zijn, als je ook duidelijke doelen en kaders stelt. De Zomernota stelt deze doelen en kaders en is een belangrijk startpunt voor additionele financiële slagkracht voor de gemeente Leudal. Vooral ook als de eigen middelen bij diverse investeringen niet alleen als een uitgave worden gezien, maar vooral ook als geoormerkte cofinanciering voor doelen die door hogere overheidsorganen of private investeerders, waaronder ook woningcorporaties, worden nagestreefd. Vrijwel ieder groot project van een gemeente kan als basis worden gezien voor alternatieve financiering, omdat veel grote projecten investeringen in maatschappelijk vastgoed of infrastructuur betreffen. Ook investeringen in de sociale infrastructuur, zoals gezondheid, leefbaarheid of ontwikkeling en hulp voor jongeren, kunnen worden gematcht met additionele middelen, zeker als uitgaven in het sociaal domein als project worden vormgegeven met een specifiek doel.
Als je dit op een systematische wijze zou beschouwen, dan krijg je een zogenoemde “Ladder van Geldstromen”, waarbij je bij iedere sport van de ladder de vraag stelt of er ook een alternatief financieringsmiddel voor handen is. De ladder zelf bestaat uit een concreet doel van de gemeente en de sporten van de ladder worden van boven naar onderen afgelopen. Dat wil zeggen dat bij ieder doel eerst de vraag wordt gesteld of het doel ook te bereiken is met externe financiering, en pas als je alle sporten naar beneden hebt afgelegd de vraag aan de orde is of het dan uit de eigen begroting/algemene uitkering moet worden betaald. De omgekeerde route op de ladder is ook relevant, namelijk in die situaties waarin in een samenwerkingsverband alle geldstromen bij elkaar opgeteld moeten of kunnen worden om een bepaald doel te bereiken. In zo’n situatie voorzien de eigen jaarlijkse middelen uit de algemene uitkering de basis voor de inkomsten uit belastingen. Deze jaarlijkse som van de Algemene Uitkering en de Belastingen vormt op zich weer de basis voor meerjarige uitgaven die jaarlijks terug te vinden zijn in de begroting en jaarrekening aan de hand van de kapitaallasten. Met deze som aan meerjarige middelen is het mogelijk om co-financiering van andere overheden op te halen, of om besparing van lopende uitgaven te realiseren.
Wat weer als gevolg kan hebben dat private partijen wel op een juiste wijze kunnen instappen in een project als dit gewenst is. De gehele combinatie van geldstromen kan vervolgens ook de basis zijn voor (aanvullende) externe financiering om daarmee interne financieringsmiddelen te besparen.
Ladder van geldstromen Gegeven het doel zijn de uitgaven voor dit doel te financieren uit?: 1. Externe financiering 2. Private middelen 3. Middelen van andere overheden 4. Besparingen van lopende uitgaven 5. Interne financiering 6. De balans (investeringen met kapitaallasten; meerjarige uitgaven) 7. De belastingen 10
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 8. De eigen begroting/algemene uitkering (eenjarige uitgaven) 9. Combinaties van bovenstaande geldstromen
3.1.
Toelichting van de financieringsladder aan de hand van een concrete investeringen: Gemeenschapsvoorzieningen Toekomstproof Maken
Volgens de Zomernota kent het thema Gemeenschapsvoorzieningen de uitdaging om terugloop in ledenaantallen, bezettingsgraden, omvang en soorten accommodaties op te pakken. Doch de actualiteit laat ook zien dat er bij accommodaties een belangrijk vraagstuk is van energiekosten, afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, alsmede de sterk gestegen kosten van bouwmaterialen. De gemeenteraad van Leudal heeft bijvoorbeeld in haar vergadering van 1 november uitgebreid gediscussieerd over de compensatie van de gestegen energiekosten van de gemeenschapshuizen, waarbij het geld bijna letterlijk door de schoorsteen en de muren verdwijnt. Daarmee raakt het actuele onderwerp energiekosten voor gemeenschapshuizen het domein van de Energietransitie en de Circulaire Economie. Een domein waarvoor met name het Rijk, als ook Europa zeer grote hoeveelheden middelen ter beschikking stelt. Middelen die overigens niet beperkt zijn tot gemeenschapshuizen, maar vastgoed in het haar algemeenheid betreft. Dus ook de (koop)woningen in de gemeente Leudal.
De algemene uitdaging binnen de gemeente Leudal op het terrein van duurzaamheid in 2023 laat zich dan ook omschrijven als het maken en financieren van die investeringen in het vastgoed van de gemeente Leudal, zodat de lange termijn som van investerings- en exploitatielasten in overeenstemming is met de middelen die de gemeenteraad van Leudal daarvoor ter beschikking wil stellen. In praktische zin gaat het om investeringen in accommodaties, zodat overtollige accommodaties afgestoten kunnen worden, doch nieuwe en blijvende gezamenlijke accommodaties toekomstbestending zijn met zo laag als mogelijke energie- en andere exploitatielasten. Een optelsom van beschikbare kapitaallasten, onderhoudsbijdragen, bijdragen van derden bewoners en verenigingen, middelen van andere overheden en lagere energie- en andere exploitatiekosten. Waarbij beschikbare budgetten als financiering aangevuld kunnen worden door interne fondsen en leencapaciteit, zodat ook externe partijen kunnen instappen bij bijvoorbeeld het opwekken van energie in wind- en zonneparken, of de aanleg van een alternatieve energie-infrastructuur in buurten en dorpen op de daken van gemeenschapsvoorzieningen en woningen, aangevuld met de opslag van elektriciteit in laadpalen en elektrische auto’s.
Bij iedere sport op de financiële ladder zullen wij bij het onderwerp gemeenschapsvoorzieningen voorbeelden geven van mogelijkheden, zodat dit ook zichtbaar wordt gemaakt. Indien mogelijk wordt dit mede geïllustreerd aan de hand van voorbeelden uit de jaarverslagen van de gemeente Leudal of andere actuele voorbeelden. 3.1.1.
Externe financiering
In 2019 is het Nationale Klimaatakkoord vastgesteld. Het doel is de uitstoot van broeikasgassen met 49% te reduceren in 2030. Als uitwerking van het Klimaatakkoord is de regio Noord- en Midden Limburg aan de slag gegaan met het opstellen van een Regionale Energie Strategie (RES). In deze strategie worden afspraken gemaakt over de regionale bijdrage aan de landelijke doelen. De gemeenten zijn verantwoordelijk voor het opwekken van elektriciteit op land en de gebouwde omgeving. Concreet: het doel van de RES is een zorgvuldige ruimtelijke inpassing van hernieuwbare 11
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 energieopwekking op land met maatschappelijke acceptatie en daarbij aandacht voor de benodigde infrastructuur. De Gemeente Leudal heeft in 2019 al een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de doelstelling voor elektriciteit door vergunningen te verlenen voor de windparken Kookepan en Heibloem. Partijen die dergelijke windparken exploiteren maken normaliter gebruik van de SDE+-subsidieregeling van het Rijk om hun eigen exploitatie rendabel te krijgen. Waarbij veelal eigen financieringsmiddelen worden ingebracht. De SDE+-subsidie vergoedt de kostennadelen tussen groene en grijze stroom, waarbij groene stroom hogere kosten met zich meebrengt dan grijze stroom. Dit is in 2022 drastisch veranderd door de oorlog in de Oekraïne, waardoor Groene Stroom feitelijk erg rendabel is geworden. Doch de regelgeving met betrekking tot subsidies en prijzen voor elektriciteit moeten dan nog wel worden aangepast, wil dit ook zijn juiste uitwerking hebben op de rentabiliteit van deze investeringen, inclusief het afschaffen van de SDE+-regeling. De aanleg van wind- en zonneparken, alsmede andere vormen van het opwekken van nieuwe energie voorzien in een voorbeeld van externe financiering.
Nieuwe energie die ook kan worden aangewend voor gemeenschapshuizen, openbare verlichting en andere vormen van vastgoed in Leudal, als deze organisaties en voorzieningen ook aangesloten kunnen worden op deze infrastructuur of als klant kunnen dienen. Dit zal zeker het geval zijn als de gemeente Leudal ook verder gaat met het oprichten van een eigen energiemaatschappij, waarmee de verschillende wijzen van opwekken van energie vervolgens ook gebundeld kunnen worden ten behoeve van de levering van energie aan partijen en organisaties binnen de gemeente Leudal. Uit de jaarverslagen is op te maken dat op dit moment een onderzoek loopt naar de mogelijkheden tot het oprichten van een eigen energiebedrijf. De combinatie tussen energiebedrijf en uitdagingen voor accommodaties zou naar de mening van de Rekenkamer Leudal onderdeel moeten zijn van dit onderzoek. 3.1.2.
Private middelen
Private middelen kennen bij gemeenschapsvoorzieningen veelal de vorm van contributies en kantineomzet. Gecombineerd met subsidies zorgen zij veelal voor een sluitende omzet voor een bepaalde accommodatie en vereniging. Met stijgende energie- en grondstofprijzen, alsmede ook dalende ledenaantallen en daarmee contributie-inkomsten, komen de lasten en baten van de exploitatierekening van accommodatie en vereniging steeds meer in de knel. Het vraagstuk van energie, klimaat en bezetting laat vooral zien dat het gaat om investeringeninspanningen te gebruiken om de exploitatielasten flink te verlagen. Wat niet verbruikt wordt, hoeft niet te worden opgewekt. Daarom wordt door de gemeente Leudal (ook) ingezet op bewustwording van besparing van energie. Niet alleen met betrekking tot gemeenschapsvoorzieningen, maar ook op het gebied van energiebesparing bij woningen. De contributie-inkomsten van leden van verenigingen dragen voor een deel bij om de kapitaallasten van alle investeringen te dekken. Omgekeerd betekent dit dat voor grootschalige investeringen in accommodaties de contributie-inkomsten een deel van de puzzel van alle financieringsvraagstukken zijn, en dat het voor diverse co-financieringsvraagstukken voor accommodaties dus heel belangrijk is om alle contributies en ledenaantallen goed in beeld te hebben.
12
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 Tot de private middelen hoeven overigens niet alleen contributie-inkomsten te worden gerekend. Het kan bijvoorbeeld ook gaan over de opbrengsten uit de verkoop van materialen bij de sloop van een gebouw. Immers, de prijzen van materialen zijn zodanig gestegen, dat hergebruik van materialen in een demontage- in plaats van een sloopproces leidt tot andere vormen van inkomsten, die ook tot de private middelen gerekend kunnen worden. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor de huidige kosten van openbare verlichting. Als deze voortgebracht kunnen worden uit de nieuwe investeringsstructuur voor nieuwe energie, dan kunnen deze middelen ook weer anders ingevuld worden. Het zijn voorbeelden van private middelen, die verder aangevuld kunnen worden. Voor een goede inzet van private middelen is het belangrijk dat er een goede samenwerking is met de gebruikers van alle accommodaties. Uit de jaarverslagen komt naar voren dat er sprake is geweest van een positieve ontwikkeling in het relatiebeheer met verschillende besturen en gebruikers. Een eerste focus lag hierbij op de BMV’s om ervoor te zorgen dat het geplande onderhoud aan deze locaties naar wens zou verlopen. Verder begonnen stapsgewijs noodzakelijke onderhoudsacties bij buitensportaccommodaties. Een ander belangrijk voorbeeld betreft de stap naar een aardgasloos Leudal.
In 2021 is ook de Leudalse Transitievisie warmte vastgesteld. Dit is de eerste stap om te komen tot een aardgasloos Leudal in 2050. Er is een participatietraject gestart om buurtteams te vormen in iedere kern om mee te denken en mee te doen. In een aantal kernen zijn al buurteams van start gegaan. Hierbij wordt ook de samenwerking gezocht met de woningcorporaties. Ter voorbereiding daarop hebben de corporaties tot en met 2021 de energielabels verbeterd naar minimaal B (90% van de woningen). Niveau B is nodig voor een aardgasloze woning. Gelden die worden besteed door woningcorporaties behoren tot de private middelen die als co-financiering of als hefboom ingezet kunnen worden. 3.1.3.
Middelen van andere overheden
Zoals de voorbeelden van beschikbare subsidies voor de gemeente Leudal al laten zien, komen vele vormen van co-financiering van investeringen in publieke voorzieningen voort uit samenwerkingen. Zonder samenwerking in de regio zijn vele middelen van de Provincie Limburg, maar vooral ook van het Rijk in de vorm van zogenoemde Specifieke Uitkeringen,, zoals de Regiodeal, niet echt toegankelijk. De eerder genoemde voorbeelden van de Regionale Energie Strategie, een Regio-deal in wording, kunnen zonder samenwerking niet in de middelen voorzien die samenhangen met energietransitie, klimaatadaptatie of bevolkingsaanpassingen (demografie) binnen Provincie, Rijk en Europa (Interreg-gelden). Vanuit het Klimaatakkoord in Brussel vloeien er ook landelijke-, regionale en gemeentelijke verplichtingen door als het gaat om de Co2 reductie. In 2020 is in Leudal een start gemaakt met de inventarisatie van noodzakelijke maatregelen in het vastgoedbeheer om de gewenste doelstellingen van Co2 reductie op de lange termijn te behalen. Concrete doelstellingen die ook weer kunnen helpen bij het klaarzetten en invullen van de “financiële ladder”. Vaak zijn het subsidie-adviesbureaus of grote gemeenten die een overzicht kunnen verzorgen van de beschikbare hier bedoelde middelen.
Middelen waarvoor veelal een plan met doelstellingen geschreven dient te worden, alsmede dient te worden aangegeven welke co-financieringsbijdragen aan de orde zijn. Deze laatste worden gevormd door alle andere bijdragen die op de “financiële ladder” in kaart gebracht kunnen worden, zolang deze middelen ook geoormerkt worden om als cofinancieringsbron te worden ingezet. Dit kan vele vormen hebben op de gemeentelijke begroting of balans, zolang betrokkenen goed onthouden dat iedere investeringsuitgave een bron voor cofinanciering is. 13
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 In de praktijk komt het bovendien vaak voor dat als al de stap wordt gezet naar een financieringsbron van het Rijk of Europa, de Provincie Limburg uit eigen middelen en fondsen (bijvoorbeeld het LEFfonds voor Energietransitie) ook middelen toekent aan een investeringsproject. Immers, ook zij hebben projecten nodig om te laten zien dat zij hun eigen doelstellingen kunnen halen. Een voorbeeld van een geslaagde combinatie van middelen voor een gemeenschapsvoorziening in een landelijke gemeente betreft de Open Club in Klimmen (gemeente Voerendaal). Voor deze investeringen zijn onder andere middelen voor de Regiodeal Parkstad Limburg en de IBA-Parkstad Limburg ingezet. Fondsen die weer gevoed zijn door het Rijk en de Provincie op basis van een eigen plan van de Stadsregio Parkstad Limburg, waarin diverse eigen middelen van de gemeenten met betrekking tot investeringen gebundeld waren. Uiteindelijk werd de pot voor investeringen daarmee vele malen groter dan oorspronkelijk aanwezig was. Een voorbeeld op het gebied van koopwoningen betreft de pop-up bespaarstore in Heythuysen. Daar zijn conform de Jaarverslagen 400 gratis energiebespaarpakketten uitgereikt.
Voor de subsidieregeling voor het aanvragen van gratis energiescan of pv scan ‘Energie besparen, waarom niet’ is van het Rijk €160.000 ontvangen om in 2022 de campagne verder door te kunnen zetten.. Vanuit het Rijk komen er structurele middelen voor het klimaatakkoord en nationaal isoleerplan. De verwachting is dat deze regionaal worden ingezet. Wederom een bron voor opschaling. 3.1.4.
Besparingen van lopende uitgaven
De structurele besparingen die voortkomen uit het accommodatiebeleid, zoals vastgesteld door de gemeenteraad van Leudal, worden op de lange termijn jaarlijks geschat op € 150.000 tot € 200.000. Deze worden ingezet voor facilitering van de beschreven ontwikkelopgaven in de Zomernota en vormen daarmee tevens een stukje in de totale puzzel. Belangrijke lopende uitgaven met betrekking tot gemeenschapsvoorzieningen zijn de onderhoudsbudgetten voor de gemeenschapsvoorzieningen en de energielasten voor de gebouwen. Ook hier geldt de regel dat als investeringen de lopende exploitatie en onderhoudslasten doen verminderen, (een deel van) de huidige onderhouds- en exploitatielasten kunnen dienen als bron van co-financiering voor het gehele investeringsopgave. In het bijzonder ook als co-financiering voor verschillende subsidies van andere overheden en de dekking van externe financieringsopgaven. Uit de jaarverslagen komt naar voren dat de onderhoudsbudgetten rond de € 1.700.000 bedragen. Echter voor gebruik van deze onderhoudsbudgetten binnen een totaal raamwerk van financiering van gemeenschapsaccommodaties is het van groot belang dat het gehele vastgoedbeheerbeleid van de gemeente Leudal wordt vastgesteld.
Zodat naar de toekomst toe niet alleen het budget kan worden bijgesteld, maar ook geoormerkt kan worden voor diverse ontwikkelingen die voortkomen uit de samenwerking met betrekking tot de doelstellingen van het accommodatiebeleid en het verwerven van aanvullende budgetten en financieringen daarvoor. Het bedrag van € 1.700.000,-- aan onderhoudsbudgetten laat in ieder geval zien dat het totaal van mogelijkheden met betrekking tot investeringen tot verbetering en verandering van de accommodaties een belangrijk anker hebben. Het gaat om grote bedragen in het vastgestelde Meerjarigonderhoudsplan (MJOP), doch zal nog aangevuld moeten worden vanuit Duurzaamheidsperspectief (DMJOP), zodat een integrale opgave ontstaat. Dan kan ook weer bekeken worden in welke mate dit basisbudget vermenigvuldigd kan worden met andere investeringen van zowel publieke als private partijen. 3.1.5.
Interne financiering
14
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 Aan de basis van het bundelen van publieke en private geldstromen liggen eigen middelen, die al aanwezig zijn, een bepaald doel hebben, maar niet actief gebruikt worden voor verdere en of hogere financieringsdoeleinden. Of waarvan een gedeelte aangewend wordt, zoals bijvoorbeeld de reserve die binnen de gemeente Leudal is geschapen uit de verkoop van de aandelen Essent. Uit de jaarverslagen is op te maken dat middelen uit deze reserve vooral worden aangewend om bepaalde kosten van gemeenschapsvoorzieningen te financieren. Als dit het doel van deze reserve is, dan kan dit deel van de reserve ook weer als basis dienen voor co-financiering van aanvullende vormen van financiering. In het bijzonder om externe financiering te matchen, als dit voor de verschillende investeringen ook realiseerbaar is. Fondsvorming is in het algemeen een gewenste wijze van focus aanbrengen in de gemeentelijke financiën, omdat met deze fondsen enerzijds de gewenste oormerking van middelen ingericht kan worden (interne beheersing), en anderzijds als middel kunnen dienen voor zekerheden of verplichtingen voor externe partijen. 3.1.6.
De balans (investeringen met kapitaallasten)
Met financiering van gemeenschapsvoorzieningen uit de balans wordt bedoeld dat we een onderscheid kunnen maken tussen jaarlijkse exploitatielasten aan de ene zijde en uitgaven ten behoeve van investeringen aan de andere zijde. In het voorbeeld van investeringen ten behoeve van de energietransitie wordt dat duidelijk gemaakt doordat dagelijkse energieuitgaven een last zijn voor de budgetten, doch de uitgaven voor investeringen in zonne- en windparken, alsmede renovaties van bestaande accommodaties op de balans geactiveerd worden, en normaliter2 pas later via de kapitaalslasten van deze investeringen drukken op de jaarlijkse budgetten. Waarbij het evenwicht van baten en lasten mede voortkomen uit het vraagstuk of de additionele kapitaalslasten in evenwicht zijn met de verminderde exploitatiekosten van de gemeenschapsvoorzieningen, waaronder die van energie, leegstand en bijvoorbeeld ook beperkt gemeenschappelijk gebruik. Kapitaalslasten komen overigens pas aan de orde als er daadwerkelijk nog investeringen gedragen moeten worden door de gemeente Leudal, nadat alle andere inkomsten en geldstromen in mindering zijn gebracht op het investeringsbedrag. Dat is veelal wel het geval, omdat kapitaalslasten werken als een hefboom voor de andere financieringsbronnen, en er dus altijd een basis gelegd kan worden op basis van de huidige kapitaalslasten.
Echter, doordat de hefboom van bepaalde projecten soms zo groot kan zijn, kan het voorkomen dat bepaalde voorzieningen overbodig worden en de nog aanwezige kapitaalslasten van deze voorzieningen versneld dienen te worden afgeboekt. Of dat de opbrengsten van overtollige energie weer in mindering kunnen worden gebracht. 3.1.7.
De belastingen
Een volgend onderdeel bij de beschouwing van de investeringsruimte voor gemeenschapsvoorzieningen zijn de verschillende inkomsten uit belastingen, die opbrengsten zijn voor de gemeente Leudal, zoals de OZB of baatbelastingen. Als gevolg van de gewenste investeringen zullen deze deels stijgen door de investeringen, maar ook weer dalen als gevolg van het uit de gemeenschap nemen van verouderde voorzieningen. De som van deze investeringen en 2
Dat wil zeggen als er geen directe reservevorming plaats vindt ten laste van de lopende begroting.
15
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 desinvesteringen vormt een bron van inkomsten of uitgaven die in de optelsom van alle wijzen van financiering weer een plekje moeten krijgen. Op welke wijze dit gebeurt, bijvoorbeeld als toevoeging aan een fonds voor gemeenschapsvoorzieningen, of als rechtstreekse financieringsbron voor investeringen is daarbij van minder belang. Als ze maar meegenomen worden in het integrale verhaal. 3.1.8.
De eigen begroting/algemene uitkering
Uiteindelijk resteert uit alle mogelijke financieringsbronnen voor de verbetering van de kwaliteit van gemeenschapsvoorzieningen een bedrag dat uit de Algemene Uitkering moet worden betaald. In een aantal gevallen bij andere gemeenten bleek dat uiteindelijk alleen de gelden voor de inrichting van de openbare ruimte nodig was om grote voorzieningen daadwerkelijk tot stand te brengen. Doch dat was de conclusie bij een zeer groot project met vele private investeerders. Hoofdregel is dat de Algemene Uitkering bij investeringen vooral dient als Sluitpostfinanciering en als Aanjager van aanvullende vormen van financiering. Doch niet als primaire financieringsbron, omdat het wel zo gemakkelijk is alles uit eigen middelen te betalen. Dat leidt uiteindelijk tot situatie waar voor het totaal van alle voorzieningen tekorten zullen ontstaan, inclusief een verschraling van het noodzakelijk aanbod voor een goede en gezonde leefomgeving. 3.2.
Reflectie op het gebruik van alternatieve financieringsbronnen bij investeringen
Er zijn voor investeringen in gemeenschapsvoorzieningen vele aanvullende vormen van financiering mogelijk. Gebruik van deze financieringsbronnen is echter niet gratis. Dat wil zeggen het vraagt om de inzet van een bepaalde manier van werken enerzijds, doch ook extra middelen en capaciteiten anderzijds voor het aanvragen van bepaalde geldstromen en subsidies. Het verwerven van additionele middelen wordt gemakkelijker als er duidelijke samenwerkingsverbanden zijn met regionale partners, doch als deze samenwerking er in de praktijk niet is, kan het heel veel van een gemeente vragen om langs deze weg toch de gewenste middelen te verkrijgen. Met andere woorden, als er een geoliede samenwerking is tussen gemeenten in Midden-Limburg, dan wordt het ook gemakkelijker om bijvoorbeeld een Regiodeal-aanvraag in te dienen. Maar als deze samenwerking er niet is, of het kost heel veel energie deze tot stand te brengen, dan wordt deze route in feite afgesloten. Hetzelfde geldt voor de beschikbaarheid van de juiste mensen binnen de gemeente Leudal, zowel met betrekking tot de financiële organisatie van projecten, als de capaciteit mee te kunnen schrijven aan regionale plannen en subsidieaanvragen. Het vraagt om een stukje volwassenheid van de ambtelijke en bestuurlijke organisatie om dit ook als zodanig te realiseren.
Een groeiproces voor de gemeente Leudal, zoals blijkt uit de investeringen die zijn aangekondigd in de Zomernota, maar ook uit onze analyse van beschikbare subsidies. Deze zijn gering, en veelal het bijproduct van de inspanningen van een andere partij dan de gemeente Leudal. Daarom kan het ook het resultaat zijn van bepaalde afwegingen die ervoor zorgen dat de gemeente Leudal vooralsnog een passieve strategie heeft gevoerd met betrekking tot het verwerven van additionele middelen voor gemeenschapsinvesteringen. En vrijwel alles uit de eigen middelen heeft betaald. Te ingewikkeld, te weinig mensen, en te weinig politieke focus op dit vraagstuk. Maar het zou ook anders kunnen, zeker nu de doelstellingen op veel terreinen duidelijk zijn gemaakt met de publicatie van de Zomernota 2023-2026. 16
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 4.
Conclusies en aanbevelingen
In het onderzoek naar alternatieve en aanvullende bronnen van financiering voor één van de doelstellingen van de Zomernota 2023-2026 van de gemeente Leudal heeft de Rekenkamer Leudal allereerst het daadwerkelijk gebruik van aanvullende vormen van financiering in kaart gebracht. Deze zijn zeker aanwezig in de gemeente Leudal, maar in vergelijking met dergelijke bronnen van andere gemeenten niet groot in aantal en bedragen. Uit de interviews in het kader van deze Quick Scan komt naar voren dat het verwerven van aanvullende bronnen van financiering vooralsnog geen strategische bezigheid van de gemeente Leudal is geweest. Waar het mogelijk was om mee te liften op bestaande vormen van samenwerking en daarmee extra middelen te verwerven, is dat gedaan, maar daar bleef het dan ook bij. Voor het verwerven van aanvullende middelen zijn twee grondslagen van groot belang. Dat is het stellen van specifieke maatschappelijke doelen en het bezitten en aangaan van samenwerkingsverbanden. Immers, alleen als er sprake van doelen worden er door andere partijen ook middelen ter beschikking gesteld, en de meeste middelen worden alleen verstrekt als er wordt samengewerkt met publieke of private partijen, of combinaties daarvan. Een organisatie zonder duidelijke doelen en zonder effectieve samenwerkingsverbanden komt helaas niet ver op terrein van aanvullende financieringsbronnen.
Mocht de wens er zijn daadwerkelijk aan de slag te gaan met het verwerven van aanvullende bronnen van financiering, dan betreft dat investeringen in duidelijke doelen voor de gemeente Leudal, zoals in de Zomernota 2023-2026 ook aan de orde is, maar ook de samenwerking met publieke en private partijen in Midden-Limburg, zoals de SML, om bijvoorbeeld een Regiodeal met het Rijk te kunnen organiseren. De Rekenkamer Leudal ziet dat als een zware opgave voor de regio, doch tevens een lakmoesproef voor Regionale Samenwerking en de kunst om aanvullende vormen van financiering te kunnen realiseren. Een ander belangrijk aspect van aanvullende financiering is in de QuickScan verwoord onder de zogenoemde “financiële ladder”. Een methode om doelstellingen te verbinden met beschikbare soorten aanvullende financiering van private en andere overheden. Een methode, waarbij de gemeente Leudal in haar begroting en balans, alsmede de uitvoering van deze begroting op voorhand rekening houdt met het oormerken van eigen middelen als hefboom voor de middelen van derden. Dit vraagt een bepaalde begrotings- en projectdiscipline, die alleen goed toepasbaar is, als bij investeringsprojecten bepaalde competenties op het terrein van de gemeentefinanciën en de werving van aanvullende financiering goed georganiseerd zijn.
Doch daarom juist bijzonder relevant voor de gewenste doelstellingen in de Zomernota met betrekking tot gemeenschapsvoorzieningen. De Rekenkamer Leudal geeft naar aanleiding van deze QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 de volgende algemene aanbevelingen mee: 1. Voer een discussie over de wenselijkheid van aanvullende bronnen van financiering ten behoeve van realisatie van de doelstellingen, zoals genoemd in de Zomernota 2023-2026. 2. Indien het daadwerkelijk ook gewenst is aanvullende bronnen van financiering aan te trekken is het belangrijk om te investeren in: a. Samenwerkingsverbanden, in het bijzonder op Regionaal Niveau, en met bijvoorbeeld Woningcorporaties (private financiering). b. De realisatie van een aanvraag voor een Regio-deal c. Medewerkers die op regionaal niveau kunnen opereren, alsmede ook competenties hebben op het terrein van het schrijven van voorstellen. Ondersteuning door gespecialiseerde subsidiebureaus kan hierbij ook wenselijk zijn.
17
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 3. Oormerk onderdelen van de begroting van de gemeente Leudal, die kansrijk zijn aan te vullen met aanvullende bronnen van financiering. Maak eventueel fondsen van deze begrotingsposten, zodat gebruik en doel van deze fondsen ook duidelijk is. Bijvoorbeeld een Fonds Accommodatieversterking. 4. Alloceer reeds bestaande middelen uit de begroting, alsmede de balans van de gemeente Leudal, zoals delen van de Essent-reserve, voor dit Fonds Accommodatieversterking. 5. Mocht deze manier van werken passend zijn, aarzel dan niet om voor andere belangrijke doelstellingen, alsmede waar tekorten zijn op de huidige begroting, ook een dergelijk cofinancieringsfonds op te richten. Er zijn bijvoorbeeld in het Sociaal Domein en bij de ontwikkeling van jongeren en uitkeringsgerechtigden vele hulpprogramma’s op Nationaal en Europees niveau die kunnen zorgen voor het behalen van dezelfde resultaten als nu met eigen middelen alleen wordt gedaan. Het helpt bij het besparen van dit eigen middelen, als dit ook met middelen van derden kan worden gedaan. Ook voor het Buitengebied met diverse uitdagingen op het terrein van Stikstofreductie en Energietransitie zullen vele samenwerkings- en financieringsvraagstukken aan de orde komen.
Hefbomen kunnen hier ook wenselijk zijn, om als gemeente Leudal meer te kunnen betekenen voor de bewoners en bedrijven in de Buitengebieden bij alle grote veranderingsprocessen. Daarnaast wenst de Rekenkamer Leudal de volgende specifieke aanbevelingen mee te geven: 1. Uit de jaarverslagen is op te maken dat op dit moment een onderzoek loopt naar de mogelijkheden tot het oprichten van een eigen energiebedrijf. De combinatie tussen energiebedrijf en uitdagingen voor accommodaties zou naar de mening van de Rekenkamer Leudal onderdeel moeten zijn van dit onderzoek. 2. Stel het vastgoedbeheerbeleid van de gemeente Leudal integraal vast. Zodat naar de toekomst toe niet alleen het budget kan worden bijgesteld, maar ook geoormerkt kan worden voor diverse ontwikkelingen die voortkomen uit de samenwerking met betrekking tot de doelstellingen van het accommodatiebeleid en het verwerven van aanvullende budgetten en financieringen daarvoor. Het bedrag van € 1.700.000,-- aan onderhoudsbudgetten laat in ieder geval zien dat het totaal van mogelijkheden met betrekking tot investeringen tot verbetering en verandering van de accommodaties een belangrijk anker hebben voor de verdere duurzaamheidsinvesteringen, alsmede de mogelijke financiering hiervan. Het gaat om grote bedragen.
18
QuickScan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 Bezoekadres Leudalplein 1, 6093 HE Heythuysen Postadres Postbus 3008, 6093 ZG Heythuysen Aantal pagina's: 2
Gemeente leudal
De rekenkamer gemeente Leudal
Ons kenmerk
LE2023UIT/0397
Telefoonnummer (0475) 85 90 oo
Uw kenmerk
Fax
(0475) 85 99 22
BSN nummer
info@leudal.nl
Behandeld door
Internet
www.leudal.nl
Datum 28 februari 2023 Verzenddatum 28 februari 2023 Onderwerp
Reactie op Quickscan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026 Geachte heer/mevrouw, Met belangstelling hebben wij kennisgenomen van uw Quickscan Financieringsmogelijkheden Zomernota 2023-2026. In de zomernota hebben wij getracht een beeld te geven van welke effecten wij de komende jaren willen bereiken en welke doelen we daarbij kunnen stellen. Uw aanbevelingen bevestigen dat wij met onze aanpak op de goede weg zijn. Experimenteren en leren is een van de uitgangspunten in de totstandkoming en de invulling van de thema's uit de Zomernota. We onderkennen uw conclusie dat het belangrijk is om vanuit strategisch perspectief middelen aan te trekken om onze lokale ambities te kunnen realiseren. Regionale samenwerking wordt opgezocht waar dit zichtbaar bijdraagt aan onze doelstellingen. Wij herkennen ons niet in uw reflectie dat er onvoldoende bestuurlijke en ambtelijke focus, capaciteit en expertise aanwezig is om onze strategische doelstellingen te realiseren. We her prioriteren zoveel als mogelijk als daar spanning op ontstaat. Enkele aanbevelingen nemen wij ter harte. Deze zijn al onderdeel van bestaand beleid of worden binnen afzienbare tijd aangeboden aan de gemeenteraad, zoals bijvoorbeeld het vastgoedbeheerbeleid. Maar uw aanbeveling om middelen vooraf te alloceren past niet in ons financieel beleid. Dit is pas aan de orde bij een concreet voorstel aan de raad.
Het financieel uitgangspunt is namelijk dat de beschikbare middelen via een integrale afweging bij de begroting worden ingezet voor alle beleidsvelden. Met de door u genoemde voorbeelden van Regiodeal, Investeringsagenda en de inzet van gespecialiseerde subsidiebureaus zijn wij al geruime tijd aan de slag.