Bijlage 2 De Mogelijkheden van Maatwerk - Lelystad - Eindrapportage

In één enkele casus is gebruik gemaakt van de inzet van een aan het onderzoek gekoppelde maatwerkbudget. Er is tijdens het proces in drie casussen (meerdere malen) contact geweest met de inwoners. Vier casussen zijn bij het afronden van dit onderzoek in oktober 2021 nog niet afgerond.

Hieronder gaan we in op de (ervaren) knelpunten en oplossingen in de casussen. We hebben de procesmatige bevindingen in een sessie besproken met professionals en de concept tekst voorgelegd aan de betrokken professionals. We behandelen de inhoudelijke kenmerken van de casussen en benoemen vervolgens de procesmatige aspecten.

Kenmerken casussen in de Change Labs We gaan hieronder allereerst de knelpunten na in wetgeving of uitvoering waar we in de casussen tegenaan liepen. We bezien welke interventies zijn gedaan onder de noemer maatwerk en kijken naar de opbrengst van de ingezette interventies voor zover deze op dit moment bekend zijn. We bespreken tenslotte de relevantie van andere mogelijke interventies. Knelpunten De casussen zijn naar hun aard complex; de beschrijvingen in de dossiers van problematiek en wat er al is ingezet tellen al snel meer dan tien pagina’s. Standaard aanbod voor hulpverlening lijkt geen passende oplossingen te kunnen bieden, waardoor professionals op zoek moeten naar passende hulp. Het ging in de casussen om het zorgen voor een goede opvoedsituatie voor kinderen, zorgen rond agressief gedrag, mogelijke suïcidepogingen, het vinden van geschikte kinderopvang, mobiliteitsproblemen, te weinig huishoudelijke hulp, aanpassingen in woningen, dakloosheid en te weinig geschikte plekken voor beschermd wonen.

De oorspronkelijke knelpunten in wetgeving en uitvoering die we in de Change Labs tegenkwamen betreffen: z Casus 1: Wordt de financiering van een persoonsgebonden budget vanuit de Jeugdwet of vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) vergoed? En wat als beide niet lukken? z Casus 2: Voor de opvang van kinderen in een moeilijke zorgsituatie kon gekozen worden tussen pleegzorg of kinderopvang. z Casus 3: Is de vergoeding vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) voor het hele gezin in te zetten, of geldt het alleen voor het kind? z Casus 4: Wat te doen als de inhoudelijk juiste en goedkopere hulp niet kan worden gecontracteerd vanwege gehanteerde uurtarieven van de aanbieder? z Casus 5: Hulp aan een bijna 18-jarige, is dat werk van het jeugdteam of is het toch beter als het door het Sociale Wijkteam wordt opgepakt? z Casus 6: Huishoudelijke hulp wordt niet vergoed, terwijl het volgens de professionals eigenlijk wel nodig is. Wat te doen? z Casus 7: Een elektrische fiets wordt niet vergoed vanuit de Wmo en Bijzondere bijstand, terwijl er overkoepelend gezien redenen zijn dit als een passende mobiliteitsvoorziening in te zetten. z Casus 8: Er is vanuit de Wmo geïnvesteerd in woningaanpassingen aan een particulier huis. De bewoner dreigt het huis niet meer te kunnen betalen. De logica van het volgen van regels wijst op een andere oplossing dan de logica van de gedane investeringen.

2 De studie is nog een concept versie. Te zijner tijd wordt hiernaar verwezen op www.programmasociaaldomein.nl.

34

35

Casus 9: Een passende voorziening is in Lelystad niet beschikbaar, maar wel (potentieel) tijdelijk in een andere stad. Is een keuze voor het tijdelijk wonen in een andere stad wel verstandig als andere hulptrajecten afhankelijk zijn van de woonplaats? Bij elke casus geldt een specifieke achtergrond en context. Zo kunnen de zorgen vooral het vinden en behouden van een betaalde baan zijn, of er speelt een schuldenprobleem waardoor de hele casus in een ander daglicht komt te staan. Gedurende het proces kon het knelpunt anders worden gedefinieerd. z

Denken vanuit maatwerk In de casussen hebben we in feite vier soorten interventies gepleegd, eventueel in combinatie. Het gaat om het meedenken, het uitproberen van mogelijke opties, het opschalen van de casus in de betrokken organisaties en de inzet van een maatwerkbudget. We lopen de interventies af.

Proberen Een mogelijke oplossing kan in eerste instantie niet beschikbaar lijken, maar bij persoonlijk contact met de betrokken externe partijen kan toch meer mogelijk zijn. In drie casussen is eenmaal de inwoner zelf zo’n gesprek aangegaan, eenmaal heeft de professional dit gedaan en eenmaal hebben de onderzoekers contact opgenomen. Het ging om de gehanteerde tarieven, een betaalregeling bij een bank en om de beschikbare tijd van een zorgprofessional. In feite komen dergelijke (informele) gesprekken veel vaker voor, maar dit hebben we niet bijgehouden. Zo liet in een casus een collega de betrokken professional weten dat het Stedelijk Integraal Team (SIT) niet benaderd kon worden omdat dit team alleen voor zorgmijders zou zijn. Dit terwijl deze beperking niet bij de officiële beschrijving van het SIT staat en de (toenmalig) voorzitter via een andere weg allang akkoord was dat de casus in het SIT besproken zou worden. Waar een weg afgesloten lijkt, kan altijd gekeken worden of er een kleine omleiding mogelijk is, met een bredere interpretatie van wat kan en mag.

Meedenken Het meedenken met de casus resulteerde in een drietal situaties niet tot een zoektocht naar maatwerk. Het betrof niet zozeer knellende regelgeving, maar het ontbreken van voorzieningen. Onderstaande casus in de thuiszorg laat zien dat de ‘ouderwetse gezinsverzorging’ wordt gemist. En dat er nog wel een weg open ligt, maar dat betrokkenen de kans op succes laag inschatten en daar geen energie voor hebben.

Moeder van een jong gezin met drie kleine kinderen kan vanwege haar gezondheid niet voor haar kinderen zorgen. Echtgenoot heeft zorgverlof gehad, maar moet binnenkort weer gaan werken. De familie woont ver weg. De familie heeft wel tijdelijk ingesprongen maar kan dit niet blijvend doen. De zorg voor moeder is geregeld, maar de zorg voor de kinderen is een probleem. Het gezin heeft nog geen netwerk in Lelystad. Gezien alles wat er al gebeurd is, is zorg in de thuissituatie gewenst. Dat komt niet van de grond om een aantal redenen: • Er is wel inkomen maar niet voldoende om zelf gezinsverzorging voor werkdagen van echtgenoot in

te kopen. • Er is gekeken naar dagopvang bij hen thuis met inzet van een gastouder. Dit is niet gelukt, deze gastou-

ders doen dit eigenlijk altijd in hun eigen woning. • Het jeugdteam beoordeelt dit als een hulpvraag die niet bij hen past. • Vanuit de Zorgverzekeringswet wordt niets vergoed in de zorg voor de kinderen. • Kinderopvang is geen wens omdat er al veel in het gezin is gebeurd en ouders hun kinderen het liefst in hun vertrouwde omgeving willen laten. Moeder wil ook graag haar revalidatie toespitsen op het weer opbouwen van het zorgen voor haar kinderen. • De betrokken Wmo-consulent geeft aan dat een Sociaal Medische Indicatie voorliggend en passend is. Een Sociaal Medische Indicatie aanvragen is een langdurig traject waar moeder op dit moment geen energie voor heeft en daarnaast wordt verwacht dat zij ook niet hiervoor in aanmerking komt.

Opschalen In vier casussen is de problematiek naar een niveau hoger gebracht in de betrokken organisaties, om (opnieuw) te (laten) beoordelen of er in de casus wel goede afwegingen zijn gemaakt. In één van deze gevallen was vlak voor de geplande bespreking al een doorbraak bereikt, waardoor de bespreking verviel. In twee andere gevallen is het een opmaat voor nader onderzoek geweest door de betreffende partijen in de gemeente. In het vierde geval werden juist de verantwoordelijkheden goed neergezet, wat duidelijkheid gaf over de onmogelijkheid van een gewenste maatwerkoplossing. Maatwerkbudget inzetten In het Change Lab hadden we de beschikking over een maatwerkbudget. Dit kon alleen ingezet worden als er vanuit reguliere budgetten geen mogelijkheid is om te doen wat nodig is. In één casus hebben we het budget ingezet omdat het uitzoeken van de meest geschikte oplossing in deze situatie zoveel tijd kost, dat in de tussentijd de inwoner geholpen moest worden. De casus is op moment van schrijven ook nog niet afgesloten3.

Resultaten van de maatwerkbenadering Van de negen casussen zijn er vijf afgerond bij het schrijven van deze rapportage. Het zal niet verbazen dat de vier nog lopende casussen het meest complex zijn en er de meeste tijd in gaat zitten. Potentieel zijn daar wel resultaten te behalen. We benoemen hieronder eerst de lopende casussen, vervolgens de maatwerkoplossingen en daarna de casussen met toch een standaard benadering. We geven bij elke casus het nummer uit de lijst van paragraaf 4.2.

3 In een tweede casus is de inzet wellicht nog nodig. Mondeling is aangegeven tot een oplossing te komen, dus daar gaan we in deze rapportage van uit.

36

37

In de eerste nog niet afgeronde casus (1) wordt op dit moment een persoonsgebonden budget (pgb) vanuit de Jeugdwet ingezet. Deze wordt gebruikt door moeder om haar zoon op te vangen en te verzorgen. Moeder kan daarmee niet deelnemen aan het arbeidsproces. Deze constructie is voor de inwoner, maar ook voor de gemeente, niet toekomstbestendig. Er zijn veel afwegingen mogelijk, waaronder wel (gedeeltelijke) deelname aan het arbeidsproces door moeder waarbij de pgb (mede) wordt gebruikt voor zorg door een professional. De hoogte van de vergoedingen verschilt, afhankelijk vanuit welke wet (Jeugdzorg of Wlz) wordt vergoed, maar ook of de inzet door een professional wordt geleverd of door de moeder. Het proces van aanvragen van de Wlz lijkt wellicht ‘regulier’, maar was dat niet voor de betrokken professional. In een volgende niet afgeronde casus (2) is het de vraag of in een gezin beter de toegekende pleegzorg kan worden ingezet of dat de kinderen beter bij de kinderopvang terecht kunnen. Inhoudelijk is iedereen het er over eens dat de kinderopvang te prefereren is. Dit is ook nog eens voor de gemeente de goedkoopste oplossing. Het nadeel is dat het gezin de eigen bijdrage van de kinderopvangtoeslag niet kan betalen. Hoe hiermee om te gaan wordt nog uitgezocht door de gemeente.

Het vraagstuk spitst zich tot nu toe op de vraag welke rol eventuele schulden spelen in het mogen afwijken van bestaande regels. Als hier een oplossing voor komt is dit voor het gezin inhoudelijk de beste oplossing en bovendien voor de gemeente de goedkoopste oplossing. Het maatwerkbudget van het onderzoek is hier ingezet om de uitzoekperiode te overbruggen. In de derde lopende casus (5) draait het om het vinden van een geschikte beschermd wonen plek. Het is de vraag wanneer een plek wel of niet geschikt is, wie beslist over de urgentie (en de plek op de wachtlijst van meerdere urgente gevallen) en de wijze waarop hierover naar inwoners wordt gecommuniceerd. Door het laten opschalen van het probleem en meer contact tussen de inwoner en zorgaanbieder is nu volgens de professional wel een geschikte plek aangeboden. De inwoner is echter niet gemotiveerd daar naar toe te gaan. Hij vindt het geen passende plek. Een vierde nog niet afgeronde casus (7) betreft het aanschaffen van een elektrische fiets. De casus kent vele facetten. Het doel is dat de inwoner kan blijven participeren (met véél vrijwilligerswerk voor de inwoners van Lelystad) en zijn sociaal netwerk kan blijven onderhouden. De Wmo aanvraag is afgewezen. Vanuit de bijzondere bijstand is dat ook het geval.

De professional heeft aan beide partijen een nieuwe beoordeling gevraagd met als vraag of ze deze beoordeling gezamenlijk wilden doen. Alhoewel dat proces moeizaam verloopt, is het uiteindelijk wel gebeurd. Informeel is aangegeven dat ze tezamen redenen zien de fiets wél te vergoeden. De onderbouwing vanuit de Wmo en de bijzondere bijstand daarvoor wordt nog geschreven, maar een afspraak daarover ging niet door. De vakantietijd levert zomaar een maand vertraging op. De casus is besproken als voorbeeld met twintig medewerkers van verschillende afdelingen van de gemeente onder de titel ‘van het kastje naar de muur’. Er zijn twee afgeronde casussen waarin het denken in termen van maatwerk meerwaarde had. In een eerste casus (4) is het voor de JGT professional, inwoner

38

en haar omgeving duidelijk wat de beste oplossing is. Er dreigde een situatie te ontstaan waar deze hulp niet meer vergoed zou worden vanwege het verschil in tarief dat de gemeente Lelystad wil vergoeden en het tarief dat de specifieke aanbieder rekent. Uiteindelijk gaat de aanbieder akkoord met de door Lelystad gehanteerde tarieven, mede door het inzicht dat Lelystad hierin niet gaat afwijken en door de reeds opgebouwde betrokkenheid van de aanbieder van hulp bij de inwoner. De gemeente is akkoord gegaan met de inzet van de niet gecontracteerde aanbieder om een klacht te voorkomen. Intussen zal ook weer nieuw onderzoek moeten worden aangeleverd. In de tweede afgeronde casus (8) speelt het probleem of een ouder in zijn eigen koopwoning kan blijven wonen. Door de zorg die hij draagt voor zijn dochter met een beperking heeft hij een te laag inkomen om zijn hypotheek te kunnen betalen. De woning is aangepast, mede op kosten van de gemeente Lelystad (Wmo). Als het gezin het huis uit moet, zullen ze op zoek moeten naar een huurwoning die al is aangepast, of zal een huurwoning verbouwd moeten worden. Toevallig kwam een geschikte, aangepaste huurwoning vrij. Deze oplossing is vanuit de stad gezien niet optimaal.

Deze aangepaste huurwoning komt immers niet beschikbaar voor anderen en het is de vraag wat de gemeente terug ziet van de eerdere investeringen in de eigen woning van inwoner. De aangepaste eigen woning heeft overwaarde. De bank heeft op verzoek van de inwoner meegedacht over een betaalregeling, in ieder geval voor het komende jaar. In drie gevallen bleek een maatwerkoplossing gegeven de omstandigheden niet passend. Deze gevallen worden gekenmerkt door de wens wel hulp te willen verlenen, in een situatie waar daar moeilijk een legitieme grond voor te vinden is. Als mensen zelf de mogelijkheid hebben om hulp te bekostigen of deze te ontvangen van vrienden of bekenden, is er meestal geen reden om maatwerk te bieden (9). Ze zullen zelf energie moeten steken in het aanspraak maken op speciale regelingen voor noodgevallen (6). Ook kan een aanbieder verantwoordelijk zijn. Dáár zal dan het gesprek gevoerd moeten worden als zaken niet naar wens zijn. Ontevredenheid over de verleende zorg (3) is op zichzelf geen reden om bij de gemeente een maatwerkoplossing te zoeken.

Andere instrumenten Het eerder genoemde Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek werkt vanuit een vergelijkbare maatwerkbenadering als in dit onderzoek is toegepast. Ze kunnen een knellende situatie naar het Landelijk Escalatie Team (LET) brengen. De ervaringen van het landelijk loket zijn overigens vergelijkbaar met de hier geanalyseerde casussen: in een gedeelte van de casussen kan uiteindelijk gewoon gebruik worden gemaakt van reguliere oplossingen. Het Loket is ook drie instrumenten aan het ontwikkelen: z

Afwijkingsbevoegdheid. Een algemene afwijkingsbevoegdheid zou professionals ruimte geven om maatwerk te leveren. Het gaat bijvoorbeeld om het verstrekken van kinderbijslag aan een niet formele voogd/ouder die in het onderhoud van het kind voorziet.

39

z

z

Overbruggingsprocedure. In situaties waarin duidelijk is welke ondersteuning nodig is, maar onduidelijk is vanuit welk wettelijk kader dit moet worden betaald, zou het mogelijk moeten zijn alvast toekenning te geven. Time-out bevoegdheid. Met deze interventie zou het mogelijk moeten zijn om complicerende besluiten die een groot effect hebben op de bestaanszekerheid van een inwoner, tijdelijk stop te zetten. Op die manier hebben betrokken partijen tijd om samen naar een alternatieve aanpak zoeken.

We zien in de geanalyseerde casussen dat dergelijke instrumenten nuttig kunnen zijn. De casussen laten echter ook zien dat het voor professionals moeilijk is te overzien wanneer precies van dergelijke mogelijkheden gebruik te maken. Het verlangt een goede kennispositie, die niet zomaar ‘op de werkvloer’ aanwezig is. Dergelijke bevoegdheden zouden niet bij de individuele professional moeten worden belegd, maar bij de verschillende teams. Voor de casussen die nog niet zijn afgerond in de Change Labs kan bekeken worden of het meedenken vanuit het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek zinvol is.

Procesmatige inzichten Voor de professionals was het denken in eenvoudig maatwerk niet nieuw. Zij zijn in principe gewend om mogelijkheden te zoeken om passende oplossingen in te zetten. De omstandigheden om dat te doen zijn echter niet altijd aanwezig. In de casussen kwamen we de volgende belemmeringen tegen. Toegang tot kennis Professionals hebben niet zomaar voldoende kennis over alle relevante wetgeving en financiering om een afweging te maken voor legitiem, betaalbaar en effectief maatwerk. Als professional ben je inhoudelijk expert en in toenemende mate is het nodig ook expert te zijn op het gebied van verschillende wetten en financieringsmogelijkheden. Professionals dienen zelf goed toegerust te zijn voor vragen rondom financiering en wetgeving, maar dienen ook binnen één laagdrempelige stap toegang te hebben daartoe. In de casussen krijgen de toetser of het team rond de toetser dergelijke vraagstukken voorgelegd en binnen de gemeente is er een juridische vraagbaak. De drempel daar aan te kloppen lijkt te hoog. Wie te benaderen Maatwerkoplossingen vragen om afstemming met partners binnen en buiten de eigen organisatie. In de casussen werd vaak gebruik gemaakt van het eigen professioneel netwerk om maatwerk te organiseren. Tegelijkertijd waren er behoorlijke hiaten in het beschikbare netwerk zichtbaar, met name over de verschillende domeinen heen.

De omstandigheid dat de organisatie van de Jeugd en Gezinsteams werd opgeheven en er een nieuwe organisatie werd opgericht voor de toegang (Jeugd Lelystad), hielp niet. De professionals dienen in de volle breedte van het sociale domein geholpen te worden in het inzichtelijk te krijgen wie waarover gaat en beslist.

40

Samenspel van organisaties en organisatieonderdelen Eenvoudig maatwerk vraagt vaak om afstemming met partners binnen of buiten de eigen organisatie. Samenwerking binnen de gemeente bij betrokkenheid van verschillende organisatieonderdelen bleek in de casussen geen gegevenheid. Escalatiepaden binnen de eigen organisatie en tussen organisatie-onderdelen zijn niet bekend. Deze dienen én duidelijk gemaakt te worden én laagdrempelig te zijn. Het initiatief om een casus te bespreken over organisatie(onderdelen) heen (het overleg ‘van het kastje naar de muur’), is een mooi voorbeeld dat navolging verdient. Het voornemen is ook eerder afstemming tussen Wmo en Bijzondere bijstand te gaan organiseren. Een onzekere uitkomst Het creëren van maatwerk betekent afwegingen maken tussen verschillende vormen van ondersteuning. Een boogde maatwerkoplossing is misschien ideaal voor de inwoner én goedkoper, maar het proces kost zeker tijd en moeite, met een ongewisse uitkomst. Om te voorkomen dat ‘dan maar’ voor de veilige optie wordt gekozen, is het belangrijk dat professionals gesteund worden door hun leidinggevende in de oplossingen die ze zoeken. Dit betekent actief meedenken en er minstens ‘zijn’ (steun bieden) als het spannend wordt. Tijd Maatwerkoplossingen kunnen soms praktisch zijn, met relatief lage kosten. De tijdsinvestering van het aanvragen echter niet.

Als teams mandaat hebben om zelf budget in te zetten, is dit voor de kleinere bedragen al snel efficiënter. In complexe casussen kost het creëren van maatwerk altijd tijd en aandacht. Die tijd moet wel beschikbaar zijn. Communicatie met de inwoner De professionals in de casussen waren betrokken en waren in het algemeen duidelijk naar de inwoner over hun rol en mogelijkheden. In het geheel van professionals (ook van aanbieders) die we in de casussen tegenkwamen zagen we echter dat de communicatie met inwoners soms problematisch was. Dit is uiteraard ingewikkeld als niet duidelijk is wat mogelijkheden voor hulp precies gaan zijn, maar inwoners dienen meegenomen te worden in het proces. Wat betekent het om als urgent betiteld te worden als je na een half jaar nog steeds op dezelfde plek in de wachtlijst staat? Het besef dient bij de professionals aanwezig te zijn dat inwoners veel belang hebben, maatwerk ook risico’s oplevert dat een standaardvoorziening niet gecontinueerd wordt en het proces veel energie kost in een situatie die al stressvol is. Schaarste aan geschikte woonruimte De krapte op de (sociale) woningmarkt zorgt voor uitdagingen in het invullen van een belangrijke basisbehoefte: passende woonruimte. Voor het doorbreken

41

van multiproblematiek is goede huisvesting vaak een voorwaarde. Overzicht over aangepaste woningen die beschikbaar komen via het woning match systeem is wel behulpzaam. Aanvullende afspraken met derden als woningcorporaties en hypotheekverstrekkers zouden behulpzaam kunnen zijn voor professionals om al door Wmo gefinancierde aangepaste woningen bij verhuizing in functie te houden.

Reflectie vanuit de Waardendriehoek Hieronder reflecteren we op de Change Labs vanuit de Waardendriehoek. In de casussen is er vaak veel aan de hand; het zijn inwoners of gezinnen met problemen en hulpvragen in meerdere levensdomeinen. In deze reflectie beperken wij ons tot het dilemma dat in het Change Lab centraal stond. Een doorbraak is niet in alle casussen gerealiseerd. De duurzaamheid is bovendien nog onduidelijk; dan zouden de casussen langer gevolgd moeten worden. Omdat er geen sprake is van een maatwerkoplossing ten opzichte een helder alternatief, kan geen doorrekening plaatsvinden van bespaarde kosten. Wel zijn de mechanismen zichtbaar die leiden tot kostenbesparingen of kostenverhogingen.

Casus 2: Reflectie vanuit de Waardendriehoek Maatwerkoplossing

De inzet van kinderopvang in plaats van toegekende pleegzorg is inhoudelijk de beste oplossing.

Betrokkenheid

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? Het gezin is de drijvende kracht achter het zoeken naar een oplossing. Als kinderen kunnen worden opgevangen kan moeder noodzakelijke medische hulp krijgen en anders niet.

Legitimiteit

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? Iedereen dient een eigen bijdrage te betalen bij kinderopvang. Gekeken werd onder andere of er in deze berekening rond de eigen bijdrage meer rekening gehouden kan worden met aanwezige schulden.

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? De inzet van kinderopvang in plaats van pleegzorg is ook de goedkoopste optie voor de gemeente. Zelfs als de gemeente ook de verplichte eigen bijdrage van de kinderopvang van inwoners zou betalen, is ze goedkoper uit dan het bieden van (toegekende) pleegzorg. Het opschalen en uitzoeken is een intensief proces geworden dat veel tijd en geld kost.

Casus 1: Reflectie vanuit de Waardendriehoek

Casus 3: Reflectie vanuit de Waardendriehoek

Maatwerkoplossing

Het toch aanvragen van een Wlz vergoeding. Dit was voor de uitvoerend professional nieuw, voor de professional was budget vanuit de Jeugdwet eenvoudiger.

Maatwerkoplossing

Betrokkenheid

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? Moeder is de drijvende kracht achter het zoeken naar een oplossing. Als haar kind geen hulp kan worden geboden, kan moeder niet voldoende aan het werk.

De gezinssituatie was complex met kinderen met meerdere problemen en apart wonende ouders. Er was hulp voor één kind, gefinancierd vanuit de Wlz. Er werd hulp gezocht voor een ander kind. In plaats van een aparte nieuwe aanvraag is aansluiting gezocht bij de reeds toegekende zorg aan het eerste kind.

Betrokkenheid

Legitimiteit

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? Eén van de vragen is of de financiering van een persoonsgebonden budget vanuit de Jeugdwet of vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) vergoed moet worden. Indien de aanvraag via de Wlz wordt goedgekeurd, is er geen legitimiteitsprobleem.

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? Er wordt goed meegedacht door ouders over wat het beste is voor de kinderen.

Legitimiteit

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? Er is ruimte om het systeem (de kinderen en ouders tezamen) als geheel te zien, en de hulp voor een enkel kind op te vatten als hulp voor beide kinderen.

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? Door de beschikbare hulp (gefinancierd vanuit de Wlz) breder te definiëren, was extra aanbod aan hulp voor een tweede kind niet nodig.

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? Vanuit maatschappelijk oogpunt geredeneerd maakt het niet uit of de zorg wordt vergoed vanuit de Jeugdwet of de Wet langdurige zorg. Het is hier de vraag wie de kosten op zich neemt. Wellicht niet de gemeente.

Casus 4: Reflectie vanuit de Waardendriehoek

42

Maatwerkoplossing

De inwoner kreeg adequate hulp van een niet door de gemeente gecontracteerde aanbieder. De gemeente wilde van dit maatwerk af vanwege hogere kosten dan bij gecontracteerde aanbieders. De bestaande aanbieder is gevraagd het gehanteerde tarief te verlagen tot het door Lelystad gehanteerde niveau.

Betrokkenheid

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? De inwoner wilde de bestaande hulp continueren.

Legitimiteit

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? De door de gemeente gehanteerde tarieven waren niet voldoende voor de hulpverlener.

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? De aanbieder heeft zijn gehanteerde tarieven met ongeveer 20% verlaagd.

43

Casus 5: Reflectie vanuit de Waardendriehoek

Casus 8: Reflectie vanuit de Waardendriehoek

Maatwerkoplossing

De inwoner is urgent verklaard voor een plek Beschermd Wonen. De veiligheid van de gezinsleden en zijn bredere omgeving is in het geding. De zorgaanbieder is wettelijk verplicht een geschikte plek te regelen. Gepoogd is het contact tussen aanbieder en inwoner te verbeteren in de zoektocht naar een geschikte plek.

Maatwerkoplossing

In het huis van de inwoner is eerder vanuit de Wmo fors geïnvesteerd in woningaanpassing voor een zoon. Inwoner dreigt het huis te moeten verkopen. Het huis heeft overwaarde. Er wordt gepoogd tot een betalingsregeling met de hypotheekverstrekker te komen.

Betrokkenheid

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? De inwoner vindt de aangeboden plekken niet geschikt.

Betrokkenheid

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? De inwoner heeft zelf de maatwerkoplossing geregeld.

Legitimiteit

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? De aanbieder biedt een plek aan die volgens de inwoner en de professional contraproductief zal zijn. Na uitleg en overleg is een nieuw aanbod gekomen. Professional vindt de plek wel geschikt, de inwoner vindt ook deze plek niet geschikt. Wie bepaalt wat een geschikte plek is?

Legitimiteit

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? Inwoner had met hulp van de gemeente een aangepast huurhuis (die beschikbaar kwam) kunnen betrekken.

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? Indien de inwoner het huis had moeten verkopen had het gezin een beroep gedaan op een (beperkt beschikbare) aangepaste huurwoning. Door deze oplossing kan een ander gezin daar gebruik van maken.

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? De beschikbaarheid van goede plekken Beschermd Wonen is beperkt doordat de gemeente er (vanwege de kosten) naar streeft het aantal plekken Beschermd Wonen af te bouwen. Daardoor wordt nu géén geschikte hulp geboden. De maatschappelijke kosten zijn wellicht hoger als de situatie escaleert en er geweld plaats zou gaan vinden.

Casus 6: Reflectie vanuit de Waardendriehoek

Casus 9: Reflectie vanuit de Waardendriehoek Maatwerkoplossing

De inwoner dreigde (met kinderen) dakloos te raken en was op zoek naar een oplossing. De inwoner kreeg al diverse hulp die gebonden was aan haar woonplaats Lelystad. In een mogelijke optie zou ze tijdelijk naar een andere stad verhuizen. In een maatwerkoplossing (die niet daadwerkelijk is gerealiseerd) had de inwoner tijdelijk onderdak elders gehad waarbij Lelystad nog wel kosten van lopende hulp had gedragen. Idealiter hadden die dan gedurende de periode gedeclareerd kunnen worden bij de andere gemeente.

Maatwerkoplossing

Vader en moeder van een jong gezin kunnen vanwege de gezondheid niet goed voor hun kinderen zorgen. Gepoogd wordt een aanvraag te doen bij Bijzondere bijstand.

Betrokkenheid

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? De inwoner vindt het aanvraagtraject van een mogelijke maatwerkoplossing te vermoeiend, gegeven de kleine kans dat het toegekend gaat worden.

Betrokkenheid

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? Zorg in de thuissituatie kan op basis van bestaande voorwaarden en voorzieningen nu niet gerealiseerd worden.

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? De inwoner was zoekende naar woonruimte en moest in haar netwerk tijdelijke oplossingen zoeken.

Legitimiteit

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? De gemeente hoeft niets te betalen. Het is de vraag of met effectieve zorg inwoner niet eerder weer een actieve plek op de arbeidsmarkt zou kunnen bemachtigen.

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? De inwoner kreeg diverse hulp die gebonden was aan haar woonplaats Lelystad. Ze kon daardoor niet tijdelijk verhuizen naar een andere woonplaats.

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? Uiteindelijk is de inwoner niet geholpen aan woonruimte, maar zijn de kosten van de hulptrajecten in Lelystad wel gewoon doorgegaan.

Legitimiteit

Rendement

Casus 7: Reflectie vanuit de Waardendriehoek Maatwerkoplossing

Inwoner zou zeer gebaat zijn met een elektrische fiets die hij zelf niet kan bekostigen.

Betrokkenheid

Welke rol had de inwoner/het gezin in de maatwerkoplossing? Professional is drijvende kracht achter de aanvraag; de inwoner is bescheiden.

Legitimiteit

In hoeverre was wet- en regelgeving beperkend/helpend? Bij zowel de Wmo als bij Bijzondere bijstand is de aanvraag afgewezen. Beide afdelingen kwamen gezamenlijk tot een andere beoordeling (NB. ten tijde van schrijven is deze uitkomst informeel aangegeven. De formele beslissing was nog niet bekend).

Rendement

In hoeverre konden er kosten bespaard worden met maatwerk? De elektrische fiets kost geld. Inwoner besteed een groot deel van de week aan een in Lelystad erkend maatschappelijk doel. De fiets is bedoeld om daar naar toe te gaan. Dit is maatschappelijk gezien al snel (vanaf een dagdeel per week) meer waard dan de kosten van de fiets.

44

45

5 Conclusie

MEER MOGELIJK MET MAATWERK

Foto: Adobe Stock

46

In dit onderzoek hebben we gekeken naar de mogelijkheden en belemmeringen voor maatwerk. Op veel plekken in Nederland is de afgelopen jaren de aandacht voor maatwerk toegenomen. Met de landelijke uitrol van de Doorbraakmethode is de Waardendriehoek van het Instituut voor Publieke Waarden een belangrijk ankerpunt geworden. Het Maatwerkloket Multiproblematiek biedt een mogelijkheid van opschaling op landelijk niveau. De toeslagenaffaire en het werk van de Tijdelijke commissie Uitvoeringsorganisaties (TCU) hebben het belang van maatwerk verder onderstreept. 47

Met dit actieonderzoek hebben wij inzicht verkregen in de mate waarin maatwerk vanuit de sociale wijkteams en de jeugdteams tot stand komt in Lelystad. We komen eerst tot een overkoepelende conclusie, waarmee wij de hoofdvraag van dit onderzoek beantwoorden. We kwamen tegen wat er goed ging in het creëren van maatwerk, maar ook verschillende punten waar verbetering nodig is om het creëren van maatwerkoplossingen vanzelfsprekender en eenvoudiger te maken. Deze bevindingen leiden tot een aantal aanbevelingen.

Conclusie: hoe krijgt effectief maatwerk tot nu toe vorm in de Lelystadse praktijk? De ervaringen uit dit onderzoek maken enerzijds duidelijk dat eenvoudig maatwerk voor professionals als een natuurlijk onderdeel van hun handelen voelt en ze graag op zoek gaan naar passende oplossingen. Anderzijds is ook duidelijk geworden dat hiervoor verschillende soorten belemmeringen bestaan, waardoor maatwerk niet voldoende van de grond komt. Dat zijn belemmeringen die samenhangen met kennis – juist waar het gaat over mogelijke maatwerkoplossingen over meerdere domeinen heen. Maar ook belemmeringen die voortkomen uit verwachtingen bij professionals dat maatwerk niet mogelijk zal zijn, te lang duurt om te realiseren of mogelijk slechts een tijdelijke oplossing zal zijn. Tot slot speelt ook mee dat er soms ook regels zijn die maatwerk belemmeren. In het creëren van maatwerk maken professionals niet altijd een bewuste afweging tussen de kernwaarden betrokkenheid, legitimiteit en rendement (doelmatigheid). Idealiter worden deze waarden in balans gebracht. Het versterken van de betrokkenheid van het gezin was vaak het doel van de professionals en de beoogde maatwerkoplossing moest zorgen voor zelfredzaamheid en minder afhankelijkheid van zorg. Wet- en regelgeving zien professionals vaak als beperkend, vooral wanneer er meerdere wetten in het spel zijn.

Bij huishoudens met multiproblematiek wordt hulp vrijwel altijd vanuit meerdere wetten gefinancierd (Jeugdwet, Participatiewet, Wmo, Zvw, Wlz). Gebrek aan kennis over de mogelijkheden binnen wet- en regelgeving zorgt ervoor dat de grenzen van wat mogelijk is niet altijd worden opgezocht door professionals in Lelystad. Dit geldt ook voor privacywetgeving: beperkingen zijn vaak het gevolg van verschillen in interpretatie van deze wetgeving, waardoor collega’s in het veld bovenmatig voorzichtig zijn in het delen van informatie. Hoewel de regels het misschien toelaten, is de omgang met wetten en regels vaak meer belemmerend dan wat deze wetten en regels wel en niet toelaten. De schaarste aan financiële middelen zorgt ervoor dat de nadruk ligt op ‘rendement’ en efficiëntie is meestal doorslaggevend in wat er uiteindelijk mogelijk is in de afweging. Dit beperkt zich tot de korte termijn. Wanneer een grotere investering op termijn mogelijk méér kan opleveren, lijkt gedurende de looptijd van dit onderzoek steeds meer gekozen te worden voor de minder kostbare oplossing voor de korte termijn. Professionals maken zich er zorgen over dat dit ten koste gaat van de kwaliteit van leven op de langere termijn: nu pleisters plakken in plaats van opereren zal op termijn tot grotere klachten leiden.

Waar hogere betrokkenheid, binnen wet- en regelgeving wel meegewogen wordt, verliezen deze waarden de strijd van efficiëntie en rendement op de korte termijn.

48

Bevorderende factoren van effectief maatwerk: wat gaat er goed? De Lelystadse praktijk kent een aantal krachten rondom het creëren van eenvoudig maatwerk. 1. Maatwerk zit in de aard van de teams Voor de wijkteams en jeugdteams is het denken in eenvoudig maatwerk/ doen wat nodig is niet nieuw. Deze professionals zijn gewend om mogelijkheden te zoeken voor passende oplossingen, waar soms ook de kaders opgezocht worden van wat mag en kan. Wanneer zij ervaren beperkt te worden in het bieden van maatwerk, bijvoorbeeld doordat aangedragen maatwerkoplossingen vaak worden afgewezen, leidt dit ook tot frustratie: je wordt belemmerd in het uitvoeren van je taak om inwoners/gezinnen verder te helpen. Deze houding is een sterke basis om een maatwerkcultuur op te bouwen: zij hoeven er niet van overtuigd te worden dat maatwerk vaak beter is voor inwoners. 2. Professionals hebben steeds meer inzicht in financiën Gedurende dit onderzoek lijkt het kostenbewustzijn van professionals toe te nemen. Ze hebben ook toegang tot informatie hierover. Hoewel zij zich liever met de inhoud bezig houden, helpt het hen wel om afwegingen te maken bij het creëren van maatwerk. Bijvoorbeeld als zij opmerken dat een ‘standaardoplossing’ kostbaar is en maatwerk voor het gezin niet alleen beter is, maar ook op korte of lange termijn goedkoper blijkt. 3.

Teamleden hebben vaak een sterk lokaal netwerk Eenvoudig maatwerk vraagt vaak om informele afstemming met partners binnen of buiten de eigen organisatie. Professionals in de teams geven aan vaak gebruik te maken van hun lokale professioneel netwerk om maatwerk te organiseren. De cultuur in Lelystad is laagdrempelig: mensen hebben vaak directe telefoonnummers van elkaar en weten elkaar te vinden wanneer er een maatwerkoplossing nodig is. Het belang van het opbouwen van een sterk lokaal netwerk is hierdoor voor nieuwe medewerkers wel een opgave.

Belemmerende factoren van effectief maatwerk: wat kan er beter? Professionals in de teams lopen tegen verschillende barrières aan, waar het gaat om het creëren van maatwerk.

1. Strubbelingen op het snijvlak van domeinen Wanneer verschillende werkvelden elkaar raken, ontstaan soms strubbelingen in het creëren van maatwerk. Het is dan niet altijd direct duidelijk wie er verantwoordelijk is voor de financiering van het maatwerk. Wet- en regelgeving is soms ook vanuit verschillende perspectieven en paradigma’s opgesteld. In tegenstelling tot de Jeugdwet en de Wmo biedt andere wetgeving vaak meer uitsluitingsgronden, terwijl de Jeugdwet en de Wmo

49

een open karakter hebben. Deze strubbelingen bemoeilijken een integrale maatwerkaanpak. • Onderwijs

Wanneer onderwijs en jeugdhulp elkaar raken, leidt dit soms tot langdurige discussies over wie verantwoordelijk is voor financiering. Dit loopt op tot directieniveau van de scholen, waardoor het creëren van maatwerk vertraging oploopt. In de periode dat onderhandelingen lopen, kunnen gezinnen zonder een passende oplossing komen te zitten. Dit kan zorgen voor overbelasting in het gezin, als de ouders bijvoorbeeld thuisonderwijs moeten bieden als overbrugging. • Vervoer

Omdat leerlingenvervoer alleen beschikbaar is voor reizen van 6 kilometer of langer, zitten ouders soms met vervoersproblemen binnen Lelystad. Wanneer er voor een kind met een hulpvraag een lokale oplossing wordt gevonden (bijv. opvang, school of dagbesteding), kan een vervoersprobleem ontstaan voor ouders. Bijvoorbeeld als ze de zorg voor en vervoer van hun kinderen moeten combineren met werk. In de praktijk blijken er weinig mogelijkheden om hiervoor maatwerk te bieden. • Wonen

Ook op het gebied van wonen zijn de kaders van regelingen vaak beperkend voor maatwerk. Rondom woningaanpassingen komen er langdurige discussies voor over de financiering. Bijvoorbeeld omdat iemand uit een al aangepaste woning verhuist naar een niet-aangepaste woning. Een ander voorbeeld is de landelijk vastgestelde kostendelersnorm. Een praktische, goedkope maatwerkoplossing (intrekken van woningzoekende inwoner bij bijv. familie) wordt belemmerd en kostbare oplossingen moeten worden ingezet om aan de noodzaak van woonruimte te voldoen. 2. Verwachting van afwijzing maatwerk Maatwerkoplossingen kunnen soms praktisch zijn, met relatief lage kosten. Een voorbeeld is de aanschaf van een elektrische bakfiets, zodat een moeder haar kinderen zelf naar school kan brengen. Dergelijke praktische oplossingen worden soms niet aangevraagd, omdat de verwachting is dat het afgewezen zal worden. De tijdsinvestering van het aanvragen en het aangaan van discussies binnen de gemeente hierover zou het dan niet waard zijn. De teams hebben geen mandaat om zelf budget in te zetten voor dergelijke praktische oplossingen. Deze verwachting van afwijzing van maatwerkoplossingen lijkt toe te nemen in de periode dat dit onderzoek loopt: er wordt minder ruimte ervaren om maatwerk te organiseren door strengere toetsing.

De werkdruk en wachtlijsten in de SWTs en jeugdteams namen toe gedurende het onderzoek en in de nieuwe jeugdhulporganisatie is er minder ruimte gecreëerd voor uitvoering en het zelf bieden van maatwerk.

50

3. Onzekerheden in de afweging Het creëren van maatwerk betekent afwegingen maken tussen verschillende vormen van ondersteuning (met behulp van de Waardendriehoek). Een boogde maatwerkoplossing is misschien ideaal voor het gezin én goedkoper, maar het is niet zeker of de beschikking wordt toegekend. Dan wordt toch vaak voor de veilige optie gekozen; een beschikking die wel wordt toegekend, want er is nu eenmaal hulp nodig. In deze onzekerheid is het belangrijk als professionals het gesprek te kunnen aangaan met collega’s en leidinggevenden in de oplossingen die zij zoeken. Alleen dan kan er een lerend systeem ontstaan en zullen professionals steun ervaren in het afwegingsproces. 4. Structurele behoeften krijgen soms tijdelijke oplossingen Wanneer er een passende maatwerkoplossing is gevonden in de vorm van professionele inzet zoals thuisonderwijs of extra huishoudelijke hulp, zal de mogelijkheid om deze hulp te bieden periodiek verlengd moeten worden. Hierdoor zal de maatwerkafweging om de zoveel tijd opnieuw gemaakt moeten worden, wat het maatwerk afhankelijk maakt van organisatorische en politieke ontwikkelingen. 5. Privacybescherming staat maatwerk soms in de weg Voor het creëren van maatwerk is samenwerking met betrokken organisaties rondom een gezin van belang.

Tegelijkertijd zijn privacy en gegevensbescherming in toenemende mate bepalend voor de mogelijkheden van maatwerk. De teams hebben toestemming nodig om informatie rond gezinnen te delen binnen de gemeente. Hiervoor moeten inwoners een autorisatieformulier tekenen. Wanneer zij dit niet doen, loopt het traject vertraging op. De interpretatie van de AVG door zorgaanbieders verschilt, waardoor de mogelijkheden tot samenwerking soms beperkt worden. Vooral (maar niet uitsluitend) met GGZ-organisaties staat wetgeving rondom privacybescherming gezamenlijk creëren van maatwerk in de weg. Maar ook partners buiten de zorg zijn sinds de invoering van de AVG voorzichtiger geworden in het deelnemen aan casusoverleg en het delen van informatie. 6. Woningmarkt beïnvloedt maatwerk De krapte op de (sociale) woningmarkt zorgt voor uitdagingen in het invullen van een belangrijke basisbehoefte: passende woonruimte. Voor het doorbreken van multiproblematiek is goede huisvesting vaak een voorwaarde. Vooral voor mensen die vanuit de intramurale GGZ-hulpverlening komen, blijkt het moeilijk om woonruimte te organiseren. Overzicht van aangepaste woningen die beschikbaar komen via het woning match systeem is wel behulpzaam.

Aanvullende afspraken met derden als woningcorporaties en hypotheekverstrekkers zouden behulpzaam kunnen zijn voor professionals om al aangepaste woningen bij verhuizing in functie te houden.

51

Aanbevelingen: hoe kunnen belemmerende factoren weggenomen worden? Als de gemeente Lelystad de mogelijkheden voor maatwerk wil versterken is er niet één losstaande oplossing. Het vraagt om aandacht aan meerdere aspecten en de aandacht ook structureel vast te houden. Naast het vergroten en faciliteren van de formele mogelijkheden voor eenvoudig maatwerk gaat het ook om het voortdurende gesprek met inwoners en professionals om van hen te horen wat maatwerk mogelijkerwijs belemmert. Het organiseren van een lerend systeem van professionals onderling over welk maatwerk mogelijk blijkt, welke afwegingen worden gemaakt en hoe het maatwerk gerealiseerd kan worden is van groot belang. Tegelijkertijd is het ook belangrijk dat ervaringen met het bestuur gedeeld kunnen worden zodat er ook sprake is van een lerend bestuur om waar nodig beleid aan te passen of met specifieke zaken rekening te houden bij de ontwikkeling van nieuw beleid. Op basis van de bevindingen uit dit onderzoek doen wij de volgende aanbevelingen aan de gemeente Lelystad, de gemeenteraad van Lelystad, de sociale wijkteams en de jeugdteams (JEL).

1. Maak kennis over wetgeving toegankelijk voor de teams Professionals hebben meestal goed inzicht in wat effectief en doelmatig is. Kennis over wetgeving schiet echter tekort, geven zij zelf aan. Scholing op wetgeving en/ of laagdrempelige aanwezigheid en beschikbaarheid van experts rondom wetgeving kunnen onzekerheid en handelingsverlegenheid doen afnemen en processen van maatwerk bieden versnellen. Bij de inzet van experts rondom wetgeving is het van belang dat deze experts in staat zijn de ruimte binnen de wetgeving op te zoeken, om maatwerk mogelijk te maken. Wie is aan zet?

• Managers van de toegangsteams • Afdelingen binnen de gemeente Lelystad met kennis over

wetgeving 2. Creëer een budget voor maatwerk/doen wat nodig is Het proces om maatwerk te bieden kost in inzet vaak al meer dan de oplossing zelf. Een maatwerkbudget geeft de mogelijkheid om als professional snel te handelen. Dit hoeft geen hoog budget te zijn, maar voldoende om een eenvoudige oplossing snel te kunnen bieden, zonder kostbaar en tijdrovend overleg. Evalueer vervolgens jaarlijks op welke wijze van een dergelijk budget gebruik wordt gemaakt en trek daar waar nodig ook lessen uit. Wie is aan zet?

• Gemeenteraad, in overleg met het college van B&W.

3. Vertrouw professionals op hun professionele oordeel Maatwerk maken in Lelystad gaat gepaard met veel overleg, wachttijd en onzekerheid. Maatwerk maken vraagt om snel kunnen handelen. Daarvoor is vertrouwen en mandaat nodig. Alleen dan kunnen professionals snel en zeker

52

handelen. Professionals moeten wel hun afwegingen kunnen onderbouwen en verantwoorden. Daarvoor kunnen ze idealiter een beroep doen op specialistische kennis, hun collega’s en leidinggevenden. Er moet daarom ruimte bestaan om afwegingen gezamenlijk te kunnen maken. Tevens dient een leercyclus aanwezig te zijn, om als professionals en als organisatie greep te krijgen op welke maatwerkoplossingen effectief en doelmatig zijn. Wie is aan zet?

• Gemeenteraad • Managers van de toegangsteams

4. Geef professionals de mogelijkheid tot kortdurende ondersteuning De jeugdteams en sociale wijkteams hebben weinig tot geen ruimte (meer) om zelf ondersteuning te bieden aan inwoners. Kortdurende ondersteuning kan de meest eenvoudige vorm van maatwerk zijn, als problemen snel aangepakt kunnen worden, zonder beschikkingen en discussies. De teams bestaan uit ervaren professionals, die met kortdurende ondersteuning veel voor inwoners zouden kunnen betekenen. Wie is aan zet?

• Gemeenteraad, in overleg met het college van B&W.

5. Borg maatwerkmethoden in de teams Het onderzoek laat zien dat de maatwerkgedachte al in de teams aanwezig is. Naast handelingsruimte en tijd zouden maatwerkmethoden zoals de Doorbraakmethode en het expliciet afwegen via de Waardendriehoek breder uitgezet kunnen worden. Hierbij kunnen zij gebruikmaken van de uitkomsten van dit onderzoek. De mogelijkheid eenvoudig casussen op te schalen zou gestimuleerd en gefaciliteerd moeten worden. Wie is aan zet?

• Gemeenteraad • Managers van de toegangsteams

6. Ontwikkel een ‘maatwerktoets’ voor beleidskaders Raadskaders kunnen onbewust invloed hebben op de mogelijkheden om maatwerk te bieden. Gedurende het actieonderzoek werden er ingrijpende besluiten genomen rondom budgetten en organisatorische inrichting van de toegangsteams. Om bewust om te gaan met de invloed die dergelijke beslissingen hebben op de mogelijkheden van maatwerk creëren, zou een maatwerktoets ontwikkeld kunnen worden. Dit is nadrukkelijk géén instrument voor professionals om maatwerk af te wegen, maar een toets voor nieuwe beleidsvoorstellen, die de impact van beleidskeuzes bespreekbaar en inzichtelijk maakt. Deze ‘maatwerktoets’ komt bij voorkeur tot stand in co-creatie tussen raadsleden, professionals en beleidsmedewerkers en moet de dialoog tussen deze partijen op een efficiënte en zinvolle manier stimuleren. Het is dus geen ‘papieren’ afwegingsinstrument, maar een werkvorm om dialoog te stimuleren en wederzijds begrip en vertrouwen te ontwikkelen. Wie is aan zet?

• College van B&W • Gemeenteraad • Toegangsteams 53

7. Maak gebruik van het Landelijk Loket Maatwerk Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek kent diverse instrumenten om maatwerk te creëren voor professionals en heeft de mogelijkheid om een knellende situatie naar het Landelijk Escalatie Team (LET) te brengen. De Lelystadse praktijk kan baat hebben bij dit loket, wanneer zij tegen knelpunten aanlopen die een bovenlokale oorzaak hebben. Wie is aan zet?

• Managers van de toegangsteams

8. Geef vervolg aan de Change Labs De teams in Lelystad maken grote veranderingen door. Bij het afsluiten van dit onderzoek is de nieuwe jeugdhulporganisatie pas opgericht en het risico bestaat dat de lessen uit dit onderzoek in de vergetelheid raken. Eerder gebeurde dit met de publicatie “De stad is van ons allemaal”, gaven diverse professionals aan. Om de maatwerkgedachte levend te houden raden wij aan om een vervolg te geven aan de Change Labs. Het landelijke programma rond de Doorbraakmethode is een mogelijkheid om met steun van het Rijk aan de slag te gaan met bovengenoemde aanbevelingen. Wie is aan zet?

• Managers van de toegangsteams

(en mogelijk: team Doorbraakmethode van IPW) • College van B&W en gemeenteraad (principebesluit)

54

55

Referenties Assen, A.G., Knot-Dickscheit, J., Post, W.J., & Grietens, H. (2019). Het effect van intensieve pedagogische thuishulp op kinduitkomsten, kindermishandeling en uithuisplaatsing. In Knot-Dickscheit, J. & Knorth, E.J. (2019). Gezinnen met meervoudige en complexe problemen. Theorie en praktijk. Rotterdam: Lemniscaat. Boelhouwer, M.D., Aukes, N. & Loukens, E.H.M. (2019). Samen1Plan: Effectief en efficiënt samenwerken in zorgtrajecten voor gezinnen met meervoudige en complexe problemen. In KnotDickscheit, J. & Knorth, E.J. (2019). Gezinnen met meervoudige en complexe problemen. Theorie en praktijk. Rotterdam: Lemniscaat. (geaccepteerd). BPSW, NIP, & NVO [Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk, Nederlands Instituut van Psychologen, Nederlandse vereniging van pedagogen en onderwijskundigen]. (2015). Richtlijn Multiprobleemgezinnen. http://richtlijnenjeugdhulp.nl/wp-content/uploads/2015/06/Complete_Richtlijn_Multiprobleemgezinnen.pdf

Rijksoverheid (2021). Programma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens. Rots-De Vries, C., Goor, I. van de, Stronks, K., & Garretsen, H. (2011). Evaluation of an assertive outreach intervention for problem families: Intervention methods and early outcomes. Scandinavian Journal of Caring Sciences, 25(2), 211–219. Scheltema, M. (2020). Advies aan het programma maatwerk multiprobleemhuishoudens. Steketee, M. (2012). Multiprobleemgezinnen: wie zijn en wat kunnen we ze bieden? In: T. Notten, & F. Spiering (eds,). Zorg en om de Jeugd. Tussen paniek en passende voorzieningen (pp. 109-128). Den Haag, Boom-Lemma.

Cuyvers, P. (2018). Aandachtshuishoudens in het sociale domein. Samenloop van criminaliteit, sociale zekerheid en jeugdzorg. Ministerie van Justitie & Veiligheid, interne publicatie.

Steketee, M. & Pels, T. (2018). Gezinnen met meervoudige en complexe problemen met een migratieachtergrond: typering en aanpak. In: Knorth, E.J., & Knot-Dickscheit, J.(red.)Hulpverlening aan gezinnen met meervoudige en complexe problematiek.

Evenboer, K.E., Reijneveld, S.A., & Jansen, D.E.M.C. (2018). Improving care for multiproblem families: Contextspecific effectiveness of interventions? Children and Youth Services Review 88 (2018) 274–285.

Steketee, M.J., Gaag, R. van der, & Wolthuis, A. (2016). Jeugdcriminaliteit onder migranten. Internationale vergelijking zelfrapportage en beleid migranten. Utrecht Kennisplatform Integratie en Samenleving.

Holwerda, A., Reijneveld, S. A., & Jansen, D. E. M. C. (2014). De effectiviteit van hulpverlening aan multiprobleemgezinnen: Een overzicht. Groningen: Universitair Medisch Centrum Groningen, Afdeling Gezondheidswetenschappen.

STJ/TSD [Samenwerkend Toezicht Jeugd / Toezicht Sociaal Domein] (2013). Leren van calamiteiten. Veiligheid van kinderen in kwetsbare gezinnen. Utrecht.

Jansen, D.E.M.C., Reijneveld, S.A., & Evenboer, K.E. (2019). Effecten van interventies voor gezinnen met meervoudige en complexe problemen: Nationaal onderzoek. In Knot-Dickscheit, J. & Knorth, E.J. (2019). Gezinnen met meervoudige en complexe problemen. Theorie en praktijk. Rotterdam: Lemniscaat. Kruiter, H. Kruiter, A.J. & Blokker, E. (2015). Hoe waardeer je een maatschappelijk initiatief? Deventer: Wolters Kluwer. Kruiter, H. & Kellerman F. (2019). Stapelingsproblematiek in het sociaal domein. https://publiekewaarden.nl/wp-content/uploads/2019/06/Stapelingsproblematiek-IPW.pdf Mehlkopf, P. (2008). Tussen regels en handelingsruimte. Over multiprobleemgezinnen, coördinatie van zorg en gezinscoaching. Handreiking bij uitvoering. Gouda: JSO.

Van der Steege, M. (2010). Multiprobleemgezinnen. In G. A. Bakker, D. M. C. B. van Zeben-van der Aa, J. Dewispelaere, R. Vecht-van den Bergh, M. van der Meulen-van Dijk, & V. H. Soyez (Red.), Kinderen en adolescenten—problemen en risicosituaties. Deel 6: Gezin (pp. 318–337). Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Van der Steege, M., & Zoon, M. (2017). Richtlijn Multiprobleemgezinnen voor jeugdhulp en jeugdbescherming. Nederlands Jeugdinstituut, Utrecht Van Hattum, M. & Van Hal, L. (2015). Meervoudig Samenwerking tussen hulpverleners in gezinnen met meervoudige problemen. Vakblad Sociaal Werk, Uitgave 6/2015. Van IJzendoorn, M. H., Prinzie, P., Euser, E. M., Groeneveld, M. G., Brilleslijper-Kater, S. N., Van Noort-Van der Linden, A. M. T., Bakermans-Kranenburg, M. J., Juffer, F., Mesman, J., Klein Velderman, M., San, M., & Beuk, M. (2007). Kindermishandeling in Nederland anno 2005: De Nationale Prevalentiestudie Mishandeling van kinderen en jeugdigen (NPM-2005). Leiden: Casimir Publishers

Ministerie van BZK & Ministerie van VWS (2011). Aan de slag achter de voordeur: Van signaleren naar samenwerken. E-boek. Den Haag: Auteur. Nederlands Jeugdinstituut (2016). Aantal en kosten van multiprobleemgezinnen in Almelo. Pommer, E. en J. Boelhouwer (red.) (2016). Overall rapportage sociaal domein 2015. Den Haag: SCP. Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2012). Ontzorgen en normaliseren: naar een sterke eerstelijns jeugden gezinszorg. Den Haag: RMO.

56

57

COLOFON Opdrachtgever Auteurs

Lay-out Foto's Uitgave

Gemeenteraad van Lelystad M. Kwakernaak MSc. Dr. F. de Meere Dr. O. de Zwart L. Reches MSc. M. Out MSc. Ontwerppartners.nl Shutterstock en Adobe Stock Verwey-Jonker Instituut Kromme Nieuwegracht 6 3512 HG Utrecht T (030) 230 07 99 E secr@verwey-jonker.nl I www.verwey-jonker.nl

De publicatie kan gedownload worden via onze website: http://www.verwey-jonker.nl ISBN 978-94-6409-128-1 © Verwey-Jonker Instituut, Utrecht, oktober 2021. Het auteursrecht van deze publicatie berust bij het Verwey-Jonker Instituut. Gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan, mits daarbij de bron wordt vermeld. The copyright of this publication rests with the Verwey-Jonker Institute. Partial reproduction of the text is allowed, on condition that the source is mentioned.