OUD Accountantsverslag 2025 gemeente Leidschendam-Voorburg_Geanonimiseerd
Tekst van het document
Accountantsverslag 2025 Gemeente Leidschendam-Voorburg, 18 juni 2026
Deloitte Accountants B.V. Wilhelminakade 1 Postbus 2031 3000 CA Rotterdam Nederland Tel: www.deloitte.nl Aan de gemeenteraad van de | Geachte leden van de gemeenteraad, gemeente | Leidschendam-Voorburg Postbus 1005 | Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2025 van de gemeente 2260 BA LEIDSCHENDAM | Leidschendam-Voorburg. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij Onderwerp | tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten Accountantsverslag 2025 | daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2025 van de gemeente Leidschendam-Voorburg. Datum | De jaarrekening 2025 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente 18 juni 2026 | Leidschendam-Voorburg. Bij deze jaarrekening hebben wij op 25 juni 2026 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe Ons kenmerk | beeld verstrekt. - | Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging gedateerd op 25 september 2025. Behandeld door | Wij hebben het concept van dit accountantsverslag besproken met de concerncontroller, teamleider Financiële Administratie en de RA | wethouder Financien.
Wij hebben het concept van dit rapport toegelicht aan de Commissie Audit en Rekening tijdens de vergadering van 17 juni 2026. @deloitte.nl Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. @deloitte.nl Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel onder | nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte NSE LLP en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited. 3© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
Inhoudsopgave Kernpunten van de jaarrekeningcontrole 04 • Kernpunten van de jaarrekeningcontrole 05 Bestuurlijke samenvatting 06 • Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen 07 Bevindingen jaarrekeningcontrole 10 • De financiële positie van uw gemeente 11 • Belangrijkste bevindingen uit onze controle 17 • Overige bevindingen 23 Interne beheersing 25 • Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing 26 Bijlagen 28 • Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen 29 • Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle 30 • Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen 31 • Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2025 33 • Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging 36 4© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. Kernpunten van de jaarrekeningcontrole Kernpunten van de jaarrekeningcontrole In dit hoofdstuk zijn de kernpunten van de jaarrekeningcontrole overzichtelijk weergegeven. Deze kernpunten lichten wij in he | t vervolg van dit accountantsverslag nader toe. Categorie | Onderwerp | Observatie en/of aanbeveling Algemeen | 1. Controleverklaring | 1. | Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring bij de jaarstukken 2025. 2. Rechtmatigheid | 2. | Het college heeft in haar rechtmatigheidsverantwoording geen rechtmatigheidsfouten gerapporteerd groter dan de verantwoordingsgrens. 3. Onrechtmatigheden 2025 | 3.
| De financiële onrechtmatigheden 2025 ad € 2,0 miljoen hebben betrekking op a) | begrotingsoverschrijdingen ad € 1,2 miljoen; b) | kredietoverschrijdingen ad € 0,1 miljoen; en c) | aanbestedingsfouten ad € 0,7 miljoen. 4. Frauderisicomanagement | 4. | De gemeente heeft geen frauderisicoanalyse opgesteld. Wij dringen aan op het opstellen van een frauderisicobeleid, waaronder | eenfrauderisicoanalyse. 5. Controlewerkzaamheden fraude | 5. | Wij hebben controlewerkzaamheden uitgevoerd op frauderisico’s. | Deze controlewerkzaamheden hebben geen aanwijzingen voor fraude opgeleverd. Proces | 1. Samensteldossier | 1. | Het samensteldossier 2025, bestaande uit de conceptjaarstukken en de door ons gevraagde documentatie ter onderbouwing van de | cijfers en de toelichtingen in de conceptjaarstukken, was bij de start van de jaarrekeningcontrole in april 2026 van voldoende kwaliteit. 2. Samenwerking VIC | 2. | De samenwerking met het team verbijzonderde interne controle van concern control is ten opzichte van 2024 verbeterd, vooral v | oorafgaande en tijdens de interim-controle in 2025. 3. Evaluatie | 3. | Wij zien nog verbeterpunten ten aanzien van het controleproces. Wij gaan het controleproces met de gemeente evalueren. ERPx | 1. Werken met de financiële applicatie | 1. | Het boekjaar 2025 is het tweede jaar met de nieuwe financiële applicatie ERPx.
De applicatie wordt steeds beter benut, want d | e gemeente doet steeds meer ervaring op met het werken met de applicatie. Ten opzichte van 2024 zijn er ook meer functionaliteiten beschikbaar gekomen. Financiën | 1. Financiële positie | 1. | Het eigen vermogen ultimo 2025 is gestegen met het exploitatieresultaat ad € 4,8 miljoen naar € 229,3 miljoen. 2. Realiteitsgehalte begroting | 2. | De werkelijke lasten zijn circa 3% lager dan de begrote lasten. De verschillen zijn toereikend toegelicht in de jaarstukken. 3. Investeringen | 3. | De investeringen blijven met een realisatie van 52% achter ten opzichte van het geraamde investeringsvolume. Bevindingen | 1. Aanbestedingen | 1. | De gemeente heeft enkele inkoopopdrachten op onjuiste wijze aanbesteed. Wij dringen aan op maatregelen om de onrechtmatighede | n op te lossen. 2. Ontbreken controleinformatie | 2. | De gemeente beschikt voor een bedrag van € 3,6 miljoen aan zorgkosten niet over een bewijs van prestatielevering. 3. Afhankelijkheid SbJH | 3. | De gecontroleerde informatie over de jeugdzorg 2025 is pas op 27 mei 2026 beschikbaar gekomen. Dit blijft een grote afhankeli | jkheid voor een tijdige afronding van het jaarrekeningproces. 4. Grondexploitaties | 4. | De parameters en ramingen van de grondexploitaties zijn deugdelijk onderbouwd. De verwachte plansaldi zijn aannemelijk. 5. Onderhoudsvoorzieningen | 5.
| In de jaarstukken moet meer aandacht worden gegeven aan de afwijkingen tussen het geplande en het gerealiseerde onderhoud in | het afgelopen jaar. Deze analyse stelt de gemeenteraad beter in staat om de controlerende rol uit te voeren. © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. | Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 5 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole 6© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. Bestuurlijke samenvatting Bestuurlijk relevante bevindingen en aanbevelingen jaarrekeningcontrole 7© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Getrouwheid • Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld van de jaarrekening, inclusief de daarin opgenomen rechtmatigheidsverantwoording van het college. • De gehanteerde materialiteit voor afwijkingen bedraagt 2% van de lasten exclusief toevoegingen reserves ad € 6,0 miljoen. • Naast onze opdrachtbevestiging zijn het Bado en de controleverordening dat door de gemeenteraad is vastgesteld, bepalend (gew eest) voor onze controle. • Wij hebben tijdens onze controle van de WNT geen niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd die de materialiteitsgrens conform het controleprotocol WNT te boven gaan.
Rechtmatigheid • Het college van burgemeester en wethouders heeft in haar rechtmatigheidsverantwoording geen fouten gerapporteerd groter dan d e verantwoordingsgrens. • In de paragraaf bedrijfsvoering in het jaarverslag zijn de bevindingen groter dan de rapporteringstolerantie toegelicht door het college. • De gehanteerde verantwoordings- en rapportagegrens bedragen € 6,0 miljoen respectievelijk € 300.000. • Wij hebben de conclusies van het college in ons getrouwheidsoordeel betrokken waaruit geen materiële tekortkomingen zijn gebl eken. • Wij hebben geen fouten en/of onzekerheden geconstateerd ten aanzien van de SiSa-bijlage die als bijlage bij de jaarstukken is opgenomen. In Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2025 is de voorgeschreven tabel met fouten en onzekerheden opgenomen. Welke aandachtspunten zien wij? Wij onderkennen de volgende belangrijke aandachtspunten: • De controle 2025 is soepeler en efficiënter verlopen dan de controle 2024. Ten opzichte van 2024 is sprake van een aantal duidelijke verbeteringen. Bij de start van de jaarrekeningcontrole beschikte de gemeente over bijna volwaardige conceptjaarstukken en een deugdelijke onderbouwing van de cijfers en toelichtingen. Ook de SiSa-verantwoording 2025 en het bijbehorende dossier was aanzienlijk beter dan in voorgaande jaren. Wij zien nog wel verbeterpunten ten aanzien van het controleproces.
Wij gaan het controleproces met de gemeente evalueren. • De specificaties van de vlottende balansrekeningen zijn nog onvoldoende opgeschoond en afgeletterd. Dit is relevant voor de j aarrekeningcontrole, maar ook voor de interne beheersing van de balansrekeningen door de gemeente. • Er zijn maatregelen nodig om de aanbestedingsfouten op te lossen. Enerzijds moeten de geconstateerde fouten opgelost worden d oor bijvoorbeeld nieuwe aanbestedingen uit te schrijven. Anderzijds zijn er maatregelen in het proces nodig om herhaling te voorkomen. Een mogelijke maatregel is het verplicht inscha kelen van inkoopadviseurs. • De gemeente is voor een tijdige afwikkeling van het jaarrekening- en controleproces afhankelijk van het Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden. De gemeente is namelijk afhankelijk van de productieverantwoordingen van de zorgaanbieders, het servicebureau en hun accountants. • De general IT controls vormen het fundament van de IT-omgeving van uw gemeente. Wij hebben deze general IT controls onderzocht e n concluderen dat de in 2024 gedane aanbevelingen nog niet volledig zijn opgevolgd. Het gaat dan om aanbevelingen in het kader van toegangsbeheer, toekennen en afnemen van rec hten en changemanagement. • In de jaarstukken moet meer aandacht worden gegeven aan de afwijkingen tussen het geplande onderhoud en de realisatie in het afgelopen jaar.
Deze analyse stelt de gemeenteraad beter in staat om de controlerende rol uit te voeren. Interne beheersing • Op basis van de interim-controle 2025 hebben wij een managementletter uitgebracht met aanbevelingen voor verbetering van de interne beheersing. Onze belangrijkste bevindingen zijn ook in dit accountantsverslag opgenomen. Interne beheersingBevindingen jaarrekeningcontrole BijlagenBestuurlijke samenvatting Kernpunten van de jaarrekeningcontrole Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Financiële positie | • | De financiële positie ultimo 2025 is ten opzichte van 2024 verbeterd. Het eigen vermogen per 31 december 2025 is gestegen € 4,8 miljoen naar € 229,3 miljoen. • | De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2025 bedraagt € 73,5 miljoen (2024: € 61,8 miljoen). De weerstandscapaciteit is hoger | dan de door de gemeente Leidschendam-Voorburg onderkende risico’s van € 8,8 miljoen (2024: € 9,9 miljoen). De ratio is gestegen naar 8,3 (2024: 6,2). Realiteitsgehalte begroting | • | Uit het overzicht van baten en lasten over 2025 blijken afwijkingen in zowel de lasten, baten als saldi. De werkelijke lasten | zijn 3% lager dan begroot. • | Bij de investeringen is ook sprake van een onderschrijding. De geraamde uitgaven 2025 bedragen €47,4 miljoen, terwijl in werkelijkheid € | 24,6 miljoen is uitgegeven (circa 52%).
• | Het realistisch ramen van de investeringen blijft een aandachtspunt voor de gemeente. Wij adviseren de gemeenteraad om keuzeste | maken en zodoende focus aan te brengen in het investeringsprogramma. Jaarstukken 2025 | • | Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie | ende resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege denoodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn. Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met | betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Wij zijn van mening dat de verslaggevingsvraagstukk | en en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt. • | De verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2025. De gronds | lagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaar | dbaar.
• | Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- | en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Het jaarverslag is verenigbaar met | de jaarrekening. Frauderisico’s | • | De gemeente beschikt niet over een frauderisicoanalyse. Wij adviseren om een frauderisicoanalyse op te stellen. Tevens advise | ren wij om centraal inzicht te verkrijgen in alle bestaande onderdelen van het frauderisicomanagement en te evalueren of aanvullende maatregelen nodig zijn. • | Wij onderkennen in onze controle een frauderisico ten aanzien van management override of controls. Het management is door haa | r positie in staat om interne controles te omzeilen of te negeren, met het doel om boekhoudkundige gegevens te manipuleren en zo frauduleuze financiële overzichten op te stellen. Ook | alsde interne controles deugdelijk lijken te functioneren. Wij verrichten hiertoe gegevensgerichte controlewerkzaamheden uit. Tijdens onze controle 2025 zijn door ons geen fraudegevall | en geconstateerd. • | Wij onderkennen in onze controle een frauderisico voor inkopen waarvoor indicaties bestaan dat deze zijn overeengekomen in st | rijd met de van toepassing zijnde interne procedures en Europese aanbestedingsrichtlijnen.
Het risico bestaat dat sprake is van zelfverrijking, onrechtmatige bevoordeling van derden | , het overbetalen voor goederen of diensten of betaling voor niet geleverde diensten of producten. Overgang naar nieuwe | • | Het boekjaar 2025 is het tweede jaar met de nieuwe financiële applicatie ERPx. De applicatie wordt steeds beter benut, want d | e gemeente doet steeds meer ervaring op met het werken financiële applicatie | met de applicatie. Ten opzichte van 2024 zijn er ook meer functionaliteiten beschikbaar gekomen. Overig | • | Zie de bijlagen A bij dit accountantsverslag waaruit blijkt welke niet-gecorrigeerde bevindingen, onzekerheden en tekortkomingen | in de toelichtingen wij hebben geconstateerd. • | In bijlage C is onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging te vinden. © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. | Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 8 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole 9© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
10© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. Bevindingen jaarrekeningcontrole Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is verbeterd | Eigen vermogen (x € 1 | miljoen) | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle | Eigen vermogen per 1 januari | 222 | 223 | 224 | 224 baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het | Tussentijdse resultaatbestemming | -/- 5 | -/- 10 | -/- 13 | -/- 2 eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. | Gerealiseerd resultaat | 6 | 11 | 13 | 7 Het gerealiseerd saldo van baten en lasten over het boekjaar 2025 | Saldo van baten en lasten | 1 | 1 | 0 | 5 bedraagt € 5 miljoen. Per saldo is tussentijds € 2 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over | Eigen vermogen per 31 december | 223 | 224 | 224 | 229 2025 €7 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans. In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen.
De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2025 circa 62% van het balanstotaal (ultimo 2024: 61% van het balanstotaal) en is daarmee licht gestegen ten opzichte van 2024. | Exploitatieresultaat (x € 1 | miljoen) Saldo baten en lasten | Totale baten | 304 Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde saldo van baten en lasten. Daarnaast kent de | Totale lasten | -/- 299 gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde saldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze | Saldo baten en lasten | 5 tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en | Af: stortingen in reserves | -/- 14 stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door gemeenteraad genomen | Bij: onttrekkingen aan reserves | 16 besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming. Wat het voorgaande concreet | Saldo mutaties reserves | 2 betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven. | Gerealiseerd resultaat | 7 © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
| Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 11 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2025 laat een | Gerealiseerd saldo baten en lasten gerealiseerd saldo van baten en lasten van € 5 miljoen voordelig zien, | (x € 1 miljoen) ten opzichte van een begroot nadelig saldo van € 7 miljoen (begroting na | 9 wijziging). | 6 De jaarrekening 2025 sluit – | na verwerking van de mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 7 miljoen. | 3 In de programmaverantwoording geeft het college per ambitie op | - hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten | (3) opzichte van de begroting na wijziging. In de paragraaf bedrijfsvoering heeft het college de rechtmatigheid van de begrotingsafwijkingen nader | (6) toegelicht. | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 15 12 9 6 3 - 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen) 15 12 9 6 3 - 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
| Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 12 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Solvabiliteit | Kengetallen voor gemeente Leidschendam-Voorburg | Begroot en werkelijk over de periode 2022-2025 De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge | Solvabiliteit | Structurele exploitatieruimte schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de | 68% solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente. | 66% | 5% Netto schuldquote | 64% | 4% Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote | 62% weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van | 60% | 3% de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en | 58% aflossingen op de exploitatie. | 56% | 2% Structurele exploitatieruimte | 54% Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de | 1% structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene | 52% uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende | 50% | 0% zaakbelasting.
Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 is, doordat wordt gekeken naar de het saldo van de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage | Begroot | Werkelijk | Begroot | Werkelijk betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken. | Netto schuldquote (gecorrigeerd) | Grondexploitatie Grondexploitatie Dit kengetal geeft aan hoe groot de grondpositie is ten opzichte van de jaarlijkse | 40% | 20% (geraamde) baten. Het kengetal is een indicator van de boekwaarde van de | 35% grondexploitaties die nog terugverdiend moeten worden. Een lager kengetal | 30% | 15% betekent dat de verhouding tussen de boekwaarde van de grondexploitaties en | 25% de totale opbrengsten gunstiger is geworden. | 20% | 10% Conclusie | 15% De gemeente heeft relatief veel eigen vermogen en weinig schulden. De | 10% | 5% realisatie van de structurele exploitatieruimte en de grondexploitatie ligt hoger dan begroot als gevolg van het niet volledig realiseren van de begroting. De | 5% financiële positie van de gemeente is gezond. | 0% | 0% 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 Begroot | Werkelijk | Begroot | Werkelijk © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
| Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 13 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Voorspellende waarde van uw begroting | Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een | (x € 1 miljoen) kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders | 10 vaststellen waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. De | - realiteit hiervan is echter niet altijd in balans met de beschikbare capaciteit en | (10) mogelijkheden. Hiermee is de begroting meer gebaseerd op uw politiek-bestuurlijke ambities dan op wat uw gemeente daadwerkelijk met de beschikbare middelen en | (20) capaciteit kan realiseren. | Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie De gerealiseerde lasten zijn 3% lager dan geraamd. De werkelijke baten zijn 1% hoger dan | 2023 | 2023 | 2024 | 2024 | 2025 | 2025 geraamd. Het saldo van baten en lasten is € | 5 miljoen voordelig, terwijl een nadelig saldo van € 7 miljoen was geraamd. Ook bij de investeringen is sprake van een verschil tussen begroting en realisatie. De | Baten | Begroting vs realisatie (excl.
mutaties reserves) geraamde uitgaven 2025 bedragen € | 47 miljoen, terwijl in werkelijkheid € | 25 miljoen is | (x € 1 miljoen) uitgegeven (circa 52%). In de jaarrekening is een toelichting opgenomen over de belangrijkste verschillen tussen begroting en realisatie en over de belangrijkste oorzaken | 300 van het verschillen. Het realistisch ramen van de investeringen blijft een aandachtspunt voor de gemeente. Wij adviseren de gemeenteraad om keuzes te maken en zodoende | 250 focus aan te brengen in het investeringsprogramma. 200 Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie Investeringen (im)materiele vaste activa | Begroting vs realisatie | 2023 | 2023 | 2024 | 2024 | 2025 | 2025 (x € 1 miljoen) 50 | Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) 40 | (x € 1 miljoen) 30 | 300 20 10 | 250 - | 200 Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie | Begroting | Realisatie 2023 | 2023 | 2024 | 2024 | 2025 | 2025 | 2023 | 2023 | 2024 | 2024 | 2025 | 2025 © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
| Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 14 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Weerstandscapaciteit Het weerstandsvermogen is afgenomen | (x € 1 miljoen) Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare | 200 weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. De beschikbare weerstandscapaciteit is in 2025 toegenomen en het risicoprofiel is afgenomen. De ratio weerstandsvermogen is | 150 daardoor met 2,7 toegenomen naar 8,3. Een score van 8,3 is ruim voldoende voor het kunnen afdekken van de onderkende risico’s. Beschikbare weerstandscapaciteit | 100 De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt ultimo 2025 €73,5 | miljoen (2024: € 61,8 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is | 50 toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar.
Benodigde weerstandscapaciteit (risicoprofiel) | - De inventarisatie van risico’s – | die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – | geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van | Weerstandscapaciteit | Risicoprofiel de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is | Ratio weerstandscapaciteit vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top | 20 van de belangrijkste risico’s. Uw gemeente heeft op basis van deze risico-inventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt | 15 €8,8 miljoen (2024: € 9,9 miljoen). Ten opzichte van 2024 is hiermee sprake van een afname. Uw weerstandscapaciteit van € 73,5 miljoen is toereikend in relatie tot de berekende | 10 risico’s van € 8,8 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag.
De ontwikkeling van de weerstandscapaciteit en het risicoprofiel in de periode 2020 tot | 5 en met 2025 is weergegeven in de grafieken op deze pagina. De daling in 2021 is het gevolg van het vormen van diverse bestemmingsreserves voor een bedrag € 97 miljoen uit de verkoopopbrengst van de aandelen Eneco. | - 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 Ratio weerstandscapaciteit © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. | Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 15 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole 16© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
Rechtmatigheidsverantwoording Het college van burgemeester en wethouders heeft in de jaarrekening | Begrotingscriterium | Begrotingsrechtmatigheid een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen, waarin zij zich | Bij de rechtmatigheidsverantwoording vormt het begrotingscriterium | De gemeenteraad stelt de budgetten volgends de financiële verordening verantwoordt over de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten | een belangrijk toetsingscriterium. Financiële beheershandelingen, die | vast op het niveau van programma’s. Uit de rechtmatigheids- en balansmutaties (inclusief begrotingsrechtmatigheid). Een | ten grondslag liggen aan de baten, lasten en balansmutaties, dienen tot | verantwoording blijkt dat het college niet rechtmatig heeft gehandeld uitgebreidere toelichting op de onrechtmatigheden en de vervolgacties | stand te zijn gekomen binnen de grenzen van de geautoriseerde | als gevolg van lastenoverschrijdingen ad € 1,2 miljoen. om deze op te lossen en te voorkomen is opgenomen in de paragraaf | begroting en de hiermee samenhangende programma’s | Het college heeft de overschrijding in de paragraaf bedrijfsvoering bedrijfsvoering van het jaarverslag. | (begrotingscriterium).
Uitgangspunt hiervoor is het niveau waarop de | toegelicht en vermeld of de overschrijdingen op basis van de criteria in Verantwoordings- | en rapportagegrens | gemeenteraad de budgetten voor de lasten en de kredieten voor de | de financiële verordening acceptabel zijn. Indien een overschrijding of De gemeenteraad heeft via de controleverordening de verantwoordings- | investeringen geautoriseerd heeft. In de begroting zijn de bedragen voor | een deel daarvan voldoet aan de door de raad vastgestelde criteria, dan en rapportagegrens vastgesteld. De verantwoordingsgrens heeft het | de lasten en baten vermeld die door de gemeenteraad zijn vastgesteld. | betekent dat deze overschrijding op voorhand door de gemeenteraad is college van burgemeester en wethouders gehanteerd bij het opmaken | De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders | geaccepteerd. Een bedrag van € 0,6 miljoen is als acceptabel van de rechtmatigheidsverantwoording en de uiteindelijke conclusie | hebben afspraken gemaakt in welke situaties lastenoverschrijdingen | aangemerkt. daaromtrent. Fouten en onduidelijkheden die de verantwoordingsgrens | acceptabel zijn.
Lastenoverschrijdingen zijn en blijven onrechtmatig, | Het resterend deel van de overschrijdingen bedraagt € 0,6 miljoen en niet overschrijden, zorgen voor een positieve uiting van het college | maar zijn onder voorwaarden acceptabel wat betekent dat het college | voldoet niet aan de criteria. Dit bedrag is zodoende niet op voorhand waaruit blijkt dat de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten | deze niet hoeft toe te lichten in de paragraaf bedrijfsvoering. | acceptabel. Deze overschrijdingen zijn toereikend toegelicht in de alsmede de balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. De | Wij hebben vastgesteld dat het college een analyse van de | paragraaf bedrijfsvoering. rapporteringsgrens bepaalt de diepgang van de toelichting van het | overschrijdingen van de programma’s en de kredieten heeft uitgevoerd. college in de paragraaf bedrijfsvoering. Uit de in de jaarrekening opgenomen rechtmatigheidsverantwoording | Overzicht van de onrechtmatigheden blijken geen onrechtmatigheden welke de verantwoordingsgrens te | Omvang | Waarvan boven gaan. | Criterium | Onderwerp | Onrechtmatigheid | acceptabel Normenkader Het college heeft het van toepassing zijnde normenkader in kaart | Begrotingscriterium | Overschrijdingen van begrote lasten | € 1,2 miljoen | € 0,6 miljoen gebracht via het normen- | en toetsingskader 2025.
Dit kader is door de | Overschrijding van kredieten | € 0,1 miljoen | € 0,0 miljoen gemeenteraad vastgesteld in haar vergadering van 10 maart 2026. Wij hebben vastgesteld dat dit normenkader leidend is geweest voor het | Mutaties eigen vermogen | - | - college om te komen tot de rechtmatigheidsverantwoording en de toelichtingen in de paragraaf bedrijfsvoering. | Voorwaardecriterium | Aanbestedingen (Europese drempels) | € 0,7 miljoen | - De gemeenteraad heeft in de financiële verordening bepalingen laten opnemen over de diepgang van rapporteren over rechtmatigheid en de | M&O criterium | - | - wijze waarop het college om dient te gaan met begrotingsafwijkingen. | Totaal | € 2,0 miljoen | € 0,6 miljoen Deze komen hierna nader aan bod. © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. | Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 17 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole Rechtmatigheidsverantwoording Kredietoverschrijdingen | Aanbestedingen | Misbruik en oneigenlijk gebruik In de jaarrekening is een overschrijding van de kredieten gerapporteerd | Uw gemeente voert in het kader van de controle op de naleving van de | Het criterium misbruik en oneigenlijk gebruik speelt een belangrijkere van ruim € 0,1 miljoen.
Dit bedrag is grotendeels niet acceptabel, maar | Europese aanbestedingsregels jaarlijks een uitgebreide ‘spendanalyse’ | rol in de rechtmatigheidsverantwoording dan dat het deed in de blijft onder de rapportagetolerantie en is daarom niet toegelicht in de | uit. De eigen inkoopregels zijn geen onderdeel van het normenkader en | rechtmatigheidscontrole van de accountant. Bij dit criterium gaat het paragraaf bedrijfsvoering. | zijn zodoende niet betrokken in de rechtmatigheidsverantwoording. Dit | om het voorkomen, signaleren en corrigeren van misbruik en oneigenlijk Voorwaardencriterium | betekent dat de rechtmatigheidsverantwoording betrekking heeft op de | gebruik van gemeentelijke voorzieningen. De verhoogde aandacht voor Het voorwaardencriterium heeft betrekking op de eisen die worden | juiste marktbenadering bij inkoopopdrachten waarvan de geraamde | dit criterium vloeit voort uit de affaire rondom de kinderopvangtoeslag gesteld aan de uitvoering van de financiële beheershandelingen. De | totale uitgaven boven de Europese drempel liggen. De drempel 2025 | en heeft ten doel om het beleid en de maatregelen in het kader van het eisen c.q. voorwaarden zijn afkomstig uit de relevante wet-en | voor diensten en leveringen bedraagt € 221.000.
De drempel 2025 voor | voorkomen van misbruik en oneigenlijk gebruik expliciet te maken aan regelgeving zoals opgenomen in het normen- | en toetsingskader, en | werken bedraagt € 5.538.000. | de bestuurstafel. hebben betrekking op aspecten als doelgroep, termijn, grondslag, | Wij hebben in samenwerking met de verbijzonderde interne controle | Bij uw gemeente is dit criterium onder andere relevant in het kader van administratieve bepalingen, normbedragen, bevoegdheden, | geconstateerd dat enkele inkoopopdrachten onrechtmatig zijn | de Participatiewet, Jeugdzorg, WMO en subsidieverstrekkingen. De bewijsstukken, recht, hoogte en duur. | aanbesteed. De onrechtmatigheden zijn inkoopopdrachten die niet via | gemeente heeft in 2025 een misbruik- | en oneigenlijk gebruik beleid Gemeenten stellen via de financiële verordening en/of onderliggende | een Europese aanbestedingsprocedure op de markt zijn gezet, terwijl | (M&O-beleid) vastgesteld. Een M&O-beleid is belangrijk voor de nota’s kaders vast die van invloed zijn op verslaggeving. Het gaat hier | dat wel had gemoeten. De onrechtmatigheid 2025 bedraagt ruim € 0,7 | organisatie, omdat dit de kaders zijn voor preventie, toezicht en om de invulling van de ruimte die het BBV geeft voor eigen | miljoen. Hiervan heeft € 0,5 miljoen betrekking op uitgaven op | naleving.
Het college meldt dat ten aanzien van het M&O-beleid geen gemeentelijke kaders. Denk | hierbij aan grenzen voor het activeren van | opdrachten die in een voorgaand jaar al als onrechtmatig zijn | significante tekortkomingen geconstateerd zijn. Wij delen deze investeringen, afschrijvingstermijnen, omgang met reserves en | aangemerkt. Een bedrag van € 0,2 miljoen heeft betrekking op twee | conclusie, maar vragen aandacht voor een betere onderbouwing en voorzieningen en dergelijke. Deze vallen onder het getrouwe beeld en | nieuwe aanbestedingsfouten 2025. | voor een uitgebreidere uiteenzetting van het onderwerp in de paragraaf vallen per definitie onder de reikwijdte van de reguliere | De onrechtmatigheden hebben betrekking op de gladheidsbestrijding en | bedrijfsvoering. accountantscontrole. Ook voorwaarden die direct van invloed zijn op de | het raadsinformatiesysteem. De opdrachten zijn in het verleden verslaggeving c.q. het getrouwe beeld van de jaarrekening worden niet | rechtmatig gegund, maar beide opdrachten zijn na de gunning in de loop opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. Hierbij kan worden | der jaren wezenlijk gewijzigd.
Een wezenlijke wijziging van een gedacht aan het niet naleven van voorwaarden met betrekking tot recht, | bestaande inkoopopdracht is niet toegestaan, want dan is sprake van hoogte, duur, termijnen, normbedragen, doelgroep en grondslag bij | een nieuwe aan te besteden opdracht. Wij hebben bij het college bijvoorbeeld subsidies, inkomensoverdrachten en het opleggen van | aangedrongen op het nemen van herstelmaatregelen. Enerzijds moeten belastingen dat tot gevolg heeft dat de bijhorende lasten of opbrengsten | de geconstateerde fouten opgelost worden door bijvoorbeeld nieuwe onjuist of onvolledig zijn. Het niet naleven van deze voorwaarden heeft | aanbestedingen uit te schrijven. Anderzijds zijn er maatregelen in het direct invloed op het getrouwe beeld van deze posten in de | proces nodig om herhaling te voorkomen. Mogelijke maatregelen zijn jaarrekening. | het verplicht inschakelen van inkoopadviseurs en het monitoren van de Díe onderwerpen die niet onder het getrouwheidsoordeel van de | naleving van de inkoopregels door middel van een spendanalyse door accountant vallen, hebben we op de volgende pagina nader toegelicht | de inkoopadviseurs in samenwerking met de verbijzonderde interne inclusief de wijze waarop het college deze in haar werkzaamheden heeft | controle. betrokken. © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
| Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 18 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole 19© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. Fraude, integriteit, en naleving wet- en regelgeving De beoordeling door het college burgemeester en wethouders van het risico van materiële fouten in de jaarrekening als gevolg van fraude of van het overtreden van wet- en regelgeving Bij onze controle vragen wij het college jaarlijks inzicht te geven in de eigen inschatting van het risico dat de jaarrekening een materiële afwijking kan bevatten door fraude of het overtreden van wet- en regelgeving, inclusief de aard, omvang en frequentie van de inschattingen, het proces dat het college daarbij hanteert, en de communicatie daarover met het personeel en de gemeenteraad. Tijdens deze gesprekken heeft de organisatie aangegeven zich bewust te zijn van frauderisico’s. De gemeente heeft geen frauderisicoanalyse opgesteld. De frauderisicoanalyse is een instrument om ambtelijk en bestuurlijk de belangrijkste frauderisico’s te bespreken en de risicobereidheid en de effectiviteit van de interne beheersingsmaatregelen te evalueren. De risicobereidheid is de mate waarin het bestuur bereid is risico’s te lopen. Alleen een frauderisicoanalyse zou overigens onvoldoende zijn voor een organisatie als uw gemeente.
Goed frauderisicomanagement bestaat namelijk uit fraudepreventie, fraudedetectie en frauderesponsie. De gemeente heeft verschillende maatregelen in het kader van fraudepreventie getroffen, zoals de lopende actualisatie van het integriteitsbeleid. De gemeente heeft ook maatregelen getroffen in het kader van fraudedetectie en frauderesponsie, maar een centraal uitgewerkt fraudebeleid ontbreekt. Wij adviseren om een centraal frauderisicobeleid op te stellen inclusief een frauderisicoanalyse. Fraude en integriteit Jaarlijks verkrijgen wij inzicht in de zakelijke integriteitsmeldingen, die wij vervolgens doorspreken met uw coördinator integriteit. Wij hebben op basis van deze bespreking tijdens de jaarrekeningcontrole geen aanwijzingen voor fraude geconstateerd. Geen wijzigingen in onze initiële inschatting van het frauderisico en geen aanwijzingen voor fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren van fraude berust bij het college van burgemeester en wethouders, inclusief het invoeren en onderhouden van interne beheersingsmaatregelen voor de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving, de werking en efficiency van de bedrijfsvoering, en de naleving van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving.
Als accountant verkrijgen wij een redelijke, maar geen absolute, zekerheid dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat, als gevolg van fraude of fouten. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten, doordat sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of verkeerd voorstellen van zaken, of het doorbreken van de interne beheersing. Onze controle is uitgevoerd met een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid, waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle fouten en fraudes hebben ontdekt. Wij hebben de accountantscontrole professioneel-kritisch uitgevoerd en professionele oordeelsvorming toegepast, in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Overige controlewerkzaamheden Wij onderkennen in onze controle alleen een frauderisico van management override of controls. Het management is door haar positie in staat om interne controles te omzeilen of te negeren, met het doel om boekhoudkundige gegevens te manipuleren en zo frauduleuze financiële overzichten op te stellen. Ook als de interne controles deugdelijk lijken te functioneren.
Wij hebben tijdens de jaarrekeningcontrole 2025 de volgende werkzaamheden verricht gericht op significante frauderisico’s: • Wij hebben de boekingsregels 2025 onderzocht met behulp van data analyse op kenmerken die kunnen duiden op frauduleuze boekingen. De boekingen die daaruit voortkomen zijn in detail onderzocht. • Wij hebben de schattingen in de jaarrekening 2025 geëvalueerd. Schattingen vereisen de oordeelsvorming van het management en zijn zodoende vatbaar voor beïnvloeding. • Wij hebben aanvullende controlewerkzaamheden uitgevoerd voor inkopen die zijn overeengekomen in strijd met de van toepassing zijnde Europese aanbestedingsrichtlijnen. Wij hebben onderzoek gedaan naar het risico van onrechtmatige bevoordeling van derden. Deze controlewerkzaamheden hebben geen aanwijzingen voor fraude opgeleverd. Interne beheersingBevindingen jaarrekeningcontrole BijlagenBestuurlijke samenvatting Kernpunten van de jaarrekeningcontrole Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De voorraad onderhanden werk | • | Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische | Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie exclusief De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening | ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de | verliesvoorziening (x € 1 miljoen) betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in | woningbehoefte.
Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ | 60 exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo | van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de 2025 ad € | 19,3 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook | projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? | 50 door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de nog te | • | Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben | 40 realiseren baten ad € 44,1 miljoen en lasten ad € 21,2 miljoen. De nog te | langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een | 30 realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis | grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in | 20 voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat | een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke | 10 bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het | prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen | - college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) | bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 winstneming bij een verwachte winst.
Voor de waardering van | vraag en de positieve marktontwikkelingen? | Ontwikkeling boekwaarde grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of | • | Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar de gemeente de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren | bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de baten en lasten, naar beste schatting, terugverdient. Ultimo 2025 gaat | bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden het om drie individuele projecten exclusief de nog te leveren gronden | gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden | Overzicht nog te realiseren baten en lasten per aan Leidschendam Centrum VOF. | bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende | project (x € 1 miljoen) De gemeente Leidschendam-Voorburg schat ultimo 2025 in dat de | prijsontwikkelingen? | 30 totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele | • | Parameters: zijn de parameters voor kosten en grondexploitatie circa € 8,7 miljoen bedragen (2024: € 7,9 miljoen). | opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige | 20 Hiervoor is een voorziening getroffen en dit ziet vooral toe op het project | situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige Vlietvoorde.
De voorziening is in mindering gebracht op de boekwaarde | ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten? | 10 van de bouwgronden in exploitatie. | De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties Het controleproces van de waardering van de voorraad | zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’. | - onderhanden werk | Analyse grondexploitaties | Vlietvoorde | Leidschendam | Klein | De Star De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot | centrum | Plaspoelpolder vijfP’s: | Uit naastgelegen figuur blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in 2025 sterk is gedaald. Dit is het gevolg van de grondverkopen die in 2025 | Nog te realiseren baten | Nog te realiseren lasten • | Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de | zijn geëffectueerd. (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt | De actualisatie van de grondexploitaties per 31 december 2025 heeft welke projecten op welk moment te realiseren zijn. | niet geleid tot grote mutaties in de totale baten en lasten (boekwaarden + ramingen). © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. | Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 20 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole 21© 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland.
Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente- omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: • Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd. • Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente? • Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad. • Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).
De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2025 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd) en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is. Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2025 terecht geen tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie. Er zijn namelijk geen grondverkopen gerealiseerd in het enige plan met een verwacht positief saldo (De Star).
Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet). Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol. Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt. Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitatie Vlietvoorde het belangrijkste project binnen uw gemeente is.
Wij hebben alle grondexploitaties voor onze controle geanalyseerd en – waar wij dat noodzakelijk achten op grond van onze professionele oordeelsvorming – geselecteerd voor nadere controle. Van deze projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren kosten en opbrengsten getoetst en is tevens de getroffen verliesvoorziening gecontroleerd. De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2025 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: • Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten; • Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties; • Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten. De uitgangspunten die in de geactualiseerde grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2025 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt. Verder merken wij volledigheidshalve op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2025 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten hebben betrokken bij de controle van de waardering.
Er is (terecht) geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente. Interne beheersingBevindingen jaarrekeningcontrole BijlagenBestuurlijke samenvatting Kernpunten van de jaarrekeningcontrole Sociaal domein Zorg in natura | De gemeente Leidschendam-Voorburg heeft diverse maatregelen al | Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden De gemeente heeft voor de uitvoering van de WMO en de Jeugdzorg | ingevoerd, maar heeft de uitkomsten niet samengebracht, onderbouwd | Met de Gemeentelijke Accountantsdienst van de gemeente Den Haag overeenkomsten gesloten met zorgaanbieders. De zorgaanbieders | en voorzien van een conclusie ten aanzien van de vraag of de | die de controle op de lasten van de Jeugdhulp uitvoert zijn afspraken verantwoorden jaarlijks hun productie door middel van een productie- | zorgaanbieders de zorg hebben geleverd. De maatregelen kunnen de | gemaakt voor het uitvoeren van een dossierreview. Twee accountants verantwoording aan de gemeente (WMO) of het Servicebureau | gemeente informatie geven over de prestatielevering, de kwaliteit van | van de negen deelnemende gemeenten voeren een review uit. Op basis Jeugdhulp Haaglanden (Jeugdwet). Het servicebureau legt vervolgens | de zorg en de hoogte van de kosten.
| van de gemaakte afspraken zou een controleverslag uitgebracht verantwoording af aan de deelnemende gemeenten. | Een ander effect van het mandje van controlemaatregelen is dat de | worden, uiterlijk op 15 mei 2026. Het daadwerkelijke controleverslag is Afhankelijk van de omvang van de productie moet de zorgaanbieder de | onzekerheid die de gemeente al jaren heeft over de prestatielevering als | uitgebracht op 3 juni 2026. Dit heeft tot een vertraging geleid bij de jaarlijkse verantwoording voorzien van een controleverklaring van een | gevolg van het ontbreken van productieverantwoordingen en/of | uitvoering van de controle van de jaarstukken van uw gemeente. Als accountant. De accountant van de zorgaanbieder controleert of de zorg | controleverklaringen van zorgaanbieders weggenomen kan worden. | gevolg hiervan zijn niet alle financiële mijlpalen in uw bestuurlijke feitelijk is geleverd. Op deze manier verkrijgt de gemeente en het | De productieverantwoordingen inclusief controleverklaringen van de | planning gerealiseerd. Het mandje van controlemaatregelen kan ook Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden zekerheid over de rechtmatigheid | zorgaanbieders dekken namelijk niet de gehele zorg af, want: | een oplossing zijn voor het Servicebureau, maar zal dan in regionaal van de zorgkosten inclusief de prestatielevering.
| • | kleine zorgaanbieders hoeven geen controleverklaring te overleggen; | verband opgepakt moeten worden. De verantwoordingsinformatie komt niet eerder beschikbaar dan in | • | enkele zorgaanbieders hebben (nog) geen productieverantwoording | PGB-bestedingen maart van het volgende jaar. Dat betekent dat de informatie pas laat | bij de gemeente aangeleverd ; en | De PGB-bestedingen WMO en Jeugdwet zijn belegd bij de Sociale voor de gemeente beschikbaar komt. Bij de jeugdzorg is de gemeente | • | voor enkele zorgvoorzieningen wordt niet gewerkt met productie- | Verzekeringsbank (SVB). De PGB-bestedingen over 2025 bedragen circa bovendien afhankelijk van het Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden. | verantwoordingen, zoals PGB en woningaanpassingen. | € 1,2 miljoen (2024: € | 1,3 miljoen). De SVB doet geen controle op de De gecontroleerde informatie over de jeugdzorg 2025 is later dan | prestatielevering van de geleverde zorg. Dat moet uw gemeente gepland beschikbaar gekomen. Dit blijft een grote afhankelijkheid voor | Als gevolg van het ontbreken van productieverantwoordingen en omdat | zelfstandig vaststellen. Het college heeft hiervoor geen maatregelen uw gemeente voor het afronden van het jaarrekeningproces.
| de bestaande en eventuele aanvullende maatregelen van de gemeente | getroffen en daarom bestaat er geen zekerheid over de prestatielevering De gemeente is dus afhankelijk van informatie van zorgaanbieders die | niet worden samengebracht tot een overkoepelende conclusie, bestaat | door de zorgaanbieders. Zodoende zijn de PGB-bestedingen 2025 door de gemeente achteraf ontvangt. Het stelt de gemeente onvoldoende in | er ook over 2025 een onzekerheid ten aanzien van de prestatielevering | ons aangemerkt als een onzekerheid van € | 1,2 miljoen. staat om tussentijds te monitoren en bij te sturen. Bij veel gemeenten | in het sociaal domein. zijn inmiddels maatregelen getroffen die de productieverantwoordingen | Over 2025 bedraagt de onzekerheid voor de WMO zorg in natura circa overbodig maken, waardoor een gemeente tijdiger en over kwalitatief | € 1,3 miljoen (2024: € | 0,1 miljoen) en voor de Jeugdzorg zorg in natura betere informatie over de zorglevering beschikt. Dit stelt de gemeente in | circa € 1,1 miljoen (2024: € | 0,3 miljoen). staat om eerder bij te sturen. Een mogelijke oplossing is het invoeren van een zogenaamd mandje van controlemaatregelen. De gemeente brengt dan een aantal bestaande en nieuwe maatregelen samen om vast te stellen dat de zorgaanbieders hun zorg hebben geleverd.
Er is een scala van maatregelen beschikbaar, zoals data-analyse, een klachtenregistratie, keukentafelgesprekken, accounthoudergesprekken met de zorgaanbieders, klanttevredenheids- onderzoeken, fraudemeldingen, etc. © 2026. Neem voor informatie contact op met Deloitte Nederland. | Kernpunten van de | Bestuurlijke | Bevindingen | Interne beheersing | Bijlagen | 22 jaarrekeningcontrole | samenvatting | jaarrekeningcontrole Speerpunten van commissie Rekening en Audit Inleiding | Rente | Een fijnmazigere toerekening van overhead is echter gewenst in verband De commissie Rekening & Audit heeft ons in haar vergadering van | De rente wordt verantwoord op taakveld Treasury en wordt toegerekend | met de beheersbaarheid en ook beoogd door de commissie BBV. Dit 17 november 2025 voor de jaarrekeningcontrole 2025 een drietal | aan de taakvelden waarop de vaste activa de grondexploitaties | speelt vooral bij het berekenen van de externe tarieven (zoals leges) en speerpunten meegegeven. Dit zijn: | betrekking hebben. In overeenstemming met artikel 15 lid 1 van de | bij de toerekening van kosten ICT. a) | Europese aanbestedingen | financiële verordening wordt geen rente toegerekend over het eigen | De methode voor de toerekening is opgenomen in de financiële b) | IT-control (algemene IT-beheersing, IT-omgeving). | vermogen.
De gemeente werkt zoals voorgeschreven met een | verordening, namelijk de toerekening bevat de directe kosten en de omslagrente. De omslagrente wordt jaarlijks geactualiseerd en indien | indirecte kosten. Per afdeling is er een uurtarief berekend, bestaande uit c) | Naleving van de nieuwe notities van de commissie BBV: | nodig gecorrigeerd (bij afwijking van 25% of meer). | een dekking voor de directe kosten van de afdeling en een gemeente | - - | Rente | Grondbeleid | brede opslag voor de indirecte kosten. De opslag voor indirecte kosten - | Grondbeleid | De gemeente heeft een Nota Grondprijzen en een Nota Grondbeleid. | wordt berekend door de totale overhead te delen door het aantal directe - | Overhead | Vanaf de begroting 2025 wordt de omslagrente gehanteerd voor het | productieve uren van de begrote formatie. - | Structurele en incidentele baten en lasten | toerekenen van rente aan de grondexploitaties. De financiële | Structurele en incidentele baten en lasten - | Verbonden partijen | verordening is hierop aangepast. De omslagrente is ook al toegepast in | De aanbeveling dat de gemeente een grensbedrag kan opnemen in de de jaarrekening 2024 (maar niet in de begroting 2024).
Het concept van | financiële verordening voor het toelichten van incidentele baten en Wij hebben deze onderwerpen onderzocht en rapporteren hierover aan | warme gronden speelt niet bij gemeente Leidschendam | -Voorburg. Er is | lasten is door de gemeente opgevolgd. Dit staat namelijk in artikel 4 lid 3 de commissie en de gemeenteraad. Het onderwerp aanbesteden is op | geen sprake van strategisch grondbezit. | (grensbedrag: € 100.000). pagina 18 behandeld. Voor de IT | -controls verwijzen wij naar pagina 27. | Alle posities met betrekking tot faciliterende plannen zijn gepresenteerd | De gemeente maakt gebruik van de mogelijkheid om een deel van de De naleving van de nieuwe notities van de commissie BBV komt aan bod | onder de overige vooruit ontvangen bedragen en de overige overlopende | algemene reserve als een structurele bate in te zetten. De gemeente op deze pagina. | activa in overeenstemming met de notitie Grondbeleid. We geven in | heeft dat begrensd op maximaal € 3 miljoen. Dit middel is ingezet in de Naleving van de nieuwe notities van de commissie BBV | overweging om de faciliterende plannen op te nemen in de jaarlijkse | meerjarige begroting. Vanaf 2029 is de inzet van de algemene reserve De commissie heeft ons gevraagd te onderzoeken of de recente notities | Rapportage Meerjaren Perspectief Grondexploitaties (MPG) 2026. | nihil.