CConstaterende datLeidschendam-Voorburg
Koppel je AI →
Document · PDF

4769 Toelichting dorpsgezicht Oosteinde-Rusthof

Commissie Omgeving 27 oktober 2026, gemeente Leidschendam-VoorburgBij agendapunt: Raadsvoorstel definitief aanwijzen gemeentelijk dorpsgezicht Oosteinde-Rusthof5.821 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

1 Toelichting op gemeentelijke dorpsgezicht Oosteinde – Rusthof 1. Inleiding Het gemeentelijke dorpsgezicht Oosteinde – Rusthof sluit aan op het reeds eerder aangewezen rijksbeschermde dorpsgezicht Voorburg (1971). Dit eerder aangewezen gezicht betreft de oude dorpskern met daarbij delen van de voormalige landgoederenzone. Het nieuwe dorpsgezicht vertoont meer het karakter van een villawijk. Echter niet alleen de karakteristieken van een villawijk, ook kenmerken van andere, aangrenzende stedenbouwkundige systemen bepalen het beeld en dat maakt het gebied zo uniek. De begrenzing - waarover hieronder meer - is behalve het reeds aangewezen gezicht op de middenas van de Prins Albertlaan gelegen in de Vliet, de Loolaan, de Oranjenassaustraat en het Oosteinde oneven zijde. De bebouwing is tamelijk homogeen, al dan niet geschakelde herenhuizen, kleine landhuizen en villa’s in een groene omgeving, de periode 1875-1925. Er zijn echter ook incidentele, maar beslist beeldbepalende uitzonderingen. Afbeelding 1: In rood het reeds aangewezen rijksbeschermde dorpsgezicht Voorburg (1971) met aangrenzend de contouren van het dorpsgezicht Oosteinde-Rusthof.

2 Binnen een beschermd dorpsgezicht bevinden zich zogenoemde ‘ankerpunten’, beschermde monumenten of beeldbepalende zaken, van bovengemiddelde kwaliteit. Ook aan het Oosteinde en de omringende straten is een aantal panden met de status van rijks- of gemeentelijk monument, dan wel met de status van beeldbepalende zaak. En niet te vergeten, ook de monumentale bomen zijn beeldbepalend. 2. Verantwoording begrenzing De Prins Albertlaan vormde de begrenzing van het eerder aangewezen rijksbeschermde dorpsgezicht, mogelijk omdat de achtertuinen van deze panden grenzen aan de groenaanleg van het landgoed Vreugd en Rust. De dorpskern van Voorburg is een ‘klassiek’ voorbeeld van een beschermd dorpsgezicht, een dorpskern van voor 1850 met als bijzonderheid de aangrenzende voormalige landgoederenstructuur. Het is kenmerkend voor de landgoederen in de Nederlandse kustzone, dat hier villaparken werden ontwikkeld. En ook de villaparken zijn niet zelden aangewezen als beschermd dorpsgezicht, echter pas met de tweede ronde, van de jaren ’90 van de 20ste eeuw, met het Monumenten Inventarisatie Project 1850-1940. De kern van het dorpsgezicht Oosteinde-Rusthof (hierna: dorpsgezicht) valt in grote trekken samen met het voormalige landgoed Rusthof, daar waar de villabebouwing ontstond.

Het dorpsgezicht onderscheidt zich van genoemde ontwikkeling waarbij een landgoed herverkaveld wordt in een villapark, omdat het gebied tevens de stedenbouwkundige kenmerken van een dorpslint en ook die van een gesloten bouwblokstructuur vertoont. En bovendien wordt het lint doorbroken door een Rooms Katholieke enclave rond een kleinere dorpskern, waardoor dit gebied niet eenduidig te typeren valt, maar wel opvalt door de hoge ruimtelijke kwaliteit van al deze diverse stedenbouwkundige typologieën (waarover meer in hoofdstuk 4). Bij de begrenzing van het gebied ligt het zwaartepunt op het villapark, de vrijstaande en halfvrijstaande bebouwing. Omdat de bebouwing in de lage nummers van de Groen van Prinstererlaan in typologie en bouwperiode meer verwantschap vertonen met het Oosteinde dan met de rijtjeswoningen in de hogere nummers van deze straten en omdat de architectonische kwaliteit van deze lage nummers zeer hoog is, vallen ook deze kavels binnen de begrenzingen van het dorpsgezicht. Bovendien, de ‘drielingen’ Groen van Prinstererlaan 2-4-6 en 8-10-12 zijn tezamen met de Prins Albertlaan 3-5-7 ontwikkeld. Hetzelfde geldt overigens ook voor de Groen van Prinstererlaan 14-16-18, maar deze eenheid is te zeer verstoord en is daarom buiten het gebied gelaten.

Ook de kwaliteit van de geschakelde rijtjeswoningen van de dwarsstraten is hoog, maar er is voor gekozen deze bebouwing op de eigen merites te beoordelen, omdat hier de samenhang met de lintbebouwing aan het Oosteinde minder is.1 Vanuit stedenbouwkundig opzicht is de gemaakte keuze van de begrenzing evenzeer goed te onderbouwen. Immers de lintbebouwing van het Oosteinde valt samen met de karakteristiek van een villapark, terwijl de lage nummers van de dwarsstraten in 1 Deze woningen worden onderzocht in het kader van eventueel aan te wijzen gemeentelijke monumenten en beeldbepalende zaken/panden. 3 architectuur en typologie daarop aansluiten en stedenbouwkundig de overgang naar de structuur van het gesloten bouwblok inleiden. Dus de Groen van Prinstererlaan en de Weverslaan vallen deels binnen en deels buiten het gezicht. De Prins Albertlaan is in zijn geheel opgenomen omdat deze laan al voor de even nummers als rijksbeschermd dorpsgezicht was aangewezen en het als ongewenst wordt beschouwd de huizen aan de overkant aan een ander regime te onderwerpen. Daarbij vormt de Prins Albertlaan een natuurlijke overgang van de dorpsbebouwing naar de landschappelijke aanleg van Vreugd en Rust. NB: Omdat de Prins Albertlaan 3-5-7 samen met de drielingen aan de Groen van Prinstererlaan is ontwikkeld, ligt de grens bij de erven van deze panden.

Daartussen in is een vijver, verdeeld over meer kavels, die ook integraal binnen de begrenzing valt. Het deel van het Oosteinde tussen de Oranje Nassaustraat en de Loolaan oneven zijde vertoont een kortstondige onderbreking (nummers 85-93) van de kenmerkende villaparkbebouwing, maar de nummers 105-113 sluiten weer aan op de karakteristiek van het Oosteinde aan de andere kant van de Rooms Katholieke enclave. De even nummers tussen de Wijkerlaan en de St Martinuskerk worden buiten beschouwing gelaten omdat deze nieuwbouw tot een heel andere stedenbouwkundige ontwikkeling behoort, de naoorlogse woonwijken (Vlietwijck, Lucas & Ellerman 1984). Hierna worden de onderbrekingen groter en zijn de stedenbouwkundige karakteristieken meer diffuus. De R.K.-enclave rond de Sint Martinuskerk met daarbij een meer dorpse structuur doorbreekt als gezegd de lintbebouwing van het villapark, maar omdat dit cluster op zichzelf een intrinsiek hoge architectonische en stedenbouwkundige waarde vertegenwoordigt (vier ankerpunten), is deze enclave in zijn geheel ook opgenomen in het dorpsgezicht. Aldus is het Oosteinde een scharnierpunt dat de diverse stedenbouwkundige karakteristieken van de evenzovele stedenbouwkundige typologieën met elkaar verbindt, waarbij het alom aanwezige groen de samenhang versterkt. 4 Afbeelding 2: Scharnierpunt van ruimtelijke systemen: overlapping in kleuren. 1.

Villapark (geel) 2. Gesloten bouwblok (blauw) 3. Landgoed (groen) 4. R.K.-enclave (oranje) en dorpskern 5. Begrenzing dorpsgezicht Oosteinde-Rusthof (stippellijn)

15 9 12 4 | 6 | 7 11 | 2 10 | 8 5 13 | 3 | 1 14 Afbeelding 3: Globale begrenzing van het gebied met de ‘ankerpunten’. In rood de rijksmonumenten, in oranje de gemeentelijke monumenten en in wit de beeldbepalende zaak. Ook de ankerpunten in de directe nabijheid zijn opgenomen. Aangewezen ankerpunten binnen dorpsgezicht: • | Oosteinde 34 (Arendshoeve) | BBZ, 2019 (1) • | Oosteinde 47 (Klein Rusthof) | GM, 1987 (2) • | Oosteinde 49 (Mignon) | GM, 1987 (3) • | Oosteinde 101-111 | GM, 1987 (4) • | Oosteinde 113 (Klein Ganzenhoef) | GM, 1987 (5) • | Oosteinde 54 (pastorie) | GM, 1987 (6) • | Oosteinde 56 (St. Martinuskerk) | RM, 1978 (7) • | Oosteinde bij 56 (Koepel) | RM, 2001 (8) • | Oranje Nassaustraat 1/1a | Voorbeschermd GM (9) Aangewezen ankerpunten net buiten dorpsgezicht: • | Prins Albertlaan 20 | GM, 1991 (10) • | Prins Albertlaan 22 | GM, 1987 (11) • | Weverslaan 32 | GM, 1987 (12) • | Oosteinde 23 | RM, 1967 (13) • | Oosteinde 15/17 | GM, 2016 (14) • | Emmastraatcomplex | GM, 2021 (15) 5 6 3. Ontstaan en ontwikkeling 3.1 Inleiding Het villapark is niet als een villapark ontwikkeld volgens vastomlijnde plannen, maar welhaast organisch ontstaan vanuit herverkavelde delen van voormalige landgoederen – waarover hieronder meer – waarbij de diverse architecten, zoals het zich laat aanzien, individueel invloed konden uitoefenen.

Ook door deze weinig planmatige ontwikkelingsgeschiedenis kan het gebied gezien worden als een hybride tussen lintbebouwing, villapark en een structuur van half-open bouwblokken. Het alom aanwezige groen is een verbindende factor en het is dan ook de ruime maat van de voortuinen, die de balans naar villapark doet omslaan. Afbeelding 4: Uitsnede kaart Hoogheemraadschap Rijnland 1647. In geel de nog herkenbare hoofdstucturen van het Oosteinde (Heerwegh) en de Parkweg (Achterwegh). Ook de bruggen, de Weverslaan en de Loolaan zijn op dezelfde plek als tegenwoordig. Naast de brug naar Wyckerbrug lijkt een huis met siertuin te zijn ingetekend, Brugwijck of Vischvliet. Aan de Vliet is een rijtje van drie ingetekend, mogelijk de ontstaanskernen van de drie landgoederen, Vreugd en Rust, Rusthof en Noordervliet. De boerderij (Onder) De Linden is aangegeven met de blauwe pijl. 3.2 Ontstaan De oudste structuur binnen het gebied is het Oosteinde, voorheen de Heerwegh, in 1812 in de Napoleontische periode hernoemd in Voorweg (vanwege de evenzeer eeuwenoude Achterweg, ongeveer ter hoogte van de Parkweg) en in 1886 Oosteinde (naar de Oostbuurt). Haaks op de Heerwegh en de Achterweg lopen binnen het gebied de Loolaan (naar de buitenplaats of hofstede De Loo) en de Weverslaan, ook al te zien op de oudste kaarten waarop het gebied waarneembaar is.

7 De Loolaan gaat via een bajonetverbinding van de Wijkerlaan naar de brug over de Vliet (Wyckerbrug), net als de brug vanuit de dorpskern (Kerkbrug), ook eeuwenoud. Bruggen gaan zelden aan de wandel, is het adagium. Hiermee zijn de oudste structuren benoemd. En niet heel toevallig zijn de bruggen te koppelen aan bebouwingskernen, die van het dorp Voorburg en die ter hoogte van de huidige Martinuskerk. In de 17de eeuw is het landschap rond Voorburg overwegend agrarisch. Behalve De Loo zijn geen herkenbare buitenplaatsen ingetekend in de kaart van het Hoogheemraadschap. De aard van de lintbebouwing is niet afleesbaar, maar het lijkt erop dat behalve De Linden ook aan de Broeksloot boerderijen zijn, met oprijlanen naar de Achterweg. In ieder geval zijn op deze locaties ook in de vroege 19de eeuw boerderijen te zien. De aaneengeschakelde kavels aan de Heerwegh zijn moeilijker te duiden, maar mogelijk zijn het kleine buitenhuizen van Rotterdamse en Haagse stedelingen. Het is minder aannemelijk dat het gaat om een meer dorpse lintbebouwing, immers op de latere kaarten van 1712 en de kadastrale minuut is geen lintbebouwing ingetekend. Afbeelding 5: Kruikiuskaart hoogheemraadschap Delfland 1712, vijftiende stuk. Ter oriëntatie zijn de bruggen, de Weverslaan en de Loolaan ingetekend. Opvallend zij de vele siertuinen en buitens aan de Vliet, ondertussen ook aan de overkant.

De gele pijl geeft Onder de Linden aan (Oosteinde 23). De locatie van de drie kavels aan de Vliet is geel gearceerd. Saillant is het dat tot op de dag van aanwijzing de grens van het beschermde dorpsgezicht Voorburg een historisch kavel in tweeën splijt. Een eeuw later, de bloeiperiode van de buitenplaatsen, zijn diverse landgoederen bij naam bekend en ook ingetekend in kaarten. Rusthof, al in 1649 op een kaart getoond als bouwhuis en in 1704 door het buitenhuis van Hendrik Rammelman vervangen, wordt ingeklemd door de buitenplaatsen Vreugd en Rust en Noordervliet. Heel globaal vallen deze drie buitenplaatsen samen met de drie kavels aan de Vliet op de kaart van 1647, waarbij de boerderij Onder de Linden (Oosteinde 23), na 1710 deel van Rammelmans Rusthof, ook al is ingetekend. Het in de Kruikiuskaart ingetekende Lienburgh ging omstreeks 1771 deel uitmaken van Vreugd en Rust. Het dorpsgezicht strekt zich uit over die delen van Rusthof en Noordervliet die tot villapark zijn verkaveld, grenzend aan het voormalige buiten Vreugd en Rust.

8 3.3 De buitenplaatsen en Prinses Marianne Het dorpsgezicht is gelegen binnen de gronden die als buitenplaats verder ontwikkeld waren door Prinses Marianne, eerstens vanuit Rusthof, later samengevoegd met delen van Noordervliet. Het door Prinses Marianne verworven Rusthof was geen tabula rasa. Rusthof was in 1760 in handen gekomen van Jan Bouwens, die de boerderij Onder de Linden liet verbouwen, mogelijk al tot oranjerie. In 1791 is er in ieder geval een verkoop van het buiten met daarbij expliciet een oranjerie genoemd. Na opeenvolgende verkopen in de jaren, 1807, 1823 en 1826 (Henricus Gijsbertus Antonie de Vogel van Aalst), verwerft prinses Marianne in 1848 Rusthof met ‘overplaats’. Een agrarische functie is dan allang niet meer verbonden aan het buiten, maar wel een tuindersfunctie, blijkt uit de bijbehorende bakken en kassen, muren en een boomgaard. In 1877 volgde de aankoop van de kavel met Villa Jeannette uit 1874, op de plaats van de voormalige moestuin van Noordervliet, om te laten verbouwen tot woning voor haar zoon Prins Albert (nu Klein Rusthof, Oosteinde 47). Omdat haar zoon hier niet wilde wonen, werd het pand bestemd voor het personeel. Prinses Marianne kocht daarop in 1879 percelen van de buitenplaats Noordervliet, wel geschikt bevonden als logeerplaats door haar zoon. Afbeelding 6: Kadastrale Minuut 1811-1832.

Van links naar rechts de buitens Vreugd en Rust, Rusthof en Noordervliet in de periode 1811-1832. De eigenaren zijn respectievelijk de arts Petrus Jacobus Groen van Prinsterer, De Vogel van Aalst en Van der Hoop (koopman uit Rotterdam). Het dorpsgezicht valt binnen de contouren van Rusthof en Noordervliet, dus binnen het samengevoegde landgoed van Prinses Marianne. De R.K.-enclave en een klein stukje Oosteinde vielen buiten de landgoederen en behoorden tot het dorpsbuurtje. De oranjerie (blauwe pijl) en de moestuin van Noordervliet (gele pijl) zijn aangegeven.

9 De zeer precieze Kadastrale Minuutkaart toont een momentopname van het Oosteinde. Wat opvalt is dat er op de buitens geen lintbebouwing (meer) is en dat de boerderijen aan de Broeksloot er nog wel zijn. Tevens valt op dat de drie buitenplaatsen elk een landschappelijke aanleg van de direct omringende gronden hebben, met grillige waterpartijen, gevoed vanuit de Vliet. Aan de overzijde van de Heerwegh is ‘bosch als lustplaats’ maar ook een weiland, kassen en bakken en ander tuindersgroen. Er zijn ook nog twee regelmatig gevormde vijvers te zien, die mogelijk te dateren zijn op een oudere periode en een meer geometrische tuinaanleg. Een van die vijvers is in de latere 19de eeuw, ongetwijfeld in opdracht van Prinses Marianne, vergraven tot de huidige vijver tussen de Prins Albertlaan en de Groen van Prinstererlaan. Ook de moestuin is binnen een regelmatige octogonale aanleg. Vreugd en Rust is duidelijk op de Heerwegh georiënteerd, Rusthof en Noordervliet op de Vliet. Afbeelding 7: De kadastrale minuut is geen topografische kaart in die zin dat ook het groen is ingetekend (wel benoemd). Een indruk van het buitenplaatsenlandschap wordt verkregen door de topografische kaart, gedateerd 1877 te bekijken, tussen Voorburg en Leidschendam. Tussen de Heerwegh en de Vliet is het bosachtige parklandschap behouden, terwijl aan de overkant weilanden en tuinderijen zijn gelegen.

Juist binnen het dorpsgezicht is ook tussen de Heerwegh en de Achterweg de bosaanplant nog aanwezig. Zie ook de uitsnede op de volgende pagina. Bron: Topotijdreis. Na het overlijden van Prinses Marianne verkocht Albert in 1904 het geheel van alle goederen, dus ook zijn eigen ‘kippenhok’ aan de Utrechtse Maatschappij tot Exploitatie van Onroerende Goederen te Utrecht, voor de som van 200.000 gulden. Alleen het verderop gelegen Leeuwensteijn, ging via vererving over op zijn drie zoons. Vanaf dat jaar zou het voormalige landgoed rond het bosachtige Oosteinde zich ontwikkelen tot villapark, waarbij zo lijkt het vanuit de Maatschappij in ieder geval geen stedenbouwkundig plan ontworpen werd.

10 Afbeelding 8: Ingezoomd op het kaartbeeld van de voorgaande pagina, met ter oriëntatie Oosteinde 23 (gele pijl). In het beboste gedeelte zouden de villa’s en herenhuizen worden ontwikkeld, in het weiland de volkswoningbouw. De vijverstructuren zouden deels geïncorporeerd worden, ook de vijver aan de overkant van het Oosteinde, die vanuit een meer geometrische aanleg was ontwikkeld. Bron: Topotijdreis. Afbeelding 9: Rusthof vanaf het Oosteinde. Ook al is de oriëntatie op de Vliet, de hoofdentree is naar het Oosteinde gekeerd.

11 Afbeelding 10: Rusthof vanaf de Vliet. De oranjerie is een toevoeging van Prinses Marianne. Bron: Kees van der Leer. Afbeelding 11: Noordervliet vanaf de Vliet. Bron: P.J. Lutgers, 1856.

12 3.4 De ontwikkeling tot villawijk Vooralsnog is geen stedenbouwkundig plan voor het hele dorpsgezicht en omringende gronden bekend. Men mag ervan uitgaan dat het villapark en de herenhuizen vanuit andere motieven zijn ontwikkeld dan de bouwblokstructuren en de sociale woningbouw meer richting Broeksloot. Na de verkoop in 1904 door Prins Albert aan de Utrechtse Maatschappij tot Exploitatie van Onroerende Goederen worden allereerst de Prins Albertlaan en de Groen van Prinstererlaan uitgemeten, waarbij ook de bestaande Weverslaan in het stratenplan wordt opgenomen. Het ligt voor de hand dat de gemeentearchitect Michiel Antonie de Zwart hier in ieder geval bij betrokken was (in functie van 1905-1918). De verkaveling is niet in een keer tot stand gekomen, maar meer projectmatig ontwikkeld. De eerste kavels die bebouwd werden, waren aan het Oosteinde tussen de Prins Albertlaan en de Groen van Prinstererlaan. Oorspronkelijk werden hier drie kavels uitgemeten, herverkaveld in zeven percelen, het dubbele hoekpand Prins Albertlaan 1/Oosteinde 25 als eerste gebouwd (ontwerp 1906). Als tweede werden de geschakelde huizen aan de Weverslaan 2-24 gebouwd (ontwerp 1907). Afbeelding 12: Kadastrale opmeting 1907, nadat in 1906 alle overgebleven gronden van Prinses Marianne zijn verkocht.

De Achterweg heet nog Achterweg, maar nieuw zijn de Prins Albertlaan, de Groen van Prinstererlaan en de Weverslaan (gestructureerd). Opmerkelijk is dat de oude vijvervorm van Rusthof nog is ingetekend. Dat de vijver vergraven diende te worden, wordt duidelijk bij het zien van de nieuwe straten. Minstens zo opmerkelijk is de verbreding van de Prins Albertlaan. Drie kavels aan het Oosteinde en een strook aan de Weverslaan (2-14) zijn ingemeten. GVB architecten, Bouwhistorische verkenning Oosteinde 23 Voorburg, Onder de Linden, 2022, kavelaanduiding M&DM.

13 Afbeelding 13: Bouwdossier Prins Albertlaan 1/Oosteinde 23, 1906. Op het moment dat de eerste huizen gebouwd worden, is Rusthof nog aanwezig, maar in 1911 wordt het landhuis gesloopt. Ook alle andere gebouwen, met uitzondering van de oranjerie worden gesloopt. Wel worden restanten van de vijverpartijen van Rusthof en Noordervliet opgenomen in de nieuw verkavelde villatuinen en de tuinen van de herenhuizen. Afbeelding 14: kavel 291 is de locatie van Klein Rusthof. In 1905-1914 is de kavel in handen van Temmerman, die het achtererf afsplitst voor woningbouw (dus particuliere herverkaveling aan de bestaande Weverslaan, oneven zijde. De vijver van Noordervliet is nog herkenbaar in het huidige Oosteinde 36 (gesloopt).

14 3.5 De ontwikkeling in kaarten Drie vooroorlogse kaartbeelden, eind 19de – begin 20ste eeuw. Boven (1900): Rusthof is nog niet gesloopt, Noordervliet wel. De enclave rond de St. Martinus is afgetekend en ook de geschakelde herenhuizen aan weerszijden van de enclave lijken te zijn weergegeven. De landschappelijke aanleg van de landgoederen is nog beeldbepalend. Midden (1910): Tussen Oosteinde en de Vliet zijn de kavels uitgegeven. De bouwblokken aan de overzijde van Oosteinde zijn deels ingevuld. De vijver van Oosteinde 36 is niet ingetekend, maar was er nog wel. Onder (1970): de bouwblokken zijn af, zonder dat er verder veel veranderd is aan de structuur. Na de jaren ’30 zou er hoegenaamd niets meer veranderen binnen het dorpsgezicht. Het eindbeeld is in korte tijd tot stand gekomen en nadien niet of nauwelijks gewijzigd.

15 4. Huidig ruimtelijk karakter 4.1 Inleiding Als gezegd in de inleiding vertoont het dorpsgezicht een hybride karakter, waarvoor diverse oorzaken zijn aan te wijzen. Daarbij is een van die oorzaken onbenoemd gebleven, namelijk de aanwezigheid van opvallend diepe voortuinen. Deze zijn ook nu nog in hoge mate bepalend voor het beeld en de beleving van de wijk, zowel in het geval van de villa’s als in het geval van de geschakelde herenhuizen. Deze diepe voortuinen, die naadloos overgaan in het openbaar groen zijn echter niet ontstaan als gevolg van de ontwikkeling na 1904. Deze ontwikkeling was al eerder in gang gezet – ook hier weer een scharnierpunt – daar waar de kleine dorpskern, rond de voorganger van de huidige St. Martinuskerk, overgaat in de landgoederenzone. Afbeelding 15. Primaire en secundaire dorpskern, met daartussen de landgoederen . Kadastrale minuut 1811-1832. Daar waar de landhuizen ver van de doorgaande Heerwegh waren gesitueerd, daar was de bebouwing in de secundaire dorpskern in de nabijheid van de kerk, juist aan de Heerwegh gelegen. Dit was zo tot in het laatste kwart van de 19de eeuw zowel ten noorden als ten zuiden geschakelde herenhuizen werden gebouwd, op respectievelijk ruim 20 meter en 30 meter vanaf de straat. Er zijn geen oprichtingsdossiers van deze panden gevonden, maar een datering tussen 1890 en 1900 is plausibel.

Ook stilistisch wijken ze af van de herenhuizen en de villa’s van na 1904, de nadagen van de neorenaissance.

16 Afbeelding 16: In de periode 1811-1832 is de bebouwing van de secundaire dorpskern nog dicht op de Heerwegh. Kadastrale minuut 1811-1832. 4.2 Algemene kenmerken Hoofdstructuur Vanwege het hybride karakter is het dorpsgezicht onderverdeeld in deelgebieden, maar er is wel degelijk een hoofdstructuur aan te wijzen, namelijk de doorgaande route, voorheen Heerwegh tussen de primaire en de secundaire dorpskern en verder richting Leidschendam. Ruimtelijke invulling De parcellering is te kenschetsen als enerzijds lange, diepe kavels aan de Vliet en aan de overkant aan weerszijden van de R.K.-enclave en anderzijds als een reguliere bouwblokverkaveling, met uitzondering van de kavels voor vrijstaande villa’s. Binnen de reguliere verkaveling is sprake van twee- of drie-onder-een-kapwoningen. Rond de R.K.- enclave met de secundaire dorpskern is de typologie afwijkend. Het groen is de verbindende factor. Zichtlijnen De zichtlijnen naar de dwarsstraten zijn sterk bepalend voor de beleving van het Oosteinde. De groenstructuur en de architectonische typologie en stijlkenmerken vloeien naadloos in elkaar over. Hetzelfde geldt voor de lange zichtlijnen van het Oosteinde. De toren van de St. Martinuskerk is het belangrijkste beeldbepalende bouwwerk binnen het gezicht. Wel zijn er in de groenaanplant enkele kale plekken aan te wijzen.

Rooilijnen De voortuinen zijn diep, zelfs waar geen of weinig ruimte is voor achtertuinen. De rooilijnen binnen de voortuinen liggen per cluster op gelijke hoogte.

17 Afbeelding 17. Rooilijnen in het dorpsgezicht en de aangrenzende gebieden bepalen mede het groene karakter. Hierdoor is sprake van groene zichtlijnen. Inrichting van de openbare ruimte De wegprofielen zijn eenvoudig, een rijweg met klinkers, verhoogde trottoirs aan weerszijden en een begeleidende laanbeplanting, aan het Oosteinde alleen aan de oneven zijde. In de dwarsstraten is per straat voor een boomsoort gekozen, zoals de kastanje in de Prins Albertlaan, eik in de Groen van Prinstererlaan en de Ginkgo in de Weverslaan. Aan het Oosteinde zijn de trottoirs breed en ontbreken parkeervakken dan wel -stroken, in de dwarsstraten is het omgekeerde het geval. Architectuur De woonhuizen, herenhuizen en villa’s vertonen een staalkaart van de architectuur in de periode 1875-1925, maar echte schoolvoorbeelden van een bepaalde stijl of van een toonaangevend architect worden niet aangetroffen. Wel is de gemiddelde kwaliteit hoog tot zeer hoog. Het is baksteenarchitectuur, dan wel gepleisterd, de kappen gedekt met keramische pannen of dakleien. De R.K.-enclave is typologisch afwijkend, maar valt wel min of meer binnen dezelfde periode.

18 4.3 Gebiedsbeschrijving In de inleiding zijn de belangrijkste karakteristieken – herenhuizen en villa’s in de periode 1900-1940 in een groene omgeving - reeds genoemd. In dit hoofdstuk wordt ingezoomd op de deelgebieden. Kop Oosteinde – R.K.-enclave dorpskern -Oosteinde even-Oosteinde oneven-Groen van Prinstererlaan/Prins Albertlaan. Ook aan de Weverslaan, buiten het dorpsgezicht wordt een paragraaf gewijd. Dit omdat in eerste instantie de mogelijkheid werd opengehouden ook deze straat bij het dorpsgezicht te trekken. Afbeelding 18. Deelgebieden 1. Kop Oosteinde 2. R.K. enclave dorpskern 3. Oosteinde oneven 4. Oosteinde even 5. Groen van Prinstererlaan/Prins Albertlaan 6. Weverslaan 1. Kop Oosteinde De kop van het Oosteinde is binnen de grenzen van het gebied getrokken omdat hier de aard van de bebouwing nauw aansluit op de gebiedskarakteristiek van herenhuizen met diepe voortuinen in een groene omgeving, zelfs tot de eerste bebouwing van die aard behoort (1894). Wel is dit deel van het Oosteinde tamelijk geïsoleerd, doordat aan de overkant een nieuwbouwproject is verrezen en richting de Oranje Nassaustraat de bebouwing meer regulier dorps is en in wezen tot de R.K.-enclave behoort. De huizen in de 1. 2. 3. 4. 6. 5.

19 hogere nummers Oosteinde zouden in zekere zin ook gerekend kunnen worden tot de secundaire dorpskern, maar aan de andere kant passen ze ook in de ontwikkeling van het Oosteinde na het opdelen van de buitenplaatsen. Afbeelding 19: Gekoppelde herenhuizen met stijlkenmerken van de Hollandse neorenaissance, de voortuinen ruim 16 meter diep. De architectuur is rijk gedetailleerd, met kenmerken van de Hollandse neorenaissance, dan wel de chaletstijl. De gekoppelde huizen 97-99 behoren tot de laatstgenoemde stijlgroep, waarna de drie tweelingen 101-111 tot eerstgenoemde groep horen. Ook 113 (Klein Gansenhoef) vertoont kenmerken van de neorenaissance, maar is soberder in vormentaal. De hoofdvorm van de reeks herenhuizen is nagenoeg gelijk, op rechthoekige plattegrond, eventuele aanbouwen aan de achtergevel, onder een schild- of zadeldak (dan wel een variant). De voortuinen zijn met ruim 16 meter aanzienlijk en omdat ook de nieuwbouw aan de overzijde teruggelegen is, is de ruimte tussen de even en oneven zijde op dit deel van het Oosteinde circa 40 meter breed. De achtertuinen zijn op ongeveer 40 meter in diepte, terwijl de nummers 97-99 ook aan de zuidoostelijke zijde op ruime afstand van de belendingen een tuin hebben. Hierdoor zijn de herenhuizen als het ware in een parkachtige ruimte zijn opgenomen. 2. R.K.-enclave en dorpskern De St.

Martinus, naar een ontwerp van de bekende Rotterdamse kerkenbouwer Jos Margry is de blikvanger van een kleine enclave waartoe ook een aantal bouwwerken aan de overkant tussen de Oranje Nassaustraat en de Prins Hendrikstraat behoort. De kerk, die een

20 veel ouder exemplaar op deze locatie vervangt, is van 1891. Ook het hoekpand aan de overkant is op deze periode te dateren. De bouwwerken aan de overkant zijn meer jaren ’20-’30. Ook de monumentale sociale woningbouw St. Martinus, tot dezelfde enclave behorend is uit deze latere periode, maar valt buiten het gezicht. Bouwdossiers ontbreken nagenoeg. Nader onderzoek moet uitwijzen in hoeverre deze latere R.K. gebouwen monumentwaardig, dan wel beeldbepalend zijn. Niet of vermoedelijk niet tot de R.K.- enclave behorend zijn de andere kleinschalige bouwwerken tegenover de kerk. Deze gebouwen zijn de enige en laatste burgerlijke bouwwerken die van deze secundaire dorpskern zijn overgebleven. Vanwege de onderlinge samenhang van enerzijds de R.K.- enclave en anderzijds de bouwwerken van de secundaire dorpskern, maar ook als verbinding naar de herenhuizen van Oosteinde 97-113 is ook dit deel binnen het gebied getrokken. Afbeelding 20. Oosteinde richting het zuiden. Links de pastorie. 3. Oosteinde oneven zijde De oneven zijde van het Oosteinde is sterk vergelijkbaar met genoemde herenhuizen Oosteinde 97-113, uit de aard der zaak enige jaren later ontwikkeld omdat Rusthof als landgoed nog niet was opgeheven. De oudste huizen, meer dicht op de St. Martinuskerk zijn niet vanuit Rusthof ontwikkeld, maar vanuit Noordervliet.

Deze huizen sluiten in datering en stilistisch aan op de huizen in de hogere nummers van het Oosteinde, maar zijn soberder in uitvoering en niet twee aan twee, maar meer aaneengeschakeld (vijf huizen, op een rechthoekige plattegrond onder schilddaken, een huis met een plat dak). Naar de R.K.- enclave toe is een pand onder een zadeldak. Nog meer naar de enclave toe is een nieuwbouw pand, dat een pand met potentieel monumentale waarden heeft vervangen. Bijzonder is het uniforme hekwerk dat doorloopt langs de oudere huizen (51-59) van dit deelgebied.

21 Afbeeldingen 21, 22, 23. Van boven naar beneden: de geschakelde oudere huizen (51-59), het gesloopte nummer 63 en de jongere half vrijstaande herenhuizen.

22 Tot aan de hoek met de oranjerie van Rusthof zijn het setjes van twee of drie herenhuizen met als uitzondering de bekende Klein Rusthof en Mignon, alle eveneens met diepe voortuinen. Er is wel een verschil tussen de tuinen van de oudere en de jongere herenhuizen, de oudste tussen de 24-27 meter ongeveer, de jongere tussen de 10-12 meter diep bij benadering. En ook hier zijn de achtertuinen van de oudste panden met circa 30 meter diepte zeer ruim bemeten, zij het dat diverse aan- en bijbouwen het groen wel hebben doen afnemen. Klein Rusthof heeft bijna geen achtertuin meer, omdat dit kavel verder is opgesplitst. De lagere nummers hebben naar verhouding ondiepe achtertuinen. Dat in dit geval de voortuinen dominant zijn, blijkt afdoende uit de bijzondere typologie van herenhuizen met openslaande glasdeuren aan de straatkant. Al met al is de oneven zijde van het Oosteinde zeer groen in beeld en ook hier in aansluiting op een breed wegprofiel en een zelfs nog groenere overzijde. De architectuur van de herenhuizen tussen de Prins Albertlaan en de Weverslaan is net zo homogeen als de architectuur in de hogere nummers.

De huizen zijn binnen een tijdsbestek van circa vijf jaar ontworpen, door een beperkt aantal architecten, in dezelfde klassiek- moderne stijl, die in deze tijd gangbaar was en in de vakliteratuur gepropageerd werd door vakgenoten als Leliman en Sluyterman.2 Het is niet toevallig dat de bebouwing aan het Oosteinde en omgeving aansluit op de voorbeelden uit deze en andere publicaties. Het is evident dat niet het dorpse kleinschalige karakter de herontwikkeling van de buitenplaatsen zou gaan bepalen, maar de voorname uitstraling van de buitenplaatsen zelf. Bij de herontwikkeling van het Oosteinde werd aldus omhoog gekeken, niet omlaag. Kenmerkend zijn de genoemde oriëntatie op de voortuin, erkers en balkons, decoratieve baksteenarchitectuur dan wel gepleisterd, kappen en steekkappen met een keramische dekking, dakkapellen en bakgoten. De gevelcompositie is regelmatig, min of meer symmetrisch. De raampartijen worden gekenmerkt door gedeelde bovenlichten. 4. Oosteinde even zijde Wat geldt voor de oneven zijde geldt in nog hogere mate voor de even zijde. De even zijde is echter iets later ontwikkeld, omdat het hoofdhuis van Rusthof nog enige jaren was blijven staan, toen de oneven zijde reeds herverkaveld werd. Ook de typologie is net wat anders, meer vrijstaande dan halfvrijstaande villa’s. In architectuur zijn de verschillen echter niet groot.

De kavels zijn met een diepte van 120 meter van de buitencategorie en met name vanaf de overzijde van de Vliet is het beeld van een buitenplaats nadrukkelijk aanwezig. Dat in rudiment nog twee vijverpartijen van Rusthof zijn overgebleven draagt beslist bij aan het karakter van een buitenplaats. Vanaf het Oosteinde is het beeld meer dat van een villapark, wat het in wezen ook is, de kavels naar verhouding tot de lengte relatief smal, waarbij de boompaanplant overwegend de erfgrenzen volgt. Ook de aanwezige steigers en platforms aan de achterzijde van de tuinen aan de Vliet duiden op de structuur van een villapark. De (half) vrijstaande villa’s hebben de rooilijn op gelijke hoogte, respectievelijk 17 en 20 meter (geclusterd). 2 Leliman en Sluyterman 23 Afbeelding 24. Vanaf de Vliet. Afbeelding 25. Vanaf het Oosteinde. De architectuur is in de vrijstaande villa’s met steekkappen en erkers uit de aard der zaak asymmetrisch en aan deze zijde van het Oosteinde nog meer gepleisterd, maar overigens vergelijkbaar met de oneven zijde. De oriëntatie op de voortuin – serre met openslaande

24 deuren - komt voor, maar is niet de norm. Het verharden van de voortuinen is een potentiële bedreiging van het landschappelijk beeld. 5. Groen van Prinstererlaan/Prins Albertlaan Als gezegd, de Prins Albertlaan even zijde was al een beschermd dorpsgezicht, vandaar dat de oneven zijde in het dorpsgezicht is bijgetrokken. Daarbij is ook hier de architectuur gemiddeld van een hoog niveau, uit dezelfde periode als het Oosteinde. Een derde reden is het wegprofiel, hier uitzonderlijk breed, met een afstand tussen de huizen van bijna 35 meter – ruim 10 meter meer dan in de andere dwarsstraten – en voorzien van een statige laanbeplanting. Tenslotte is de aanwezige vijverpartij – relict van het buiten Rusthof – een reden om dit deel onder het gebied te laten vallen. Afbeelding 26. Voorbeeld van een kleine villa in de stijl van de Amsterdamse School, naast een meer traditionele villa. Een eigenaardigheid in het wegprofiel betreft de verbreding richting Parkweg. De reden is niet duidelijk, maar de verbreding draagt bij aan het ruimtelijk effect van de straat. De kleine knik richting Oosteinde is wel te verklaren, vanuit de kavel van de oranjerie van Rusthof en ook deze knik draagt bij aan de ruimtelijke kwaliteit.

De architectuur van de oneven zijde sluit in de lage nummers aan bij de architectuur van het Oosteinde, maar in de hogere nummers zijn ook invloeden van de Amsterdamse School waarneembaar, alsook van een meer moderne stijl, de Haagse School. De typologie van herenhuizen past binnen de aard van de bebouwing van het dorpsgezicht. NB: de vijverpartij is vanuit de eerste formele aanleg diverse malen vergraven, maar vertegenwoordigt als geheel monumentale waarden. De kadastrale eigendom van de vijver is verdeeld over zes kavels.

25 Afbeelding 27. De drie drielingpanden even zijde aan de Groen van Prinstererlaan zijn ontwikkeld vanuit de Prins Albertlaan, door dezelfde architect en in hetzelfde jaar. Deze panden zijn daarom binnen het gebied getrokken. 6. Weverslaan De Weverslaan valt buiten het dorpsgezicht, maar in architectuur sluit de Weverslaan in de lage nummers aan op het Oosteinde. In typologie zijn de geschakelde huizen een slag minder groot dan de huizen aan het Oosteinde en ook het wegprofiel is minder ruim bemeten, maar visueel is er een sterke onderlinge verwantschap. De kwaliteit van de architectuur is even hoog, vandaar dat ook de panden in de lage nummers onderworpen zullen worden aan een beoordeling, beeldbepalend of monumentwaardig. Een pand uit de rij, daar waar Vilmos Huszár woonachtig was, is reeds monument, maar juist dit pand is in de buitengevel sterk gewijzigd. Afbeelding 28. Geschakelde huizen.

26 Afbeelding 29. Begrenzing dorpsgezicht en de verkaveling van de vijverpartij. Bron: Perceelloep. 5. Nadere typering van de te beschermen waarden • De hoofdstructuur van de doorgaande weg, parallel aan de Vliet; • De mix van kenmerken van de buitenplaatscultuur, villapark en dorpslintbebouwing; • De verbindende groenstructuur van de tuinen en het openbaar groen; • De diepe, groene voortuinen, nagenoeg gespeend van bij- en aanbouwen, carports en dergelijke; • De regelmatige rooilijnen binnen de villaparkontwikkeling; • De herkenbare footprints van de bebouwing binnen de omgrenzing van de kavels; • De herkenbare architectonische vormgeving en de gave mate van detaillering; • De stilistische verwantschap binnen de gebouwde clusters; • De herkenbare overblijfselen van de buitenplaatscultuur, in de bebouwing en in de vijverpartijen. • Zichtlijnen van en naar de dwarsstraten, zichtlijnen naar de St. Martinus. • De hoge kwaliteit van de architectuur, met name de woonhuizen, villa’s.

27 6. Waardering Het dorpsgezicht Oosteinde - Rusthof te Voorburg is een uniek en kwalitatief hoogstaand voorbeeld van de diverse dorpse ontwikkelingen in Nederland in de periode 1875-1925, waarbij het uitgangspunt gevormd werd door het buitenplaatsenlandschap. De diverse onderscheiden ontwikkelingen en de daarmee samenhangende deelgebieden vormen een harmonieus geheel, waarbij het groen en de herkenbare, verwante architectuurstijlen de verbindende schakels vormen. Een alomvattend stedenbouwkundig plan ontbreekt, maar binnen de organische groei, tot stand gekomen door ingrepen vanuit de private en publieke sector, is sprake van een herkenbare eenheid. Het dorpsgezicht Oosteinde - Rusthof is van algemeen belang voor de gemeente Leidschendam Voorburg vanwege de gaafheid en de herkenbaarheid van de architectuurhistorische, de historisch-ruimtelijke, de sociaal-economische en de cultuurhistorische waarden. Afbeelding 30. Rudimenten van de buitenplaatsen.

28 Literatuur Archief Hoogheemraadschap van Rijnland, 30-A Kaarten en technische tekeningen, A- 4279 t'Hoogheymraedschap van Rhijnland : [Wassenaar - Zoeterwoude], 1647 Douw, Jan Janszoon; Brouckhuijsen, Steven Pieterszoon van https://www.rijnland.net/over-rijnland/archieven-en-erfgoed/zoeken-in- archieven/?mivast=319&mizig=247&miadt=319&miview=ldt&milang=nl&misort=last_mod%7C%7C asc&micode=30A&minr=1056934&miaet=14 Kruikiuskaart https://universalviewer.io/uv.html?manifest=https://dlc.services/iiif- resource/delft/string1/1712- kruikius#?c=0&m=0&s=0&cv=16&xywh=444%2C461%2C3224%2C1433 Over de geschiedenis van Voorburg https://keesvanderleer.nl/ Over Klein Rusthof en Onder de Linden Oosteinde 47 Voorburg Villa ‘Klein Rusthof’ Bouwhistorische Verkenning GVB-architecten, 2018 Oosteinde 23 Voorburg ‘Onder de Linden’, Bouwhistorische Verkenning GVB-architecten, 2022 P.J. Lutgers, Gezigten in de omstreken van ’s Gravenhage en Leyden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://leidschendam.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/60bae009-227b-4b40-bbee-205391b02630?agendaItemId=3e604cc0-4944-483a-8f6b-0a24c4a632d2