Bijlagen bij de toelichting_Bijlage 3 MER deel B
Tekst van het document
22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 170 In Figuur 12-2 is te zien dat nabij het plangebied de habitattypen H3140 Kranswierwateren en H3150 Meren met krabbenscheer en fonteinkruiden niet voorkomen. In 2016 was nog een klein areaal H3150 in de luwte van de jachthaven aanwezig, maar in 2019 is dit niet meer aangetroffen. Het plangebied is ook niet geschikt voor grote oppervlakten waterplanten door de steile oevers, grote waterdiepte en gebruik als haven. Het zwaartepunt van het voorkomen van deze habitattypen is aan de west - en zuidoever van het Markermeer. Voorkomen habitatrichtlijnsoorten nabij plangebied Het Markermeer & IJmeer is aangewezen voor drie habitatrichtlijnsoorten: kleine modderkruiper, rivierdonderpad en de meervleermuis. Kleine modderkruiper In de natuurthermometer is het leefgebied van de kleine modderkruiper gedefinieerd als voldoende ondiep water (0,1 tot 1,5 meter) met voldoende bedekking van waterplanten (>15%). Geschikte leefgebieden zijn op een beperkt aantal plekken in met name de oeverzones van het meer te vinden. Ter hoogte van het plangebied is, door de grote diepte, geen geschikt leefgebied van de kleine modderkruiper aanwezig, zie Figuur 12-3). Figuur 12-3: Voorkomen geschikt leefgebied kleine modderkruiper in het Markermeer & IJmeer (Sweco, 2021)
22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 171 Rivierdonderpad In de Nationale Databank Flora en Fauna zijn geen waarnemingen opgenomen van rivierdonderpad in he t Markermeer. Wel is de concurrerende zwartbekgrondel op diverse plekken langs de Markermeerkust waargenomen. Verder zijn zwartbekgrondel, Kesslers grondel, marmergrondel, Pontische stroomgrondel, Kaukasische dwerggrondel op onder andere de Marker Wadden vastgesteld, en hun verspreiding zal tegenwoordig waarschijnlijk een groot deel van het Markermeer & IJmeer omvatten. Dit sluit aan op de bevindingen van Wageningen Marine Research waar uit monitoring blijkt dat de soort nagenoeg uit het Markermeer is verdwenen (Tien et al., 2019). Meervleermuis De meervleermuis is een kwalificerende Natura 2000-soort voor onder meer het Markermeer en is mede afhankelijk van nabijgelegen stedelijke gebied, waaronder Lelystad. Op basis van informatie uit het Soortmanagementplan (SMP) van gebouwbewonende soorten in Lelystad (RHDHV, 2023) is duidelijk dat in het plangebied meervleermuizen voorkomen. Het Markermeer heeft de functie van foerageergebied. In Lelystad is een bekend kraamverblijf aanwezig in Lelystad-Haven en mogelijk ook in andere wijken van de stad. Vanuit de stad naar de omgeving zijn verschillende vliegroutes aanwezig.
Figuur 12-4: Voorkomen van de meervleermuis in Lelystad (RHDHV, 2023) Vanuit de stad naar de omgeving zijn verschillende vliegroutes aanwezig. Het Markermeer heeft uitsluitend tijdens windstille perioden de functie van foerageergebied (mond. med. J. Reinhold). Zie hiervoor onderstaande Figuur 12-5.
22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 172 Figuur 12-5: Essentiele vliegroutes van de meervleermuis (links) en waterdiepte binnen het foerageergebied van de meervleermuis in Lelystad (grijs = ondiep <90 cm, oranje = diep 90-300 cm, en rood = dieper dan 300 cm) (Haarsma et al., 2018) De populatie meervleermuizen in Lelystad heeft in het Markermeer vooral diep water tot hun beschikking, wat alleen tijdens windstil weer geschikt is als foerageergebied. Ook door het ontbreken van geleidelijke land-waterovergangen is de kwaliteit van het foerageergebied hier matig. Deze omstandigheden zijn niet gunstig voor een optimale voedselbeschikbaarheid in de vorm van insecten, zoals muggen. Daardoor zi jn juist de wateren van de Oostvaardersplassen van essentieel belang voor de kolonies in Lelystad (en Almere), zoals blijkt uit onderzoek van Haarsma (2018) uitgevoerd voor de moerasreset van de Oostvaardersplassen. Hier wordt geconcludeerd dat voor de kolonies in Lelystad slechts 1,4% van het foerageergebied (ondiep water) buiten de Oostvaardersplassen ligt. Wat betekent dat 98,6% van het foerageergebied dus gevormd wordt door de Oostvaardersplassen. Het oostelijk deel van de Oostvaardersplassen vormt daarmee het belangrijkste foerageergebied voor de dieren uit het zuidelijk deel van Lelystad.
Het plangebied van Waterfront wordt slechts incidenteel gebruikt door een beperkt aantal dieren en is daarmee beperkt van belang voor de meervleermuis (mond. med. J. Reinhold). Voorkomen broedvogels nabij plangebied Van der Winden (2023) heeft in opdracht van gemeente Lelystad een verkennende studie uitgevoerd naar de kansen en knelpunten voor met name vogels van het Markermeer in het plangebied van Waterfront. Onderstaande beschrijving van het voorkomen van broedvogels in het plangebied is hieraan ontleend. De gegevens zijn daarnaast aangevuld met recente telgegevens van Rijkswaterstaat. Voor Natura 2000-gebied Markermeer & IJmeer zijn de aalscholver en de visdief als broedvogel aangewezen. De instandhoudingsdoelstelling voor de broedvogel aalscholver is geformuleerd als een regiodoelstelling voor alle Natura 2000-gebieden rondom het IJsselmeergebied gezamenlijk, namelijk het IJsselmeer, Markermeer & IJmeer, Oostvaardersplassen en Lepelaarplassen. Het Markermeer & IJ meer heeft voor de aalscholvers vooral een functie als foerageer-, slaap- en broedgebied. De aalscholver broedt niet in het plangebied, maar deze vogels kunnen wel in het hele Markermeer foerageren. Ook vanuit broedkolonies in Oostvaarderplassen is het plangebied bereikbaar voor aalscholvers. Het Markermeer & IJmeer heeft ook voor de visdief een functie als foerageer-, slaap- en broedgebied.
De visdief foerageert op kleine vissen over het gehele Markermeer & IJmeer, De visdief broedt alleen op kale of schaars begroeide grond, bij voorkeur op eilanden. Nabij het plangebied broedt de soort ter hoogte van de Houtribsluizen, ten noorden van het plangebied. De soort foerageert tot meer dan 40 km afstand van de broedplaats. Het plangebied ligt daarmee binnen het bereik van voornoemde broedende visdieven in het Natura 2000- gebied Markermeer & IJmeer.
Bijzonder is de lepelaarkolonie op de strekdammen van Bataviahaven. In 2021 broedden hier ongeveer 50 paar. De lepelaar is niet aangewezen als broedvogel van het Natura 2000- | gebied, wel als niet- broedvogel. Deze plek wordt ook als rustplaats gebruikt door lepelaars die foerageren in het Natura 2000- gebied Markermeer & IJmeer en de nabije Natura 2000- gebieden, zoals de Oostvaardersplassen. Voorkomen niet-broedvogels nabij plangebied Het plangebied heeft vooral waarde voor de volgende Natura 2000- soorten: krakeenden en kleine aantallen viseters zoals futen en grote zaagbekken. In het verleden waren nonnetjes talrijk, maar tegenwoordig verblijven er relatief kleine aantallen in het gehele IJsselmeergebied, waaronder het plangebied. Nonnetjes bevinden zich nu vooral in de omgeving van de Gouwzee en in toenemende mate bij het Trintelzand en Marker Wadden. Het open water van het Markermeer wordt als foerageergebied gebruikt door sterns en aalscholvers die in de omgeving broeden en buiten de broedtijd ook door sterns, aalscholvers, futen, kuifeenden, meerkoeten en zaagbekken (Van der Winden, 2023). In het IJsselmeergebied worden jaarlijks watervogelgegevens verzameld door Rijkswaterstaat. In de nabijheid van het plangebied liggen vijf relevante telgebieden (147, 148, 149, 152, 153), zie | Figuur 12- | 6.
Deze telgegevens zijn geanalyseerd voor de beoordeling van effecten op de niet-broedvogels die voorkomen in of nabij het plangebied. De aantallen zijn opgenomen in Tabel 12- | 4. In deze tabel is ook aangegeven wat het relatieve belang van het plangebied is voor soorten die hier voorkomen en of de aantallen in het Natura 2000- gebied onder of boven het doelaantal zitten. Figuur 12- | 6: Telgebieden voor watervogels in het Markermeer & IJmeer (Van Rijn & Van Eerden, 2021)) 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 173 Tabel 12-4 | : Totaal aantal aanwezige watervogels in of nabij het plangebied voor de verschillende telgebieden en totaal voor het Markermeer&IJmeer, seizoensgemiddelde over de periode 2017-2022 Gemiddeld | Relatief Vogelaantallen in het | aantal in | belang | Onder of Niet-broedvogels | Doel- | Functie | plangebied per telgebied | Markermeer | plangebied | boven aantal | (2017- | 2022)1 | & IJmeer | (%) | doelaantal3 (2017-2021)2 147 | 148 | 149 | 152 | 153 A005 | Fuut | 170 | F | 2 | 6 | 3 | 1 | 5 | 291 | 5,8% | Boven A017 | Aalscholver | 2600 | S, R en F | 6 | 0 | 0 | 4 | 1 | 1700 | 0,6% | Onder A034 | Lepelaar | 2 | F | 23 | 0 | 0 | 9 | 0 | 71 | 45,1% | Boven A043 | Grauwe gans | 510 | S, R en F | 24 | 18 | 5 | 25 | 75 | 1320 | 11,1% | Boven A045 | Brandgans | 160 | S, R en F | 0 | 0 | 0 | 0 | 8 | 1251 | 0,6% | Boven A050 | Smient | 15600 | S, R | 0 | 1 |
2 | 0 | 1 | 9221 | 0,0% | Onder A051 | Krakeend | 90 | F | 0 | 2 | 1 | 2 | 3 | 581 | 1,2% | Boven A056 | Slobeend | 20 | F | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - A058 | Krooneend | behoud | F | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - A059 | Tafeleend | 3200 | F | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - A061 | Kuifeend | 18800 | F | 2 | 27 | 7 | 5 | 13 | 7963 | 0,7% | Onder A062 | Toppereend | 70 | F | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - A067 | Brilduiker | 170 | F | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - A068 | Nonnetje | 80 | F | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - A070 | Grote zaagbek | 40 | F | 0 | 2 | 0 | 0 | 3 | 52 | 9,6% | Boven A125 | Meerkoet | 4500 | F | 3 | 10 | 4 | 4 | 17 | 11873 | 0,3% | Boven A177 | Dwergmeeuw | behoud | F | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - A197 | Zwarte stern | behoud | S, R | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - 1: gegevens op basis van Rijkswaterstaat en bewerkt door | Van Rijn Deltamilieu 2: gegevens op basis van Rijkswaterstaat en bewerkt door | Van Rijn Deltamilieu 3: gegevens op basis van sovon.nl Uit de gegevens van Van | der Winden (2023) gecombineerd met telgegevens van Rijkswaterstaat blijkt dat het plangebied met name van belang is voor fuut, lepelaar, grauwe gans, krakeend, grote zaagbek, visdief en zwarte stern. De fuut en grote zaagbek zullen hier foerageren op vissen.
Voor de grauwe gans en krakeend gaat het vooral om rustende en foeragerende vogels in de luwte van de verschillende strekdammen. De lepelaar broedt in het plangebied. De aalscholver, brandgans, smient, kuifeend en meerkoet worden ook in het plangebied aangetroffen, maar de aantallen zijn zo laag (< 1% van de Markermeerpopulatie) dat het plangebied niet van relevante betekenis is. Natura 2000- gebied Oostvaardersplassen De Oostvaardersplassen zijn ontstaan in het voorheen diepste en natste deel van de Zuidelijk Flevoland en werden behouden toen de zich ontwikkelende natuurwaarden aanleiding waren om de bestemming van industriegebied te wijzigen in natuurgebied. De omliggende delen van de polder klonken vervolgens in en om het gebied nat te kunnen houden werd ruim de helft van het gebied in 1976 omgeven door een kade, waardoor hier afzonderlijk peilbeheer mogelijk is. Na wisselingen van waterstanden en verdeling in een westelijk en een oostelijk deel kan het water tegenwoordig bij een hoge waterstand weer vrijelijk stromen en functioneert het bekade deel van het moeras als één geheel. Het waterpeil wordt bepaald 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 174 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 175 door natuurlijke variaties in neerslag en verdamping.
Als moerasgebied ontleent het binnendijkse deel van de Oostvaardersplassen haar betekenis vooral aan het voorkomen van water- en moerasvogels. Hier broeden soorten als grote en kleine zilverreiger, lepelaar en aalscholver. Bij veel broedvogelsoorten gaat het om grote aantallen. In het moerasdeel van de Oostvaardersplassen hebben de viseters aalscholver en nonnetje en driehoeksmosseleters tafeleend en kuifeend hun slaap- en rustplaatsen (aalscholver ook broedplaats). Zij foerageren vooral op het Markermeer maar ook op het IJsselmeer. Deze soorten zijn daardoor afhankelijk van het voedselaanbod in deze wateren (RVO, 2015). Natura 2000-gebied IJsselmeergebied Het IJsselmeer in zijn huidige vorm is ontstaan door afsluiting van de voormalige Zuiderzee door de aanleg van de Afsluitdijk, voltooid in 1932, de aanleg van de IJsselmeerpolders (voltooid in 1968) en tenslotte van de Houtribdijk, voltooid in 1976. Na de aanleg van de Afsluitdijk is het water binnen enkele maanden verzoet, en sindsdien ontbreekt een brakke overgangszone naar de zee. De faunagemeenschappen verdwenen binnen enkele jaren en werd vervangen door een zoetwater gemeenschap met twee in de voedselketen cruciale sleutelsoorten: de driehoeksmossel en de spiering. Langs de Friese kust (voormalig intergetijdengebied) is er sprake van substantiële ondieptes met waterplanten en buitendijkse slikken en platen.
Het grootste deel van het water wordt aangevoerd door de IJssel. Het meer heeft een belangrijke functie voor de recreatie en er vindt intensieve visserij plaats. Wat betreft de ecologische betekenis is de openheid en grootschaligheid van het gebied van groot belang. Zeer grote aantallen watervogels foerageren en ruien hier, in het bijzonder viseters en vogels die hun voedsel op de bodem van het meer zoeken. Ondiepten en buitendijkse droge gronden zijn vooral aanwezig langs de Friese kust. Er is onderlinge verbondenheid tussen het IJsselmeer en Markermeer. Foeragerende aalscholvers, visdieven en zwarte sterns zijn bijvoorbeeld afkomstig van kolonies en slaapplaatsen binnen de begrenzing van IJsselmeer (o.a. De Kreupel, Onderdijk, De Ven) maar ook van het Markermeer (Houtribdijk voor aalscholver (RWS, 2017). De meervleermuis, afkomstig van kolonies in Lelystad, foerageert zowel boven het Markermeer als IJsselmeer. Samenvattend Op basis van bovenstaande gegevens over het voorkomen van habitattypen, habitatrichtlijnsoorten en vogelrichtlijnsoorten kan geconcludeerd worden dat het plangebied voor de volgende soorten van relevante betekenis is en daarmee onderdeel zijn van de effectbeoordeling.
Tabel 12-5: Samenvatting van de soorten waarvoor het plangebied van relevante betekenis is Habitattypen Habitattypen komen niet voor in plangebied Habitatrichtlijnsoorten De meervleermuis komt voor in plangebied. De meervleermuis is een doelsoort van de Natura 2000-gebieden Markermeer & IJmeer en IJsselmeer. Andere habitatrichtlijnsoorten zijn uitgesloten. Broedvogels Visdief broedt nabij het plangebied (Houtribsluis). Lepelaar is als broedvogel geen instandhoudingsdoel voor dit gebied (wel als niet-broedvogel), maar broedt in het plangebied. Niet-broedvogels Voor aalscholver, fuut, lepelaar, grauwe gans, krakeend en grote zaagbek, zwarte stern en visdief is het plangebied van relevante betekenis Autonome ontwikkeling Ruimtelijke ontwikkelingen binnen het plangebied In de directe omgeving van het plangebied worden, onafhankelijk van het plan voor het Waterfront, de komende jaren de volgende autonome ontwikkelingen voorzien: • | Rond de Bataviahaven mogen ca. 600 woningen gebouwd worden met ca. 3200 m2 ondersteunende voorzieningen zoals nautische dienstverlening en horeca. • | Volledig benutten van de huidige (planologische) mogelijkheden binnen het bedrijventerrein Noordersluis, waar nog percelen niet benut zijn. • | De primaire waterkering wordt in het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma versterkt.
Deze ontwikkelingen liggen in principe buiten Natura 2000- | gebieden. De wijze waarop de waterkering wordt versterkt is niet bekend. Mogelijk dat het nieuwe ontwerp wel leidt tot veranderingen binnen de begrenzing van het Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer. Ontwikkelingen in en om het Markermeer. Sweco (2022) heeft in een trendanalyse geconcludeerd dat alle natuurmaatregelen uit 17 toekomstige plannen en projecten bijdragen een het TBES (toekomstbestending ecologisch systeem) met een toename van 1700 ha land- | waterzones, 300 ha heldere randen met waterplanten en ca 2750 ha gekoppelde moerasgebieden. Daarnaast zijn er maatregelen ten gunste van vismigratie en slibvang. Dit is gunstig voor de Natura 2000- opgave. Ook zijn er negatieve effecten te verwachten, met name door toename van de recreatiedruk door verdere stedelijke ontwikkeling waardoor de rust in het gebied afneemt. En van de verdergaande vermindering van de voedselrijkdom (nutriënten) van het oppervlaktewater. Habitattypen Op basis van de trendanalyse van de Natuurthermometer (Sweco, 2022) is ingeschat wat de toekomstige ontwikkeling is van de habitattypen. De beide habitattypen hebben een sterke toename laten zien in de afgelopen jaren. De toename van H3140 Kranswierwateren is gestopt, en de afgelopen jaren iets afgenomen.
Het areaal met H3150 Meren met krabbenscheer en fonteinkruiden laat nog steeds een forse toename zien. Het areaal water met een diepte van 3- | 4 m is nog niet geheel begroeid met de dominante soort doorgroeid fonteinkruid, waardoor deze toename mogelijk nog langer door zal gaan. Door de diepte van het water in het plangebied en door aanwezige havens en vaarbewegingen is het niet aannemelijk dat dit habitattype zich binnen het plangebied in belangrijke mate zal ontwikkelen. Habitatrichtlijnsoorten De rivierdonderpad is nagenoeg verdwenen uit het Markermeer door de concurrentie met exotische grondelsoorten. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat hier op korte termijn verandering in gaat komen, zolang deze exotische soorten aanwezig zijn. Daarmee is de rivierdonderpad in de toekomst ook niet direct in het plangebied te verwachten. Van de meervleermuis zijn geen trends bekend. Landelijk neemt het aantal meervleermuizen al jaren af, van rond de 11.700 dieren in 1994 naar 7.000 dieren in 2021, met daarbij vooral de laatste jaren een sterke daling. Er zijn problemen met hun voedselaanbod (insecten), gebrek aan donkere plekken door de vele lichtbronnen en verlies van verblijfplaatsen door isolatiemaatregelen voor de energietransitie. De landelijke staat van instandhouding is daarom beoordeeld als matig ongunstig 19.
Van de kleine modderkruiper zijn geen trendanalyses beschikbaar. Geschikte leefgebieden zijn op een beperkt aantal plekken in met name de oeverzones van het Markermeer te vinden. Door ontwikkelingen als Marker Wadden en Trintelzand waarbij meer ondieptes zijn/worden gerealiseerd en op termijn ook 19 Meervleermuis | De Zoogdiervereniging 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 176 meer onderwaterplanten tot ontwikkeling komen, is het te verwachten dat het areaal leefgebied vergroot wordt. De ontwikkeling van onderwatervegetatie wordt echter gehinderd door wind, golfslag, beperkte peilfluctuaties en vraat door watervogels zoals ganzen (Van Emmerik, 2020). In de huidige situatie is er in het plangebied geen geschikt leefgebied voor de kleine modderkruiper aanwezig, door het ontbreken van ondieptes en onderwatervegetatie. Ter hoogte van de Natura 2000- gebieden Lepelaarplassen en Oostvaardersplassen zal het project Oostvaardersoevers hier verandering in brengen 20. Binnen het plangebied zijn geen ontwikkelingen voorzien die het leefgebied van de kleine modderkruiper zal vergroten. Broedvogels Van de broedvogels laat visdief in het Markermeer een significante sterke toename zien sinds 2011, waar deze landelijk in de laatste 12 jaar een significante afname toont 21.
De oppervlakte geschikt broedbiotoop is flink toegenomen in de recente periode, vooral door aanleg van Marker Wadden en Trintelzand, waar grote arealen zand zijn gecreëerd. Daarmee is de autonome ontwikkeling vooral afhankelijk van toekomstige ontwikkelingen in het Markermeer, zoals de Oostvaardersoevers en lijkt daarmee (tijdelijk) gunstig. Het aantal broedparen van de aalscholver in het Markermeer heeft een duidelijke negatieve trend. Het belang van het Markermeer & IJmeer als broedgebied voor aalscholver is ook beperkt, gezien het beperkt aanwezige potentiële broedgebied. Het meer heeft op dit moment vooral een functie als rust - en foerageergebied. Dit zal in de autonome situatie volgens Sweco (2022) niet veranderen, maar daar wordt de potentie van het areaal ondergeschikte broedplekken in het Natura 2000- gebied, waaronder het plangebied, onderschat (Van der Winden, 2023). Niet-broedvogels Viseters Geschiktheid van foerageergebied van visetende vogels (dwergmeeuw, zwarte stern, nonnetje, grote zaagbek, fuut en aalscholver) wordt grotendeels bepaald door de beschikbaarheid van vis in een bepaalde lengteklassen, die verschilt tussen de soorten. Daarnaast is de helderheid van het water belangrijk, omdat deze bepaalt hoe diep vissen zitten en of ze zichtbaar zijn voor de vogels. Het doorzicht van het Markermeer is voor de meeste soorten goed.
Maar de afgelopen jaren is het visbestand in het Markermeer erg gedaald en bedraagt nog maar 10% van de biomassa in de periode 1999- 2003. Alle viseters (met uitzondering van de dwergmeeuw waar geen telgegevens van beschikbaar zijn en zwarte stern waar geen aantoonbare trend van bepaald kan worden) laten een significante afname zien 22. Een verbeterde visstand ten gevolge van natuurlijke oevers en luwtezones als paaiplaatsen voor vissen door de geplande natuurontwikkelingsprojecten en toekomstige ontwikkelingen als Oostvaardersoevers en Marker Wadden Zuid zal een positieve bijdrage hebben, en de verwachting is dat de significante afname in de autonome ontwikkeling zal ombuigen (pers. med. Van der Winden). Aantallen van nonnetje en grote zaagbek worden ook beïnvloed door steeds warmere winters waardoor ze minder in Nederland verblijven. Planteneters De planteneters (grauwe gans, brandgans, krakeend, krooneend, smient) laten over het algemeen een stabiele tot positieve trend zien 23. Zowel het areaal rustgebied als foerageergebied zal toenemen door de verschillende natuutontwikkelingsprojecten die gunstig zijn voor meer luwte en ontwikkeling van waterplanten in het Markermeer. De autonome trend zal naar verwachting positief zijn (Sweco, 2021 en 2022).
20 Oostvaardersoevers | Markermeer IJmeer 21 Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer | Sovon Vogelonderzoek 22 Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer | Sovon Vogelonderzoek 23 Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer | Sovon Vogelonderzoek 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 177 Benthoseters Benthoseters (topper, brilduiker en kuifeend) laten een vooral negatieve trend zien. Met name de aantallen van de brilduiker en kuifeend nemen de laatste 12 jaar significant af. De topper is juist sinds 2010 weer aanwezig 24 in en sindsdien zijn er incidenteel groepen aanwezig (pers. med. Van der Winden). De kwaliteit van foerageergebied wordt mede bepaald aan de hand van de aanwezigheid van mosselen in voldoende dichtheid. Dit areaal is in 2020 licht toegenomen. Het merendeel van de mosselen bestaat tegenwoordig uit quaggamosselen, die verwant zijn aan de driehoeksmossel. De van oudsher abundante driehoeksmosselen zijn nu veel minder aanwezig. Uit onderzoek is gebleken dat de voedingswaarde van de mosselen voor vogels is afgenomen (Noordhuis, 2014). Daarnaast verschuiven de overwinteringsgebieden van de brilduiker en kuifeend door warmere winters, waardoor ze minder in Nederland verblijven.
De ontwikkeling van waterplanten en de aanleg van luwtezones, bijvoorbeeld voor de kust van Muiden, onder de geplande natuurontwikkelingsprojecten, zal kansen bieden voor foeragerende en rustende kuifeenden. Desalniettemin wordt verwacht dat de noordwaartse verschuiving van het overwinteringsgebied zich naar de toekomst toe zal voortzetten, waardoor de aantallen overwinterende vogels verder zullen afnemen. De verwachte autonome ontwikkeling voor de brilduiker en kuifeend is een verdere afname. De aantallen van de topper zullen voorlopig nog ruim boven de doelstelling blijven (Sweco, 2021 en 2022). Benthos-zoöplankton- | planteneters Deze groep vogels bestaat uit de meerkoet, tafeleend en slobeend die een breder voedselspectrum kennen. De slobeend en meerkoet laten een positieve trend in het Markermeer zien. Die van de | tafeleend is minder duidelijk 25. De soorten profiteren van het toegenomen areaal waterplanten, wat ook geleid heeft tot alternatieve prooisoorten als slakjes, vlokreeftjes en erwtenmosseltjes (Noordhuis et al, 2014). Naar verwachting zet deze trend zich door door toekomstige natuurontwikkelingsprojecten. 12.3.3 | Effectbeschrijving en effectbeoordeling De hieronder beschreven effecten en beoordeling daarvan moet beschouwd worden als een voortoets. Aangegeven is welke gevolgen de alternatieven hebben op soorten van het Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer.
Wanneer significant negatieve gevolgen niet uitgesloten kunnen worden, moet gekeken worden naar mogelijke mitigerende maatregelen die onderdeel moeten zijn van het definitieve voorlopig VKA. De beoordeling van het definitieve voorlopig VKA moet in dat geval plaatsvinden in een passende beoordeling. Mogelijke relevante storingsfactoren De Effectenindicator 26 geeft negentien mogelijke effecten waarmee in ieder geval rekening moet worden gehouden om de impact op Natura 2000- waarden te beoordelen. Deze 19 storingsfactoren zijn geclusterd en vormen de basis voor voorliggende beoordeling. Hieronder wordt per storingsfactor afgewogen of deze wel of niet relevant is in het kader van voorliggend voornemen. Hierbij wordt uitgegaan van de voorgenomen activiteit zoals beschreven in het | MER deel A. Ruimtelijke invloeden: oppervlakteverlies en versnippering Verlies van oppervlakte leidt tot verkleining en in sommige gevallen tot versnippering van het leefgebied van soorten. Door afname van het beschikbare oppervlak neemt mogelijk ook het aantal individuen van een soort af. Bij de ontwikkeling van Waterfront zijn er wel planonderdelen die zorgen voor ruimtebeslag binnen het Natura 2000- | gebied Markermeer.
Dit kan zowel gevolgen hebben door zowel oppervlakteverlies als door versnippering omdat de verbindingen langs de dijk en tussen binnen- | en 24 Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer | Sovon Vogelonderzoek 25 Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer | Sovon Vogelonderzoek 26 Beschermde natuur in Nederland (alterra.nl) 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 178 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 179 buitendijksgebied aangetast worden. Daarnaast zijn er ook planonderdelen met natuurontwikkeling in het Markermeer, wat juist voor positieve effecten kan zorgen. De gevolgen van oppervlakteverlies treedt vooral op tijdens de realisatie maar heeft permanente gevolgen en zal daarom bij de eindsituatie beoordeeld worden. Versnippering kan zowel tijdelijk tijdens de realisatie als permanent tijdens de eindsituatie relevant zijn. Chemische invloeden: verzuring en vermesting Verzuring en vermesting worden veroorzaakt door stikstofdepositie uit de lucht. Omdat de voorgenomen ontwikkeling leidt tot extra verkeersbewegingen en in de realisatie tot inzet van materieel is er sprake van een toename van stikstofdepositie. Stikstofdepositie heeft mogelijk een negatief effect op instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden en de gevolgen zullen nader beschouwd worden.
Fysische invloeden: verandering stroomsnelheid, overstromingsfrequentie, dynamiek van substraat De ontwikkelingen van Waterfront hebben geen invloed op de stroomsnelheden die vooral beïnvloed worden door windwerking en de sluizen tussen het Markermeer en IJsselmeer. Ook zal er geen sprake zijn van verandering van overstromingsfrequentie. De aanleg van nieuwe natuur kan wel leiden tot nieuwe arealen met een ander substraat en met ondiep water die af en toe droog kunnen vallen. Deze gevolgen worden beoordeeld onder oppervlakteverlies waar ruimtelijke ontwikkelingen binnen de Natura 2000- begrenzing aan de orde komt. Menselijke invloeden: verstoring en vertroebeling Verstoring kan optreden in zowel de realisatie door met name geluid, licht, trilling en tijdens de eindsituatie door de aanwezigheid van mensen. Verstoring kan leiden tot vluchtgedrag van dieren. Bepaalde vis-, macrofauna- en vogelsoorten reageren bijvoorbeeld op beweging omdat een potentiële vijand wordt verwacht. Dit kan ervoor zorgen dat in een zone rondom de werkzaamheden het leefgebied tijdelijk vermeden wordt. In onderstaande tabel is opgenomen met welke verstoringsafstanden rekening gehouden moet worden (Krijgsveld et al., 2022). Deze afstanden worden benoemd als bufferzone en zullen per locatie en situatie verschillen, zoals in dit geval de lepelaarkolonie vlak nabij de vaargeul.
In dit MER worden deze daarom als worst case aangehouden. Tabel 12-6 | : Verstoringsgevoeligheid vogels op basis van Krijgsveld et al., 2022 Soort | Bufferzone* | Relevante aandachtspunt voor de inrichting Aalscholver | 250 m | Paden en vaarroutes op meer dan 200-300 m van foerageergebieden Fuut | 100 m | - 500 m bij grote groepen op open water Lepelaar | 250 m | Broedlocaties op ontoegankelijke plekken (broedvogel) | Paden en vaarroutes op meer dan 200-300 m van foerageergebieden Grauwe gans | 500 m voor grote rustende groepen | Paden en vaarroutes op meer dan 300-400 m van foerageergebieden Krakeend | 500 m voor rustende groepen | Paden en vaarroutes op meer dan 300-400 m van foerageergebieden Grote zaagbek | 1000 m | - Zwarte stern | 50 m bij foeragerende vogels | - Visdief | <250 m | Paden en vaarroutes op meer dan 200-300 m van broed- en rustgebieden * Minimale naderingsafstand waarmee verstorende effecten worden voorkomen Vertroebeling kan veroorzaakt worden door betreding, golfslag, bovenwater- en onderwatergeluiden en luchtwervelingen ten gevolge van menselijke activiteiten. Werkzaamheden in het water (zandwinning en landaanwinning) en beweging van zwemmers in de zwemzone kan daarnaast resulteren in opwerveling van sediment. Dit kan leiden tot vertroebeling van het water en een verminderd doorzicht.
Als gevolg hiervan wordt het uitzicht van soorten beperkt waardoor zij potentiële vijanden niet zien naderen. Ook kunnen op het zicht jagende predatoren worden gehinderd in hun foerageeractiviteit. De gevolgen van verstoring en vertroebeling zullen daarom nader beschouwd worden. In onderstaande tabel is een samenvattend overzicht opgenomen van de verstoringsfactoren die in potentie kunnen leiden tot mogelijke (significant) negatieve gevolgen op de aanwezige Natura 2000- waarden. Deze zijn in de volgende paragrafen nader beoordeeld. Tabel 12-7 | : Potentiële storingsfactoren in Natura 2000- | gebied Markermeer & IJmeer. Relevant voor Type invloed | Storingsfactor | Realisatie | Eindsituatie Broedvogels Ruimtelijke invloeden | Oppervlakteverlies (of winst) | n.v.t. | Niet-broedvogels Meervleermuis Versnippering | Meervleermuis | Meervleermuis Chemische invloeden | Verzuring/vermesting door stikstofdepositie | X | X Verandering stroomsnelheid | n.v.t. | n.v.t. Fysische invloeden | Dynamiek van substraat | Onderdeel van | Onderdeel van oppervlakteverlies | oppervlakteverlies Overstromingsfrequentie | n.v.t. | n.v.t.
Broedvogels | Broedvogels Verstoring (licht, geluid, trilling en optisch) | Niet-broedvogels | Niet-broedvogels Menselijke invloeden | Meervleermuis | Meervleermuis Vertroebeling | Broedvogels | Broedvogels Niet-broedvogels | Niet-broedvogels * Oppervlakteverlies en versnippering | zijn storingsfactoren | die ontstaan | tijdens de realisatie, maar hebben | een permanent effect in de eindsituatie | en wordt daarom beoordeeld bij de eindsituatie 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 180 Effecten realisatie Voorlopig VKA Ruimtebeslag De gevolgen van ruimtebeslag van de hectares landaanwinning en natuurontwikkeling is door het permanente karakter verderop beoordeeld in de eindsituatie. Verstoring – | niet-broedvogels De realisatieperiode van de landaanwinning in Meerdijkhaven wordt ingeschat op maximaal 15 jaar. Er is 1-2 jaar nodig voor de landaanwinning, waarbij zand wordt onttrokken uit een nabijgelegen zandwinput, waarna deze gedurende een periode van ongeveer 4 jaar kan zetten. In deze periode worden geen werkzaamheden op de landaanwinning uitgevoerd, maar is recreatie wel mogelijk. Dit geldt ook voor de kleinere landaanwinning in Bataviakwartier. De daaropvolgende 10 jaar zullen de bouwwerkzaamheden van de woningen plaatsvinden.
In deze realisatiefase van 10- | 15 jaar zal er sprake zijn van perioden met meer en minder verstoring, afhankelijk van het in te zetten materieel en locatie van de werkzaamheden. Vooral de landaanwinning zelf en de aanleg van de nieuwe waterkering en dammen, waarbij werkzaamheden in en langs het water plaatsvinden zal verstorend werken. De woningbouw vindt vervolgens achter de nieuwe kering plaats waardoor de verstorende invloed minder groot zal zijn. De aanlegwerkzaamheden van de verschillende planonderdelen kunnen leiden tot verstoring van vogels die voor de dijk in het Markermeer verblijven. In een zone van maximaal 400 m rondom de werkzaamheden kan niet uitgesloten worden dat vogels het gebied lokaal en tijdelijk mijden. Vogels die hier relatief vaak worden aangetroffen zijn fuut, lepelaar, grauwe gans, krakeend en grote zaagbek (zie Tabel 12-4 | ). Het plangebied maakt, volgens het Natura 2000- | beheerplan (RWS, 2017) geen deel uit van een verstoringsgevoelig gebied, zie Figuur 12-7). Figuur 12-7 | : Verstoringsgevoelige gebieden in het Markermeer & IJmeer (RWS, 2017). 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 181 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 182 Verstoring – broedvogels Het is de verwachting dat de broedlocatie van de visdief te ver verwijderd ligt van Waterfront om hinder te ondervinden van de werkzaamheden.
Dit ligt anders voor de lepelaarkolonie op de strekdam, waar binnen ongeveer 200 m werkzaamheden zullen plaatsvinden voor de realisatie van nieuwe natuur. Lepelaarkolonies lijken zeer gevoelig te zijn voor verstoring, met name tijdens de vestigingsfase. Deze broedlocatie ligt echter langs een vaarroute en verstoring is met name aan de orde wanneer vaarrecreatie te dichtbij komt. Desondanks is de kolonie afgelopen jaren gegroeid (Van der Winden, 2023). Daarmee zou geconcludeerd kunnen worden dat de soort minder snel hinder zal ondervinden van aanlegwerkzaamheden via schepen die voorspelbaar zijn waarmee voortbestaan van de kolonie niet in gevaar is. Verstoring/versnippering – meervleermuis De meervleermuis is gevoelig voor verlichting. De functionaliteit van de vliegroutes en foerageergebied kan daarmee aangetast worden (versnippering), wat uiteindelijk tot gevolg kan hebben dat verblijfplaatsen niet meer functioneel zijn. De kustzone van het Markermeer is essentieel als vliegroute en foerageergebied voor de meervleermuis. De Lage Dwarsvaart en Havendiep is ook een belangrijke vliegroute voor de vleermuis om het Markermeer vanuit Lelystad te kunnen bereiken. Verlichting tijdens de uitvoering van de werkzaamheden, in de actieve periode van de meervleermuis (schemerperiode in maart-oktober) heeft daarmee negatieve gevolgen voor deze soort.
Vertroebeling – broed- en niet-broedvogels De zandwinning en het opbrengen bij de nieuwe landaanwinning kan zorgen voor vertroebeling. Door te werken met zuigers en een persleiding wordt dit tot een minimum beperkt. Overigens worden eerst de kades aangelegd waarachter het zand wordt gestort, wat de vertroebeling ook in toom houdt. De optredende vertroebeling is daarmee lokaal en zal beperkte gevolgen hebben voor visetende vogelsoorten als de aalscholver, fuut en grote zaagbek. Het kan ook positief zijn voor soorten als visdief, omdat vissen hoger in de waterkolom gaan zwemmen. Voor de rustende planteneters (grauwe gans en krakeend) heeft vertroebeling geen negatieve gevolgen. Onderwatervegetatie en mosselen zijn ter plekke niet aanwezig en ondervinden daarmee ook geen hinder van de vertroebeling. Stikstofdepositie Voor de realisatie is een worst-case AERIUS-berekening (AERIUS, november 2023) uitgevoerd van het voorlopig VKA waarbij zand uit een nabijgelegen zandwinput wordt gewonnen. Omdat het plangebied op de grens ligt van de rekenafstand van AERIUS (25 km rondom Natura 2000-gebieden) is deze winput binnen deze rekenafstand geplaatst. In dit geval betekent dat, dat de locatie van de winput binnen 25 km vanaf de Veluwe (het dichtstbijzijnde stikstofgevoelig Natura 2000-gebied) is geplaatst, zodat werkzaamheden meetellen in de berekening.
Er is nog geen rekening gehouden met de inzet van emissiearm materieel. De berekening gaat uit van de variant grondverbetering. Daarmee betreft het een worst case-berekening. De resultaten van de AERIUS-berekening zijn in onderstaande tabel weergegeven. In de laatste kolom is de conclusie van de Natuurdoelanalyse van de Veluwe (Arcadis, 2023) weergegeven. Op het moment dat verslechtering niet uitgesloten kan worden of dat niet zeker is dat de uitbreidingsdoelen gehaald worden, zijn op voorhand significant negatieve gevolgen niet uitgesloten. Dat is in dit geval aan de orde voor H2330, H4030 en H2310 die allen ook een uitbreidingsdoel voor oppervlakte en kwaliteit hebben. Het gaat echter om zeer kleine arealen die beïnvloed worden ten opzichte van het totale areaal binnen de Veluwe. De beïnvloedde habitattypen en leefgebieden vormen gezamenlijk een klein deel van het leefgebied van alle aangewezen broedvogels van de Veluwe. Ook voor de broedvogels is in de Natuurdoelanalyse merendeel geconcludeerd dat verslechtering niet uitgesloten kan worden en/of dat de uitbreidingsopgave niet wordt gehaald, mede als gevolg van stikstofdepositie, waardoor significant negatieve gevolgen niet uitgesloten kunnen worden. Het gaat om wespendief, draaihals, zwarte specht, duinpieper, tapuit en grauwe klauwier. Uitzondering hierop zijn de nachtzwaluw, boomleeuwerik en roodborsttapuit.
Deze vogelsoorten laten geen verslechtering zien. Leefgebied van de aangewezen habitatrichtlijnsoorten worden niet beïnvloedt door het project. Tabel 12-8 | : Projectbijdrage ter hoogte van habitattypen en leefgebieden van Natura 2000- | gebied Veluwe waar sprake is van een overschrijding van de KDW; oppervlak habitattypen (ha), max. projectbijdrage (mol N/ha/j) waar sprake is van overschrijding van de KDW (AERIUS 2022). Beïnvloed areaal volgens habitattypenkaart AERIUS 2022 (oppervlakte* dekkingsgraad). Maximale | Oppervlakte | % ten opzichte Veluwe | KDW1 | projectbijdrage | met | van totale | Conclusie Mol N/ha/j | projectbijdrage | oppervlakte | NDA2 (ha) H2330 Zandverstuivingen | 714 | 0,02 | 27,7 | 1,25 | Nee, tenzij Lg14 Eiken- en beukenbossen van lemige | 1429 | 0,02 | 23,0 | 0,08 | n.v.t. zandgronden Lg13 Bos van arme zandgronden | 1071 | 0,02 | 31,1 | 0,12 | n.v.t. (zoekgebied) | (0,02) | (3,3) | (0,3) H4030 Droge heiden | 1071 | 0,02 | 2,1 | 0,02 | Ja, mits H2310 Stuifzandheiden met struikhei | 1071 | 0,02 | 1,8 | 0,12 | Nee, tenzij L4030 Droge heiden | 1071 | 0,01 | 3,2 | 0,15 | n.v.t. Lg09 Droog struisgrasland | 1000 | 0,01 | 0,7 | 0,06 | n.v.t. 1 De KDW is in juli 2023 | (Wamelink et al., 2023) herzien, maar de nieuwe waarden zijn nog niet verwerkt in de versie van AERIUS die nu voor de berekening gebruikt is.
In deze berekening zijn de volgende herzieningen relevant: Lg14 is verlaagd naar 1071 mol N/ha/j, H4030 naar 714 mol N/ha/j en H2310 naar 714 mol N/ha/j. Voor de berekening is dit niet relevant want er is op dit moment al sprake van een overschrijding van de KDW door de achtergronddepositie en dit zal binnen het rekengebied niet wijzigingen door verlaging van de KDW. 2 Conclusie uit Natuurdoelanalyse. J a, mits: geen verslechtering van stikstofgevoelige natuur, maar het is niet zeker of de uitbreidingsdoelen gehaald worden. Aanvullende maatregelen zijn noodzakelijk. Nee, tenzij: verslechtering kan niet worden uitgesloten en eventuele uitbreidingsdoelen worden niet gehaald. Aanvullende maatregelen zijn noodzakelijk. Score Door verstoring tijdens de aanlegfase is er sprake van sterk negatieve en mogelijk significant negatieve effecten op met name vogels en de meervleermuis. De score is daarmee (- -). Alternatief zonder landaanwinning Het grootste verschil met het voorlopig VKA is dat er geen landaanwinning plaatsvindt in deelgebied Meerdijkhaven. Daarmee is de uitvoeringsfase in het Markermeer minder ingrijpend. Voor stikstofdepositie is hierbij relevant dat de waterkering niet wordt verplaatst en geen kade rondom de natuurontwikkeling wordt gerealiseerd. Dit zijn de maatgevende werkzaamheden vanuit stikstofdepositie.
Hieruit kan geconcludeerd worden dat de projectbijdrage in ieder geval lager is dan het voorlopig VKA. Of helemaal geen sprake is van een depositietoename op de Veluwe moet blijken uit een AERIUS -berekening. Ook is de uitvoeringsperiode korter (10 in plaats van 15 jaar). De omvang van verstoord gebied is kleiner, maar nog steeds zullen niet-broedvogels als aalscholver, fuut, lepelaar, grauwe gans, krakeend en grote zaagbek verstoord worden. De werkzaamheden vinden grotendeels op land plaats, op een grotere afstand (ca 400 m) van de lepelaarkolonie, waardoor verstoring is uitgesloten. Vertroebeling zal niet plaatsvinden ter hoogte van de zandwinning en landaanwinning, maar heel lokaal wel in de oeverzone van deelgebied Meerdijkhaven waar een recreatieve zandstrook wordt aangelegd. En ook door de werkzaamheden op het land ondervindt de meervleermuis belangrijke hinder wanneer er sprake is van verlichting in de actieve periode van de soort. 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 183 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 184 Alles overziend zal dit alternatief in de realisatie weliswaar leiden tot een minder verstoring, maar leidt dit niet tot een andere beoordeling dan het voorlopig VKA. Score Er is sprake van verstoring, maar deze is minder omvangrijk dan die van het voorlopig voorkeursalternatief.
Omdat de werkzaamheden aan de oeverzone plaatsvinden is verstoring van vogels en de meervleermuis gedurende een lange periode ook bij dit alternatief niet uitgesloten. Er is sprake van sterk negatieve en mogelijk significant negatieve effecten op met name vogels en de meervleermuis. De score is daarmee (- -). Varianten Variant zonder strand bij Saerdam Omdat in het deelgebied Meerdijkhaven geen strand wordt aangelegd zijn hier geen aanlegwerkzaamheden nodig. In vergelijking met de totale realisatie van voorgenomen ontwikkeling is het verschil beperkt en leidt dit niet tot een andere score dan het voorlopig VKA (- -). Variant grondverbetering onder de nieuwe waterkering In deze variant komt de Holocene deklaag onder de nieuwe waterkering vrij die gebruikt kan worden voor de realisatie van een groter oppervlak natuurontwikkeling langs de Leidam. Hiervoor is wel meer grondverzet nodig dan bij het voorlopig VKA. De uitvoeringsduur is ook langer. Maar dit alles zal voor de realisatie niet leiden tot een andere score (- -). Variant zand uit de vaargeul Amsterdam-Lemmer Bij deze variant komt geen Holoceen materiaal vrij wat gebruikt kan worden voor natuurontwikkeling langs de leidam, waardoor er minder baggerwerk nodig is. Verder is de uitvoering hetzelfde als bij het voorlopig VKA. De uitvoeringsperiode is daardoor korter en het grondverzet beperkter.
Maar dit alles zal voor de realisatie niet leiden tot een andere score (- -). Variant zand van de markt Zand wordt met schepen aangevoerd vanuit verschillende zandwinputten in het Markermeer en IJsselmeer. Dit wordt ter plekke vanaf de schepen gestort, wat mogelijk voor meer vertroebeling zorgt dan wanneer dit met persleidingen wordt aangebracht. Er wordt ook ander en meer varend materieel ingezet dan in het voorlopig VKA. Er zal langdurig onvoorspelbare activiteit zijn op het water nabij de lepelaarkolonie die hierdoor zodanig verstoord kan worden dat de lepelaars de locatie verlaten. Er komt geen Holoceen materiaal vrij voor de aanleg van de natuurontwikkeling. De uitvoeringsperiode is daardoor korter en het grondverzet beperkter. De score is daarmee ook sterk negatief (- -) Voor deze uitvoeringsvariant is ook een AERIUS-berekening uitgevoerd. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de projectbijdrage lager is dan het voorlopig VKA, maar dat er nog steeds sprake is van een depositietoename op de Veluwe van maximaal 0,01 mol N/ha/j. Dit alles zal voor de realisatie niet leiden tot een andere score (- -). 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 185 Effectbeoordeling realisatie De tabel geeft de samenvatting van de effectbeoordeling.
Tabel 12-9: Effectbeoordeling realisatie Criterium Effectbeoordeling Voorlopig VKA Variant zonder strand Saerdam Variant grond-verbetering Variant zand uit vaarweg Variant zand van de markt Alternatief zonder landaanwinning Natura 2000 - - - - - - - - - - - - Mitigerende en/of compenserende maatregelen realisatie Mitigerende maatregelen Effecten door verstoring zijn waarschijnlijk goed te mitigeren. In de realisatie kan bij de uitvoering van maatregelen rekening gehouden worden met kwetsbare periodes met grote aantallen van deze vogelsoorten (broedseizoen, piek van trekvogels). Het werk kan ook gefaseerd worden, zodat er steeds voldoende rustige gebieden beschikbaar blijven. Met de aan- en afvoerroutes kan rekening worden gehouden met de lepelaarkolonie op de leidam, door voldoende afstand te houden. De gevolgen van verlichting voor de meervleermuis moeten voorkomen worden door lage armaturen te gebruiken, afschermen van het werkterrein en/of geen verlichting tijdens actieve perioden van de meervleermuis waardoor de vliegroute over de Lage Dwarsvaart en Havendiep functioneel blijft en het foerageergebied langs de oevers van het Markermeer niet verstoord wordt. Meervleermuizen kunnen grote afstanden afleggen om te foerageren.
Als tijdens de realisatie minder insecten aanwezig zouden zijn door werkzaamheden en verstoringen in het water zijn er voldoende nabijgelegen alternatieve foerageergebieden over. De toename van stikstofdepositie tijdens de realisatie moet in eerste instantie verminderd worden door de inzet van emissiearm materieel. Omdat een groot deel van de aanlegwerkzaamheden bestaat uit zwaar grondverzet en dit niet eenvoudig elektrisch uitgevoerd kan worden, is dit iets om in de passende beoordeling nader uit te werken en te beoordelen of dit voldoende oplossend vermogen heeft om uiteindelijk significant negatieve gevolgen te kunnen uitsluiten. Wanneer dit niet het geval is, zijn er nog mogelijkheden om de depositietoename te verminderen door extern salderen of leasen van stikstofruimte. Hiervoor zijn voldoende potentiële stikstofbronnen (zoals agrarische bedrijven) beschikbaar tussen het plangebied en het betreffende Natura 2000-gebied de Veluwe. Compenserende maatregelen Het treffen van compenserende maatregelen voor negatieve gevolgen tijdens de realisatie lijkt vooralsnog niet aan de orde, maar kan pas definitief geconcludeerd worden na uitvoering van de passende beoordeling.
Tabel 12-10: Beoordeling realisatie met mitigerende en/of compenserende maatregelen Criterium Effectbeoordeling met mitigerende en/of compenserende maatregelen Voorlopig VKA Variant zonder strand Saerdam Variant grond-verbetering Variant zand uit vaarweg Variant zand van de markt Alternatief zonder landaanwinning Natura 2000 0 0 0 0 0 0 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 186 Effecten eindsituatie Voorlopig VKA Ruimtebeslag Ruimtebeslag binnen Natura 2000-begrenzing wordt veroorzaakt door landaanwinning in Meerdijkhaven (30 ha) ten behoeve van woningbouw, 25 ha ten behoeve van natuurontwikkeling bij de Leidam en 2 ha in Bataviakwartier. Daarnaast is er sprake van kleine ingrepen als nieuwe steigers en verplaatsen van wachtsteigers in Bataviakwartier. In paragraaf 12.3.2 is beschreven dat deze locaties niet van belang zijn voor habitattypen en habitatrichtlijnsoorten, met uitzondering van de meervleermuis. Voor vogels is deze zone vooral van belang voor aalscholver, fuut, lepelaar, grauwe gans, krakeend, grote zaagbek, visdief en zwarte stern. De fuut, grote zaagbek, visdief en zwarte stern zullen hier foerageren op vis. Voor de grauwe gans en krakeend gaat het vooral om rustende en foeragerende vogels in de luwte van de verschillende strekdammen.
Na de landaanwinning ten behoeve van de woningbouw (32 ha) is een deel van het open water minder of meer (grauwe gans) geschikt als leefgebied voor deze soorten. De landaanwinning ten behoeve van de woningbouw is dermate klein ten opzichte van het areaal aan open water in het Markermeer (0,05%), dat het beperkte invloed heeft op prooibeschikbaarheid en rustmogelijkheden. Daartegenover staat een kwaliteitsverbetering van 25 ha door de aanleg van ondieptes (natuurontwikkeling) van Holoceen materiaal uit de zandwinput langs de leidam. Door de stromingen, diepe en ondiepe delen en de moeilijke toegang voor mensen ontstaat een extra leefgebied voor vissen die nu in het plangebied schaars zijn, en daarmee komt er extra draagkracht voor viseters als grote zaagbek, fuut en aalscholver. De luwtes bieden rustplekken op drukke momenten (in combinatie met nog hoge aantallen vooral in maart) voor alle watervogelsoorten. Omdat deze locatie dichterbij is dan Marker Waden of Trintelzand is het een reëlere uitwijkoptie (Van der Winden, 2023). Dit sluit aan bij de ambities vanuit Toekomstbestending Ecologisch Systeem (TBES) van het Markermeer, waar gestreefd wordt naar uitbreiding van land-water-overgangen en wat ook een positieve bijdrage levert aan de Natura 2000- doelen. De landaanwinning vindt plaats ter hoogte van foerageergebied van de meervleermuis.
Door de woningbouw gaat deze verloren (32 ha). Daar tegenover staat een kwaliteitsverbetering door de landaanwinning ten behoeve van natuur (25 ha). In deze zone zal door de verondieping en moerasontwikkeling de voedselbeschikbaarheid (insecten) op en duur toenemen wat zorgt voor een kwaliteitsverbetering van het foerageergebied. Dit levert een positieve bijdrage aan de instandhouding van de meervleermuis, omdat deze kwaliteitsverbetering nabij de kolonies in Lelystad plaatsvindt. Belangr ijke aantekening hierbij is wel dat verstoring door verlichting voorkomen wordt. Dat wordt hieronder nader beschouwd. Aandachtspunt hierbij is de fase dat het bestaande foerageergebied wordt aangetast door de landaanwinning, terwijl het nieuwe foerageergebied (de natuurontwikkeling) nog niet functioneel is omdat het naar verwachting een aantal jaar duurt voordat hier voldoende insecten voorkomen. Het is op voorhand niet uitgesloten dat de mogelijke en tijdelijke afname van het foerageergebied significante gevolgen heeft voor de meervleermuis. Versnippering – vogels en meervleermuis Vogels gebruiken het Markermeer om te rusten en foerageren. Er is voor diverse soorten een directe relatie met binnendijks gebied.
De ontwikkeling van Waterfront zorgt er niet voor dat de rust - en foerageerfunctie niet meer vervult kan worden door barrièrewerking, omdat de ontwikkeling aansluit bij het stedelijk gebied van Lelystad. Datzelfde geldt voor de broedvogels (visdief en lepelaar). De broedfunctie en verbinding naar voldoende foerageergebied blijft behouden, omdat Waterfront hier niet voor een extra obstakel zorgt. Voor vogels is er geen sprake van negatieve gevolgen door versnippering. Voor de meervleermuis is dit wel een belangrijk aandachtspunt. Deze vleermuis heeft verschillende kolonies in Lelystad en vliegt via de Lage Dwarsvaart en Havendiep naar het Markermeer om te foerageren. Ook de kustzone is een vliegroute. Verlichting langs de vliegroute en foerageergebied maakt deze minder geschikt en kan zorgen voor versnippering waardoor kolonies niet meer functioneel zijn. In het Bataviakwartier worden grootschalige voorzieningen gebouwd, zoals hotels en ruimte voor entertainment. Het is aannemelijk dat dit met name in de avond- | en nachtelijke uren een bron van licht zal zijn dat door de bouwhoogte (max 15 verdiepingen) en ligging aan het water. Ook de nieuwe locatie voor cruiseschepen buiten de bestaande havenkom leidt tot verlichting van foerageergebied en vliegroute.
In mindere mate zal dit ook het gevolg kunnen zijn van verlichting | vanuit bebouwing, maar nagenoeg langs het gehele plangebied komt een groene oever- en/of parkzone. Veranderingen in wegverlichting zijn vooralsnog niet voorzien. In de eindsituatie | is er ter hoogte van essentiële vliegroute en foerageergebied sprake van verlichting vanuit de recreatieve voorzieningen, havens en woningen. Dit heeft negatieve gevolgen op het leefgebied van de meervleermuis. Negatieve gevolgen van verlichting kunnen doorgaans met een goed lichtplan, waarin uitstraling zoveel wordt beperkt, voorkomen worden. Daarnaast zijn er op termijn ook positieve gevolgen van het plan door de natuurontwikkeling zoals hierboven onder ruimtebeslag beschreven. Verstoring – | niet-broedvogels De realisatie van Waterfront leidt tot verschillende vormen van verstoring zoals geluid vanuit wegverkeer, licht vanuit woningen en wegverlichting, mensen die zwemmen en recreëren en extra recreatievaart vanuit de havens. Dit alles leidt tot een bepaalde verstoringszone rondom het plangebied. Verstoring als gevolg van verlichting om de meervleermuis is hierboven reeds beschreven. Voor niet-broedvogels is geen empirisch onderzoek naar geluidseffecten beschikbaar.
Wel blijkt uit verschillende onderzoeken dat geschikte foerageergebieden nabij bebouwing, windturbines, wegen met verkeer en/of wandelaars (door visuele aspecten en geluid) worden gemeden en dat op verstoorde percelen lagere aantallen van deze soorten worden aangetroffen dan op rustige percelen 27. Een ander bekend fenomeen zijn de grote aantallen (trek-)vogels die op en rondom | vliegvelden kunnen voorkomen, wanneer er geen actief verjagingsbeleid wordt gevoerd. Blijkbaar wegen bepaalde gunstige omstandigheden (zoals afwezigheid van mensen en de beschikbaarheid van voedsel) op tegen de hoge geluidsniveaus. Tenslotte speelt de hoogte van het natuurlijke achtergrondgeluid een belangrijke rol in | de mate waarin vogels kunstmatig geluid als verstorend zullen ervaren 28. Uit deze onderzoeksgegevens blijkt dat de drempelwaarde voor effecten van geluid | op niet-broedvogels waarschijnlijk substantieel hoger liggen dan de drempelwaarden bij broedvogels en dat onverwacht geluid een groter effect heeft dan bekend geluid. Andere | (onverwachte) verstoringsfactoren spelen een medebepalende rol. Om toch de mogelijke effecten voor niet-broedvogels in beeld te brengen wordt voor dit onderzoek een methode voor de effectbepaling gehanteerd die aansluit bij de methode voor broedvogels.
De hierboven geschetste beschikbare kennis leert dat niet-broedvogels minder kritisch | zijn dan broedvogels en er dus hogere (minder kritische) waarden gelden. Niet-broedvogels zijn in vergelijking met broedvogels flexibeler, doordat ze niet aan één plaats gebonden zijn en de belangen minder groot zijn. Om het effect niet te onderschatten wordt uitgegaan van een grenswaarde voor niet-broedvogels van 50 dB(A). Deze drempelwaarde ligt beneden datgene wat door de geraadpleegde experts voor de Passende Beoordeling 27 Krijgsveld K.L., R.R. Smits, J. van der Winden, december 2008. Update literatuurstudie naar de reacties van vogels op recreatie, rapportnummer 08- | 173, Bureau Waardenburg. 28 Heinis, F., C.T.M. Vertegaal, C.R.J. Goderie & P.C van Veen, 2007, Habitattoets, Passende Beoordeling en uitwerking ADC | - criteria ten behoeve van vervolgbesluiten van Maasvlakte 2. Havenbedrijf Rotterdam N.V. Projectorganisatie Maasvlakte 2 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 187 Maasvlakte 228 als een mogelijke effectdrempel | gezien wordt en sluit aan bij de werkwijze van het TB ViA15 29 en voldoet daarmee aan het voorzorgsprincipe. De niet-broedvogels lijken minder hinder te ondervinden van | het verkeersgeluid dan de broedvogels.
De niet-broedvogels van het open terrein hebben gemiddeld genomen een grotere verstoringsafstand dan de soorten van de besloten gebieden of het bos 30. Vermoedelijk speelt voor de niet- broedvogels naast het geluid ook de openheid een belangrijke rol. Voor geluid door verkeer is het geluidverstoord oppervlak berekend voor de verschillende situaties. Daaruit blijkt dat ten opzichte van de referentiesituatie nauwelijks sprake is van een | toename van geluid (0,41 ha). Ten opzichte van de huidige situatie is er wel een iets grotere toename (1,49 ha), die grotendeels wordt veroorzaakt door de autonome verkeersgroei en dat is niet projectgerelateerd. Geluidverstoring vanuit wegverkeer is daarmee verwaarloosbaar en geen relevante invloed. Tabel 12- | 11: Geluidverstoord oppervlak voor de verschillende situaties door wegverkeer in de eindsituatie Geluidverstoord oppervlakte (ha) | Projecteffect t.o.v.
| referentie Geluidcontour | (ha) dB(A) | Voorlopig | Alternatief zonder | Alternatief zonder Huidig | Referentie | VKA | landaanwinning | VKA | landaanwinning 42- | 47 | 18,23 | 23,83 | 23,34 | 22,19 | -0,49 | -1,64 47- | 50 | 2,58 | 7,16 | 8,38 | 7,12 | 1,23 | -0,04 >50 | 1,39 | 2,47 | 2,88 | 2,45 | 0,41 | -0,01 TOTAAL ha | 22,20 | 33,45 | 34,60 | 31,76 | 1,15 | -1,69 De verstoringszone door recreatie op vogels wordt door Krijgsveld (2022) geschat op 500 m (grote zaagbek oplopend tot 1000 m). Hierbinnen valt ook de effectafstand van verlichting vanuit stedelijke ontwikkeling, die op 300 m wordt geschat (Arcadis, 2014). Binnen deze 500 m kan onrust door menselijke activiteiten leiden tot onrust voor vogels waardoor deze minder frequent gebruik maken van het water in het plangebied. Voor vogels is deze zone vooral van belang voor fuut, lepelaar, grauwe gans, krakeend en grote zaagbek (zone 1000 m). Aannemelijk is dat de menselijke activiteiten met name tot verstoring leiden in het recreatieseizoen dat loopt van april – oktober en dan vooral op drukke (vaarmomenten). Omdat er elders in het Markermeer ook op zulke momenten veel onrust is, is er beperkte uitwijkmogelijkheid. De effecten zullen zeer beperkt of afwezig zijn, maar niet geheel uit te sluiten (Van der Winden, 2023).
Op rustige momenten zullen de viseters (zoals fuut en zaagbek) nog in de havens vissen en andere vogels (zoals grauwe gans en krakeend) in de luwte kunnen foerageren en rusten. In het voorlopig VKA zijn (nog) geen maatregelen opgenomen om negatieve gevolgen door recreatie te voorkomen. 29 RHDHV, 2017. Tracébesluit A12/A15 Ressen- | Oudbroeken (ViA15). Deelrapport Ecologie: Wet natuurbescherming (soortenbescherming en houtopstanden) en Natuurnetwerk Nederland 30 Lensink, R., R.C. Fijn & C. Heunks, 2008. Niet-broedvogels in de Natura 2000- | gebieden langs de Rijn, Waal, IJssel, Nederrijn en in Arkemheen. Deel a: achtergronden en synthese. Culemborg, Bureau Waardenburg, rapportnr. 08- | 085a 22 november 2023 | BJ1923-MI-RP-231027-0840 | 188 22 november 2023 BJ1923-MI-RP-231027-0840 189 Verstoring – broedvogels Onderstaande beoordelingen zijn gedeeltelijk overgenomen uit Van der Winden (2023). De lepelaarkolonie bevindt zich nu langs een vaarroute en grote boten (vooral met zeilen), kano’s en kleine jachten zorgen geregeld voor verstoring zodat de hele kolonie opvliegt. Hoewel de lepelaars overwegend blijven zitten als er boten passeren, zijn er geregeld boten die dichterbij varen om “even te kijken” of kleine boten met fotografen die er in de buurt gaan liggen. Het effect van deze verstoring is niet bekend.
Mogelijk was de kolonie groter geweest of had meer kuikens grootgebracht zonder deze onrust. Omgekeerd is het juist de menselijke aanwezigheid die roofvogels als zeearenden op afstand houdt zodat niet alle kuikens worden opgegeten. Ook is de kolonie in de afgelopen jaren gegroeid en ze brengen redelijk veel jongen groot (C. Dreef pers. med.). Het project kan voor meer onrust zorgen en vooral is er een risico dat het een trekpleister wordt en mensen met kano’s of kleine bootjes er vaker heen gaan dan nu het geval is. Dan is het niet uit te sluiten dat er lepelaars verdwijnen of te weinig jongen grootbrengen. Hoewel de lepelaar als broedvogel geen instandhoudingsdoel is van het Natura 2000- gebied Markermeer & IJmeer, is het wel een doel voor omliggende Natura 2000-gebieden (Oostvaardersplassen en Lepelaarplassen). De visdiefkolonie bevindt zich pal naast een fietspad en vaarroute. De onrust die dit teweeg brengt, heeft mogelijk een effect op de aantallen die zich vestigen en er vallen af en toe kuikens in het water. Dat kan een gevolg zijn van passerende boten. De onrust die fietsers, wandelaars en boten veroorzaken is echter niet dermate groot dat de visdieven zich niet vestigen en ze brengen ook voldoende kuikens groot. Rijkswaterstaat wil het broedeilandje in het zuidelijke bassin weer geschikt maken als broedplek.