2573-22 Bijlage 19 toelichting, Uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2019-2020.pdf

Bijlage: 19

Uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2019-2022

–– 1 ––

Editie 2019

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Inhoud Hoofdstuk

Onderwerp

Bladzijde

1 1.1 1.2 1.3 1.4

Inleiding ambities en aanpak Lokaal versus regionale, nationale en internationale ambities Doel van het uitvoeringsprogramma Monitoring

3 3 4 5 6

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Thema: Energie visie en strategieontwikkeling Energiebesparing gebouwde omgeving Opslag en uitwisseling elektriciteit Duurzame opwek van elektriciteit vergroten Duurzame warmte

9 9 10 10 10 11

3 3.1 3.2

Thema: Duurzaam verkeer en mobiliteit uitstoot mobiliteit verminderen en netwerk van ov en fiets bevorderen Leefbaarheid wijken verbeteren en ketenmobiliteit versterken

13 13 13

4 4.1 4.2

Thema: Klimaatadaptatie & vergroening bevorderen klimaatadaptieve wijken Versterken biodiversiteit en groen

15 15 16

5 5.1 5.2 5.3

Thema: Grondstoffen & afval afvalscheiding huishoudens Verminderen van afval gemeentelijke organisatie Duurzaam inkopen vanuit een circulaire benadering van grondstoffen (gemeente)

17 17 17 18

6 6.1

Thema: Luchtkwaliteit Vermindering blootstelling

19 19

7 7.1 7.2 7.3 7.4

Thema: Duurzaamheid in al ons beleid Duurzaamheid verankeren in beleid en projecten Energiehuishouding van de gemeentelijke organisatie Gemeente geeft voorbeeld in water en klimaatadaptatie Duurzaam bouwen/duurzame gebiedsontwikkeling

21 21 21 21 21

8 8.1

Thema: Samenleving De gemeente werkt aan bewustwording

23 23

9

Doelstelling middellange en lange termijn

25

10

Organisatie

26

11

Financiën

28

12

Planning besluitvorming uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2018-2022

29

Bijlagen 1 Resultaten Duurzaamheidsagenda tot 2018 2 Overzicht van het uitvoeringsprogramma in een oogopslag 3 Activiteitenoverzicht inclusief prioritering en planning 4 CO2-reductie, energiebesparing en stijging van hernieuwbare energie in de periode van 2010 t.o.v. 2017

–– 2 ––

30 31 32 33 35

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

1

Inleiding

Dit uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2019-2022 vloeit voort uit het coalitieakkoord 2018-2022. Het beschrijft waaraan de gemeente werkt en op welke wijze de dialoog wil aangaan met stakeholders over de verduurzaming van de gemeente. Het uitvoeringsprogramma is opgebouwd uit zeven thema’s en maakt inzichtelijk wat de gemeente doet aan duurzaamheid op deze verschillende terreinen. De aanpak en de activiteiten voor elk thema is op hoofdlijnen beschreven. De opbouw is als volgt: aan de hand van de aanleiding staataangegeven welke acties met welk doel en met welk resultaat worden uitgevoerd. In de bijlage zijn de acties bovendien in tijd uitgezet en voorzien van mijlpalen. 1.1 AMBITIES EN AANPAK Om te zorgen dat ook voor de komende generaties onze planeet een goede plek is om te leven, moeten we veranderen in hoe we werken, wonen, en leven. Ook in deze gemeente. Het college van burgemeester en wethouders van Leidschendam-Voorburg wil grote stappen zetten op het gebied van duurzaamheid energie en milieu. De ambitie is een CO2-neutrale gemeente met een circulaire economie in 2050. We werken aan een toekomstbestendige stad met een gezond woon- en leefklimaat. Wij zijn trots op Leidschendam-Voorburg als groene en duurzame woonstad en willen dit samen met onze bewoners blijvend versterken.

Het duurzaam versterken van de gemeente vraagt om een langetermijninvestering en een continu proces waarbij dynamiek en ontwikkelingen benut worden. Zo zetten we samen al stappen vooruit met onder andere het aanleggen van groene daken, het ontharden van de buitenruimte en tuinen, het isoleren van gebouwen en de inzet van het regionale energieloket voor informatie en advies aan de inwoners. De kosten blijven zo behapbaar en er kan ingespeeld worden op technische innovaties. Het uitvoeringsprogramma duurzaamheid draagt bij aan een meer zichtbare uitvoering in de gemeente. Sinds 2016 is op basis van de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 aan verduurzaming gewerkt. Voor een korte terugblik wordt verwezen naar bijlage 1. Op basis van ontwikkelingen, het coalitieakkoord in 2018 (hoofdstuk 3) en vakinhoudelijke kennis van partners en ambtenaren wordt het duurzaamheidsbeleid verder ontwikkeld en bestendigd in het uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2019-2022.

Wethouder Astrid van Eekelen stimuleert duurzame ondernemers door aandacht hiervoor te vragen tijdens feestelijke opening van Vlietdagen 2019 –– 3 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Het concept-uitvoeringsprogramma is besproken en van input voorzien met en door de gemeenteraad en andere stakeholders. Tijdens het Festival SamenDuurzaam hebben inwoners hun reactie gegeven op het concept-uitvoeringsprogramma. Het is belangrijk om op te merken dat parallel aan het traject van de totstandkoming van het uitvoeringsprogramma veel activiteiten en acties al zijn ingezet en/of doorlopen, opdat voldoende slag- en realisatiekracht wordt bereikt zonder onnodig tijdverlies. Het uitvoeringsprogramma duurzaamheid richt zich op de acties en activiteiten die bijdragen aan de ontwikkeling naar een duurzame gemeente die CO2-neutraal is in 2050. De ambitie is om dit samen met inwoners en andere maatschappelijke partners stapsgewijs te bereiken met tussendoelen in 2022, 2026 en 2030. De zeven thema’s in het uitvoeringsprogramma duurzaamheid zijn: Energie, Mobiliteit, Klimaatadaptatie en vergroening, Grondstoffen en afval, Luchtkwaliteit, Duurzaamheid in al ons beleid en Samenleving. Zo werken we samen aan de verduurzaming van onze gemeente. 1.2 LOKAAL VERSUS REGIONALE, NATIONALE EN INTERNATIONALE AMBITIES Het werken aan een duurzame leefomgeving komt voort uit internationale en nationale ontwikkelingen.

De samenleving zal zich moeten inspannen om onder andere de opwarming van de aarde te beperken, de aflopende beschikbaarheid van (fossiele) grondstoffen te stoppen en de gevolgen van de klimaatverandering op te vangen. Internationaal Het bredere, internationale perspectief is de agenda voor duurzame ontwikkeling van de Verenigde Naties. Deze is samengevat in zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development Goals); een combinatie van sociale, economische en ecologische doelen voor de gehele wereldbevolking.

Dit gemeentelijke uitvoeringsprogramma duurzaamheid richt zich op de doelen schoon water en sanitair (6), betaalbare en schone energie (7), industrie, innovatie en infrastructuur (9), duurzame steden en gemeenschappen (11), duurzame consumptie en productie (12), klimaatactie (13), leven op het land (15) en het aangaan van partnerschappen voor deze doelen (17).

–– 4 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Nationaal Op 28 juni 2019 heeft het kabinet het defenitieve Klimaatakkoord gepresenteerd. Vanuit het Bestuursakkoord Ruimtelijke Adaptatie is 600 miljoen euro beschikbaar voor klimaatadaptatie. Het Rijksbrede programma Circulaire Economie ‘Nederland circulair in 2050’ richt zich op de ontwikkeling en realisatie van een circulaire economie in 2050. Regio In regionaal verband stelt Leidschendam-Voorburg samen met 22 andere gemeenten een Regionale Energie Strategie (RES) op. Daarnaast worden in de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) de mogelijkheden onderzocht voor CO2-reductie van de mobiliteit in de regio. Provincie Zuid-Holland ontwikkelt de strategie ‘Circulair Zuid-Holland’, waarover in 2019 besluitvorming plaatsvindt. Lokaal De gemeente werkt aan de ontwikkeling van de omgevingsvisie. Met het Kompas van de Leefomgeving is de eerste richting hiervoor door de gemeenteraad vastgesteld. Het uitvoeringsprogramma Duurzaamheid geeft met name invulling aan hoofddoelstelling 3 - energie en klimaatadaptatie - uit het Kompas. In het coalitieakkoord 2018 geeft de gemeente aan stappen te willen zetten op het gebied van duurzaamheid. Om de doelen van Parijs te halen, wil de gemeente vóór 2050 CO2-neutraal zijn. Samengevat betreft het de volgende doelstellingen: Herkomst document

Doelstelling

Termijn

Klimaatakkoord Parijs

-2˚C & CO2-arm

2050

Agenda voor Duurzame ontwikkeling

zeventien doelen

2030

Rijksbreed programma circulaire economie

Grondstoffen efficiënt inzetten en hergebruiken, zonder schadelijke emissies naar het milieu

2050

Rijksbreed programma circulaire economie

50% minder gebruik van primaire grondstoffen (mineraal, fossiel en metalen)

2030

Klimaatwet Nederland

49% van CO2-reductie

2030 t.o.v. 1990

Klimaatwet Nederland

95% CO2-reductie

2050 t.o.v. 1990

Klimaatwet Nederland

Elektriciteitsproductie 100% CO2-neutraal

2050

MRDH regionale mobiliteit

30% CO2-reductie mobiliteit (1,35 Mton)

2050 t.o.v. 2015

Coalitieakkoord gemeente Leidschendam-Voorburg CO2-neutraal

2050

Stand van zaken Het doel is CO2-neutraal en van het aardgas af in 2050. In de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 is het thema CO2-reductie en energiebesparing opgenomen. Het doel is om in 2020 (t.o.v. 2007) een CO2-reductie van 20%, 20% energiebesparing en 20% meer gebruik van hernieuwbare energie te bereiken. In bijlage 4 staan de berekeningen van de CO2-reductie, energiebesparing en stijging van hernieuwbare energie in de periode van 2010 tot 2017. Uit deze gegevens lijken de gestelde doelen voor 2020 haalbaar. In 2017 is de totaal bekende CO2 uitstoot ten opzicht van 2010 gereduceerd met 17%. In diezelfde periode is zichtbaar dat het totaal bekend energiegebruik (incl. hernieuwbare warmte, excl. auto(snel)wegen) [TJ] gedaald is met 23%. Naar schatting is er in 2010 achter de meter afgerond 0 TJ zonnestroom opgewekt. In 2017 was dit naar schatting 4 TJ. 1.3 DOEL VAN HET UITVOERINGSPROGRAMMA De scope van het uitvoeringsprogramma: Behalve acties en activiteiten beschrijft het uitvoeringsprogramma de urgentie, prioriteiten en mijlpalen die vallen binnen de invloedssfeer van de gemeente. Daarbij is onderscheid gemaakt voor de periode 2019-2022 en de verder liggende doelstellingen voor 2026 en 2030. De acties zijn gekoppeld aan de inzet van capaciteit en middelen binnen de gemeentebegroting.

–– 5 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

1.4 MONITORING Door de voortgang te monitoren, kunnen resultaten meetbaar gemaakt worden. Voor het monitoren van de doelstellingen zijn betrouwbare gegevens noodzakelijk. Daarom is er gekozen om gebruik te maken van de klimaatmonitor van het Rijk en de duurzaamheidsindex van Telos. Deze landelijke meetinstrumenten maken het mogelijk om de voortgang van Leidschendam-Voorburg te vergelijken met andere gemeentes. Klimaatmonitor De klimaatmonitor maakt gebruik van big data en is een monitoringportaal van het Rijk en vormt een bron aan informatie. De monitor toont gegevens over bijvoorbeeld energieverbruik, CO2-uitstoot en opwek van hernieuwbare energie in de gemeente. Daarnaast is het mogelijk deze gegevens te benchmarken met andere gemeentes. In het portaal zijn de prestaties van Leidschendam-Voorburg bijvoorbeeld goed te vergelijken met een andere gemeente zoals Amstelveen (Amstelveen lijkt qua grootte, ligging etc. op Leidschendam-Voorburg). Het totale CO2-uitstoot voor gemeente Leidschendam- Voorburg bedraagt in 2017 331.700 ton. Onderstaande grafieken uit de klimaatmonitor tonen de totaal bekende CO2-uitstoot met en zonder auto(snel)wegen en laten ook zien dat de CO2 uitstoot van woningen sinds 2004 daalt.

–– 6 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Telos Telos heeft dit jaar voor de vijfde keer de Nationale Monitor Duurzame Gemeenten uitgebracht. De monitor geeft een beeld van de duurzame ontwikkeling van Nederlandse gemeenten over de periode 2014-2018. De meeting van Telos monitort in feite het people planet profit principe. In de monitoring onderscheidt Telos drie vormen van kapitaal waaronder sociaal-cultureel, ecologisch en economisch kapitaal. Voortgangsbrief Duurzaamheid Elke twee jaar stelt de gemeente een voortgangsbrief Duurzaamheid op die rapporteert over de voortgang en opbrengsten van het uitvoeringsprogramma duurzaamheid. De brief gaat in op de behaalde resultaten en het mogelijk effect van deze resultaten op toekomstig beleid. Ook informeert de brief over eventuele aanpassingen van het activiteitenprogramma duurzaamheid. De voortgang van het programma wordt per thema gemeten op basis van indicatoren uit de klimaatmonitor en de Nationale Monitor Duurzame Gemeenten van Telos. Het meten van indicatoren geeft de gemeente de mogelijkheid tussenresultaten inzichtelijk te maken en zo nodig gericht bij te sturen op resultaten. De eerste voortgangsbrief betreft de periode 2019/2020 en verschijnt in het voorjaar 2021. Leeswijzer Het uitvoeringsprogramma 2019-2022 bestaat uit vijf documenten. Het hoofddocument is de toelichting en verantwoording.

Bijlage 1 betreft een korte terugblik op de resultaten van de duurzaamheidsagenda 2016-2020 tot 2018. Bijlage 2 biedt in één oogopslag het overzicht van het uitvoeringsprogramma met doelstellingen en activiteiten. Bijlage 3 geeft inzicht in de activiteiten in de tijd uitgezet inclusief de prioriteiten.Gegevens uit de klimaatmonitor geven in bijlage 4 inzicht in CO2-reductie, energiebesparing en stijging van hernieuwbare energie in de periode van 2010 tot 2017 in Leidschendam-Voorburg.

–– 7 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

–– 8 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

2

Thema: Energie

Om klimaatverandering te beperken, zullen we ons energiegebruik moeten minderen en de overstap moeten maken naar hernieuwbare energiebronnen. Deze opgave is groot en de route ernaartoe lang. Deze verandering vraagt op korte termijn om maatregelen om energie te besparen, efficiënt om te gaan met de energie die we opwekken en gebruiken en om te schakelen naar hernieuwbare bronnen.

Hoofddoelstelling Factsheet energie Leidschendam-Voorburg Het doel is CO2-neutraal en van het aardgas af in 2050. In de Duurzaamheidsagenda 2016-2020 is het thema CO2-reductie en energiebesparing opgenomen. Het doel is om in 2020 (t.o.v. 20071) een CO2-reductie van 20%, 20% energiebesparing 1. Huidige situatie (2015) 3. Energieaanbod 205 en 20% meer gebruik van hernieuwbare energie te bereiken.

Inwo Won Energiebruik gebouwde omg

wind

TJ

5.000

1.091 TJ

4.500

Benzine/ Diesel /LPG

1.801

4.000

Overmorgen 2016, eerste verkenning

3.500

Aardgas overig (o.a. industrie)

185

Aardgas gebouwde omgeving

1.948

3.000 2.500 2.000

Factsheet energie Factsheet energie

Leidschendam-Voorburg 1.500

1.000

Leidschendam-Voorburg 500

-

Collectieve warmte

Inwoners: 74.772 Woningen: 36.383 Energiebruik gebouwde omgeving: 56% Energievraag

1. Huidige situatie (2015) 5.000 TJ

4.000

Benzine/ Diesel /LPG

1.801

1.801TJBiobrandstof 1.091 3.000

4.000

3.500

Aardgas overig (o.a. industrie)

3.500

Aardgas overig (o.a. industrie)

3.000

185

3.000

2.000

2.500

Aardgasomgeving gebouwde omgeving 1.948 Aardgas gebouwde

2.500

2.000 2.000 1.500 1.500

Collectieve warmte Collectieve warmte

-

1.000 1.000

500

-

Elektriciteit

2. Energievraag- en aanbod 2050

2. Energievraag- en aanbod 2050

33 MW

1.091 TJ

Restwarmte (0%) LT bronnen (70%)

49 189 100 6 694

collectieve warmte 4.677 TJ 453 TJ

Energievraag

individuele warmte Energieaanbod

collectieve warmte 800 TJ

338 1.091 Totaal

individuele warmte

453 TJ

TJ

1.647 TJ

Vermogen bron 20 MW Besparing 35% 13.000 woningequivalenten

TJ Biobrandstof

1.647 TJ

Power to gas (38%)

13%

Vermogen bron 20 MW

13%

1%

1% 2.1 VISIE EN STRATEGIEONTWIKKELING (Hernieuwbaar) Geothermie (30%) gas De route naar CO2-neutraal in 2050 gaan weBiomassa stap transport voor stap opzetten. 21 Restwarmte (0%) Elektrisch Aardgas 258 LT bronnen (70%) verwarmen (87%) (hernieuwbaar) gassamen aanbiomassa De gemeente werkt met 22 andere gemeentes het opstellen van de Regionale Biogasen de provincie Zuid-Holland 49 Warmte 496 TJ 27 TJ Power to gas 189 Energie Strategie (RES). In die strategie worden de opgave en mogelijke oplossingen voor Zonnewarmte individueel 100 biomassa in beeld (hernieuwbaar) gas de energietransitie Bijstook biomassa individueel 6 gebracht. Inmiddels is het regionaal energieperspectief als bouwsteen voor de officiële Regionale energiestrategie zomer 496 TJ 27 TJ All electric individueel 694 Collectieve warmte 453 2019 opgeleverd. Elektriciteit Zon 338 Windrichting het Rijk voor 1.091 de nationale Aardgas (52%)opgave. Parallel bepaalt de gemeente via De resultaten vormen de inbreng van de regio 6 TJ Bijstook biomassa (10%) de Lokale Energie Energievraag Strategie (LES)Energieaanbod wat onze gemeentelijkeTotaal inbreng aan deBiogas regio kan zijn. 3.199 TJ Biomassa transport

3.000 2.500

2.000

2.500

Aardgas

Warmte

1.500

2.000

1.500

Elektriciteit

500

1.000

Restwarmte (0%)

Elektrisch

258

LT bronnen (70%)

verwarmen (87%)

Biogas

49

Power to gas Zonnewarmte individueel

189 100

Bijstook biomassa individueel

1.000

21

6

All electric individueel

694

Collectieve warmte

453

Zon Wind

338 1.091

0

500

Energievraag

Energieaanbod

Totaal

Aardgas (52%)

6 TJ

Bijstook biomassa

Biogas (10%)

3.199 TJ

Power to gas (38%)

Transport

21 TJ

0

Power to gas (38%)

Transport

21 TJ

In de LES bepaalt de gemeente de lokale visie. Hiermee geeft zij richting aan antwoorden op de vraag hoeveel energie we willen besparen, welke duurzame energiebronnen gewenst en bruikbaar zijn en welke voorwaarden en kansen daaraan zijn gekoppeld. De LES geeft eveneens richting aan de wijkaanpak. Deze wordt doorvertaald in de warmtetransitieplannen per wijk (zie paragraaf 2.5 duurzame warmte).

1

L okale gegevens over CO2-reductie, energiebesparing en meer gebruik van hernieuwbare energie zijn niet voldoende bekend vóór 2010. Daarom maken we gebruik van de gegevens uit de klimaatmonitor van 2010-2020.

–– 9 ––

Aardgas (52%) Biogas (10%)

Geothermie (30%) 13.000 woningequivalenten

(Hernieuwbaar) gas Biobrandstof

496 TJ

3.199 TJ

800 TJ

Besparing 35%

3.500

(hernieuwbaar) gas

453

100 TJ Zon 33 MW Wind

743

21 258

0

4.677 TJ

Energievraag

53 TJ Power to gas

1.948 Zonnewarmte individueel 1.500 MW vermogen PV panelen 111 MW vermogen PV panelen111 Bijstook biomassa individueel windmolens op- landTJ (3MW) TJ 0 windmolens op land0(3MW) All electric individueel 1.000 28.000 zonnecollectoren 28.000 zonnecollectoren Collectieve warmte 10 windmolensElektriciteit op zee (10MW) 1.091 TJ 100 TJ 10 windmolens op zee (10MW)

Vermogen bron 20 MW 13.000 woningequivalenten Geothermie (30%)

53 TJ

743

Energievraag

3.000

Warmte

500

Elektriciteit

500

3.500

1.647 TJ

291.000 BiomassaPV-panelen transport gebouwen 291.000 PV-panelen gebouwen 285 TJ Aardgas 285 TJ 20 ha zonneveld Biogas 20 ha zonneveld

2.500 185

collectieve warmte

453 TJ

338 TJ

(Hernieuwbaar) gas

1.091

Besparing 35%

3.500

Benzine/ Diesel /LPG

4.500

-

12-6-2017

3. Energieaanbod 2050 2. Energievraagen aanbod 2050 zon wind TJ wind zon 1.091 TJ 338 TJ

5.000 4.500

-

10 windmolens op zee (10MW) 743

4.677 TJ

3. Energieaanbod 2050

1.TJHuidige situatie (2015)

0 windmolens op land (3MW) -

Inwoners: 74.772 Woningen: 36.383 Elektriciteit Energiebruik gebouwde omgeving: 56% 12-6-2017

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Activiteiten Energiestrategie

Jaar

Formuleren van inbreng in de RES

2019/ 2020

Opstellen Lokale Energie Strategie (LES)

2019/ 2020

2.2 ENERGIEBESPARING GEBOUWDE OMGEVING Minder energie gebruiken blijft de beste manier om de CO2-uitstoot terug te dringen. Voor iedere m3 gas of kWh elektriciteit die we minder gebruiken, hoeft een veelvoud daarvan niet te worden opgewekt. De doelstelling voor 2020 is een energiereductie van 20%. Door gebouwen te isoleren, neemt het energieverbruik af. Om dit te bereiken, stimuleert de gemeente energiebesparing door het informeren, adviseren en inspireren van inwoners, organisaties en ondernemers (inclusief vastgoedeigenaren) en zet stimuleringsregelingen in. Jaarlijks maken gemeente, huurdersorganisaties en woningcorporaties nieuwe prestatieafspraken. Duurzaamheid is eenn van de thema’s waar deze partijen afspraken over maken. Daarbij gaat het onder andere over de energietransitie, energiebesparende maatregelen en communicatie. De Wet milieubeheer legt ondernemingen en organisaties op om te werken aan energiebesparing. De verplichting is afhankelijk van het jaarlijkse verbruik van gas en elektra. Op 1 juli 2019 is de wet aangescherpt. De Omgevingsdienst Haaglanden (ODH), in opdracht van de gemeentes, verzorgt de handhaving op deze wet. Dit betekent dat ook ondernemers en organisaties in Leidschendam-Voorburg actief met energiebesparing aan de slag moeten. In samenwerking met de omgevingsdienst wordt gewerkt aan bewustwording en informatieverstrekking.

In het kader van de Duurzaamheidsagenda hebben zeven sportverenigingen energiebesparingsonderzoek laten uitvoeren. Dit onderzoek is door de gemeente gefaciliteerd. Op dit moment loopt een vergelijkbaar traject met scoutingverenigingen tot en met 2020. Activiteiten Energiebesparing gebouwde omgeving

Jaar

Instellen van stimuleringsregeling waarbij inwoners ook tegen lage rente kunnen lenen (fonds)

2019/2020

Jaarlijkse prestatieafspraken met woningbouwcorporaties

doorlopend

Samen met ODH informeren van bedrijven over de energie-informatieplicht en handhaving Faciliteren van verenigingen in hun verduurzamingsopgaven

2019 e.v. 2019/2020

2.3 OPSLAG EN UITWISSELING ELEKTRICITEIT Elektriciteit en warmte wordt steeds meer lokaal opgewekt. De momenten van opwek vallen niet altijd samen met de behoefte aan energie. Dit vraagt om een goede afstemming tussen vraag en aanbod van energie met behulp van mogelijkheden voor opslag en uitwisseling. Hiervoor is infrastructuur nodig. In de ontwikkeling van Klein Plaspoel Polder (KPP) wordt gewerkt aan een pilot voor lokale opslag en uitwisseling met behulp van een wijkbatterij en deelauto’s. Activiteiten Opslag en uitwisseling elektriciteit

Jaar

Pilot wijkoplossingen in combinatie met mobiliteit: wijkbatterij en deelauto

2020/2021

2.4 DUURZAME OPWEK VAN ELEKTRICITEIT VERGROTEN In de gemeente wekken we stroom duurzaam op via zonnepanelen op gebouwen. De gemeente wil de realisatie van (grootschalige) zonne-energieprojecten op daken faciliteren en stimuleren. De gemeente heeft inwoners geholpen bij het opzetten van de lokale zonne-coöperatie Zon op LV. Inwoners die geen of onvoldoende mogelijkheden hebben om individueel zonne-energie op te wekken, kunnen door gebruik te maken van de postcoderoosregeling op andermans dak collectief energie opwekken. De coöperatie is bezig met de realisatie van het eerste project op het dak van de sporthal van de Cascade. De gemeente inventariseert het aantal daken groter dan 100 m2 die geschikt zijn voor grootschalige opwek van zonne-energie. Naast daken worden ook kopgevels van gebouwen die geschikt zijn voor de opwekking van zonne-energie geïnventariseerd. Na deze inventarisatie worden de betreffende dak- en geveleigenaren benaderd en geactiveerd om hun daken en gevels in te zetten voor duurzame en lokale opwek van elektriciteit. –– 10 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Activiteiten Duurzame opwek van elektriciteit

Jaar

Faciliteren van coöperatie Zon op LV bij realisatie eerste project

2019

Inventariseren van de mogelijkheden voor opwek van zonne-energie op het zuiden gerichte kopgevels en op daken groter dan 100 m2

2020

Informeren en activeren van dak- en geveleigenaren over de mogelijkheden voor zonne-energie

2021

2.5 DUURZAME WARMTE Om te bepalen hoe onze woningen in 2050 duurzaam verwarmd worden, is een planmatige en meerjarige aanpak gewenst. Als onderdeel van de LES stelt de gemeente een warmtevisie op. De warmtevisie geeft inzicht in welke alternatieven voor aardgas waar het meest geschikt zijn, beschrijft de uitgangspunten en de aanpak. De warmtevisie geeft focus en richting voor gedetailleerdere keuzes op wijkniveau. De warmtevisie wordt de komende jaren op wijkniveau vertaald naar warmtetransitieplannen. Deze plannen geven aan waar en wanneer alternatieve warmtevoorzieningen moeten zijn gerealiseerd. Deze plannen worden vervolgens vertaald in het omgevingsplan. Leidschendam-Voorburg telt dertien wijken. Beschikbaar budget en capaciteit vraagt de gemeente keuzes te maken in de wijkaanpak. Op basis van de wijkplanning, voortkomend uit de LES, start de gemeente in 2020 met het opstellen van de eerste warmtetransitieplannen in de wijken. Het traject om te komen tot warmtetransitieplannen voor de wijken die vóór 2030 aardgasvrij gemaakt worden, zal intensief zijn. Hiermee wordt ook duidelijk hoe de uitvoering bij deze eerste wijken vorm krijgt. Voor de wijken die in de planning zijn aangewezen om in 2035, 2040 en 2050 aardgasvrij te worden, maken we een warmtetransitieplan op hoofdlijnen.

Op dit moment onderzoekt de gemeente de mogelijke energiebronnen die kunnen dienen als alternatief voor aardgas. Eén onderzoek is gericht op de haalbaarheid van aquathermie. Hierbij gaat het om de winning van warmte en koude uit de rivierwaterleiding van Dunea en uit oppervlaktewater. Verkend wordt of aquathermie ook interessant is voor de nieuwbouw in KPP en renovatieprojecten zoals in de wijk de Heuvel. Daarnaast worden andere energiebronnen verkend zoals de warmterotonde (warmtenet voor de distributie van restwarmte, bijvoorbeeld uit het Rotterdamse havengebied), individuele oplossingen op woningniveau en geothermie in samenwerking met Den Haag. Dit resulteert in een overzicht van mogelijkheden voor energiebronnen voor de gemeente. Via pilotwijken doen gemeente en inwoners ervaring op met het voorbereiden van woningen op de energietransitie. Op initiatief van wijkbewoners is het wijklab Essesteijn in uitvoering, waarbij de mogelijkheden voor verduurzaming van de kwadrantwoningen voor bewoners inzichtelijk worden gemaakt. De begeleiding van het proces is gefinancierd met geld van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Als pilot, vanuit het platform lokale democratie, is een groep inwoners uit Voorburg-West met het thema energietransitie gestart. De ‘energie’ voor de transitie moet uit de samenleving komen.

De LES beschrijft hoe de gemeente dit soort initiatieven wil faciliteren. Vóór 1 juli 2018, de dag dat gasloze nieuwbouw verplicht werd, waren nog enkele plannen ingediend voor woningbouw die nog met aardgasaansluiting kunnen worden gerealiseerd bij Damcentrum. Deze aanvragen zijn of worden naar verwachting ingetrokken. Samen met partijen werkt de gemeente nu aan energiezuinige en duurzame bouwplannen.

Activiteiten Duurzame warmte

Jaar

Verkenning alternatieve warmtebronnen gemeente

2019/2020

Verkenning toepassing aquathermie voor o.a. nieuwbouw KPP

2019/ 2020

Evaluatie pilot wijklab Essesteijn opstellen

2019

Uitkomst gesprekken met ontwikkelaars nieuwbouw met aanvraag voor 1 juli 2018

2019

Plan opstellen voor wijkaanpakken

2020

Warmtetransitieplannen voor wijken opstellen

2020 e.v.

–– 11 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

–– 12 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

3

Thema: Duurzaam verkeer en mobiliteit

Verkeer heeft een groot aandeel in het fossiel energieverbruik en het veroorzaken van luchtverontreiniging. De gemeente zet in op de transitie naar schonere brandstoffen en zuinige voertuigen, waarbij de gemeente via investeringen in het eigen wagenpark het goede voorbeeld geeft. Hoofddoelstelling De gemeente streeft naar duurzame mobiliteit en wil emissieloze mobiliteit bevorderen door te ‘verminderen, (te) verschonen en (te) veranderen’. Dit betekent een verbetering van de leefbaarheid met behoud van een goede bereikbaarheid, door het beperken van niet-noodzakelijk autogebruik en het bevorderen van langzaam verkeer en openbaarvervoergebruik. 3.1 UITSTOOT MOBILITEIT VERMINDEREN EN NETWERK VAN OV EN FIETS BEVORDEREN Voor duurzame mobiliteit is de gemeente gedeeltelijk afhankelijk van een regionale aanpak via de MRDH of buurgemeenten. Dat geldt onder andere voor verbetering van het openbaar vervoer en regionale fietsverbindingen. In 2019 en 2020 wordt verder gewerkt aan emissiearm vervoer, bijvoorbeeld door de lopende concessie voor de inzet van elektrische bussen. Via het convenant doelgroepenvervoer wordt de richting ingezet naar emissieloos doelgroepenvervoer in 2030. Daarnaast worden regionale haalbaarheidsstudies uitgevoerd naar nieuwe brandstoffen, regionale P&R-deelhubs en stedelijke distributiesystemen/stadslogistiek.

Verder wordt een haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd naar een extra tramhalte voor Leidschendam-Zuid/Overgoo. Ook wordt onderzocht of het voor- en natransport in aansluiting op openbaar vervoer kan worden geoptimaliseerd. Omdat de fiets het schoonste vervoermiddel is, wordt verkend hoe het fietsnetwerk verder kan worden verbeterd. De route voor de verlengde velostrada wordt onderzocht en gerealiseerd. Activiteiten Uitstoot mobiliteit verminderen en netwerk van OV- en fiets bevorderen

Jaar

Participeren in diverse regionale haalbaarheidsstudies (o.a. nieuwe brandstoffen, stedelijke distributiesystemen, P+R deelhub)

2020/2022

Participeren in concessie op basis van MRDH-strategie in de aanschaf van elektrische bussen

2019/2025

Onderzoek naar halte Overgoo en verbeteren bereikbaarheid Leidschendam-Zuid

2019/2020

Participeren in convenant doelgroepenvervoer

2019 e.v.

Metropolitane fietsroute naar o.a. Pijnacker onderzoeken en aanleggen Routeonderzoek en uitvoering verlengde velostrada

2022 2020 e.v.

3.2 LEEFBAARHEID WIJKEN VERBETEREN EN KETENMOBILITEIT VERSTERKEN De regionale ambitie is om in 2050 emissieloze mobiliteit te hebben. De regionale strategie wordt doorvertaald naar de lokale situatie. Afhankelijk van de vraag wordt het aantal e-laadpalen de komende jaren uitgebreid binnen de regionale concessie voor de plaatsing van laadpalen. Parkeervakken met laadpalen worden nu nog afgekruist. Verkend wordt of via een ‘laadstraatpilot’ laadpunten in de straat of lantaarnpalen geïntegreerd kunnen worden zodat het afkruisen van parkeervakken achterwege gelaten kan worden. Vanaf 2022 wil de gemeente inwoners de mogelijkheid bieden om in wijken of straten een ‘leefstraat’ in te richten. Inwoners kunnen dan met een gemeenschappelijk gedragen plan komen om parkeerruimte in te zetten voor leeffuncties. –– 13 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

In 2019/2020 wordt een parkeernota en parkeervisie opgesteld. Mogelijk worden hierin (stimulerende) maatregelen opgenomen die autobezitters ertoe uitdagen te kiezen voor alternatieven mobliteitsvormen. Bovendien wordt in 2020 een haalbaarheidsplan opgesteld voor deelautoparkeerplaatsen. De uitkomsten worden in de parkeernota en -visie verwerkt. Het versterken van de ketenmobiliteit bij openbaar vervoer is belangrijk om het gebruik van OV voor inwoners te vereenvoudigen, met name voor de ‘first’ en ‘last mile’. Om die reden wil de gemeente het voor- en natransport in aansluiting op openbaar vervoer optimaliseren. Verkenning van de mogelijkheden voor deelfietsen en deelauto’s vormt een eerste stap. De fiets is lokaal een belangrijk vervoersmiddel. Naast de jaarlijkse fietspromotieacties onderzoekt de gemeente de komende jaren welke veelgebruikte fietsroutes kunnen worden opgewaardeerd naar velostrades (snelfietsroutes). Activiteiten Leefbaarheid wijken verbeteren en ketenmobiliteit versterken

Jaar

Doorvertalen van regionale mobiliteitstrategie MRDH naar lokale mobiliteitsstrategie

2019/2020

Uitbreiden laadnetwerk auto’s op basis van vraag via lopende concessie

2019/2026

Haalbaarheidsonderzoek naar ‘laadstraat’ en laadpunten in lantaarnpalen met businesscase

2019/2020

Parkeernota en parkeervisie opstellen

2019/2020

Fietspromotie uitvoeren i.s.m. Haaglanden, twee acties per jaar

2019 e.v.

Opstellen voorstel voor de inzet van deelfietsen en deelauto’s

2020/ 2021

Uitrol deelauto’s in Leidschendam Centrum

2019/2020

–– 14 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

4

Thema: Klimaatadaptatie en vergroening

De gemeente werkt aan klimaatbestendige straten, schoolpleinen, tuinen en gebouwen. Wateroverlast wordt verminderd volgens het adagium ‘vasthouden, bergen, afvoeren’. Woningen worden afgekoppeld van het vuilwaterriool en er wordt gezorgd voor lokale, geleidelijke infiltratie van regenwater in de bodem of afvoer naar het oppervlaktewaterstelsel. Verder wordt gewerkt aan het voorkomen van pieken en dalen in grondwaterstanden. Ook wordt ingezet op natuurlijk (ecologisch) groen- en waterbeheer. Hoofddoelstelling Weersextremen komen steeds vaker voor. De gemeente wil hittestress, (grond)wateroverlast en verdroging zo veel mogelijk voorkomen en de waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren. Water opvangen en vasthouden en meer groen, aangevuld met andere ruimtelijke maatregelen dragen bij aan een klimaatbestendige openbare ruimte. 4.1 BEVORDEREN KLIMAATADAPTIEVE WIJKEN We vergroten de sponswerking van de stad door waar mogelijk te vergroenen en water zo veel mogelijk vast te houden. Klimaatadaptatie is geen eenmalige investering, maar een continu proces. De dynamiek en ruimtelijke kansen in Leidschendam-Voorburg worden benut om adaptieve maatregelen te treffen. De kosten blijven zo behapbaar en er kan continu ingespeeld worden op technische ontwikkelingen en het veranderende klimaat. De gemeente blijft de aanleg van groene daken stimuleren.

Tot 2020 is het streven om 15.000 m2 aan extra groendak te hebben gerealiseerd ten opzichte van 2014. Voor 2024 is het doel 5.000 m2 extra groendak ten opzichte van de doelstelling in 2020. Hierna wordt een nieuwe hittestresskaart gemaakt. Met die kaart kunnen nieuwe knelpunten geïdentificeerd worden.

–– 15 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Via Operatie Steenbreek wordt per jaar 1.000 m2 onthard en bij nieuwe scholen wordt ingezet op de aanleg van klimaatadaptieve pleinen. Potentiële hemelwateroverlast bij extreme buien is in beeld door middel van de klimaatstresstest. In een pilot wordt onderzocht of een woninglabel voor waterschaderisico (bluelabel) kan bijdrage aan het waterrisicobewustzijn van inwoners. Vanuit het Water- en Rioleringsplan worden er jaarlijks twee tot drie “bui-van-de-eeuw” knelpunten aangepakt. In 2019 zijn dat de Oude Haven in Voorburg en een inrit van een parkeergarage aan de Spinozalaan. Het rioolwerk in Prinsenhof -laag wordt aangegrepen om in het hele gebied te kijken naar een klimaatadaptieve inrichting (start 2020). Droogte was in 2018 een issue. Dat zal in de toekomst vaker voorkomen. Om regenwater daar te laten waar het valt, stimuleert de gemeente het afkoppelen van het regenwater. Het afkoppelproject aan de Deventerlaan (inzet afkoppelcoach en actief afkoppelen van woningen) wordt geëvalueerd zodat kan worden bepaald of deze methodiek navolging verdient. Aan de raad wordt in 2019 voorgelegd of een hemelwaterverordening als beleidsondersteunend instrument voor afkoppelprojecten wenselijk is. Via een grondwaterbeheerplan worden structureel te lage of te hoge grondwaterstanden in beeld gebracht, samen met de mogelijke oplossingen.

Het 3Di riolerings- en wateroverlastmodel wordt in 2019 verder verfijnd, zodat de volgende klimaatstresstest verder kan worden verbeterd. Met ingang van 2019 zal iedere zes jaar met stakeholders een risicodialoog worden gevoerd over de uitkomsten van de klimaatstresstesten.

Activiteiten Klimaatadaptieve wijken

Jaar

Stimuleren groene daken

2019 e.v.

Operatie Steenbreek: stimuleren ontharden van openbare ruimte en tuinen

2019 e.v.

Klimaatadaptieve schoolpleinen bij nieuwbouw bevorderen

2019/2020

Pilotproces ontwikkeling Bluelabel (bewustzijn wateroverlast/ waterschade) bij woningen

2019/2020

‘Bui van de Eeuw’ maatregelen

2019 e.v.

Evaluatie afkoppelproject van Deventerlaan

2019

Opstellen hemelwaterverordening

2019

Opstellen grondwaterbeheerplan

2020

Optimaliseren 3Di modellering riool- en wateroverlast

2020

Risicodialoog klimaatstresstest (zesjaarlijks)

2019/2020

Klimaatadaptieve inrichting Prinsenhof laag

2021/2022

4.2 VERSTERKEN BIODIVERSITEIT EN GROEN Afgelopen jaren zijn veel watergangen kwalitatief verbeterd, onder andere door de aanleg van natuurvriendelijke oevers. Om die kwaliteit te behouden en te verbeteren, is het uitvoeringsprogramma ‘Natuur in de stad’ vastgesteld. Ook wordt er een ecologisch baggerplan opgesteld. Beheer en onderhoud worden daarmee beter op de ecologie afgestemd. Om het biodiversiteit en bewustwording te versterken, wordt een Tiny Forest aangelegd. Eveneens wordt zo de vergroening van Leidschendam-Voorburg gestimuleerd. Activiteiten Versterken ecologie en groen

Jaar

Uitvoeringsprogramma Natuur in de stad opstellen

2019

Ecologisch baggerplan opstellen

2020

Aanleg bomen en planten, inclusief actie Tiny Forest

2019/2020 –– 16 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

5

Thema: Grondstoffen en afval

De groei van de bevolking neemt toe. Hierdoor gebruiken we meer producten en creëren we meer afval. Tegelijkertijd worden de grondstoffen steeds schaarser. Om grondstoffen hoogwaardig in de ketens te gebruiken, zet de gemeente in op hergebruik en recycling van producten (en stoffen). Bij de toepassing van grondstoffen wordt de waarde zo veel mogelijk behouden zodat recycling van grondstoffen goed mogelijk is. Hiervoor is samenwerking in de keten vanaf ontwerp tot eindgebruik essentieel. De grondstoffen die gebruikt worden, zijn zo veel mogelijk duurzaam geproduceerd, hernieuwbaar en algemeen beschikbaar. Door te kiezen voor duurzame grondstoffen wordt uitputting van bronnen tegengegaan en de afvalproductie beperkt. Hoofddoelstelling In navolging van beleid Grip op Grondstoffen en het Rijksbrede programma Circulaire Economie streeft de gemeente naar een circulaire economie in 2050 door afval te beperken, duurzame grondstoffen te gebruiken en in de keten hergebruik en recycling te stimuleren. De landelijke doelstelling is 75% afvalscheiding van huishoudens en maximaal 100 kg restafval per inwoner in 2020. De gemeente tracht zo dicht mogelijk bij de landelijke doelstelling te komen. 5.1 AFVALSCHEIDING HUISHOUDENS Als mede-eigenaar van Avalex stimuleert de gemeente verbetering van afvalinzameling en -verwerking. Hiervoor is het beleid Grip op Grondstoffen ingezet.

Bij het bepalen van het afvalbeleid draait het om de balans tussen service, milieu en kosten. Het beleid is gericht op het verbeteren van het afvalscheidingspercentage van huishoudens en het verminderen van de hoeveelheid restafval. In 2019 en 2020 wordt het afvalbeleid heroverwogen en worden de koers en doelen voor het verbeteren van het scheidingsresultaat bepaald. De mogelijkheden voor nascheiden ten opzichte van bronscheiding wordt onderzocht (onderdeel raamcontract Avalex). Ook worden maatwerkafspraken gemaakt per type wijk. Via een campagne wordt verder gewerkt aan de bewustwording van afvalscheiding. Hoogbouw vraagt andere oplossingen voor afvalscheiding dan laagbouw. Vanuit het water- en rioleringsplan (WRP) wordt gewerkt aan een pilot om bij de hoogbouw groente- en fruitresten via de riolering te scheiden. Waterzuivering is gebaat bij een dikkere afvalwaterstroom waardoor het interessant kan zijn om groenten- en fruitresten in vermalen vorm via het riool af te voeren.

Activiteiten Afvalscheiding huishoudens

Jaar

Maatwerkafspraken per type wijk om percentage afvalscheiding te verhogen

2019/2020

Bewustwordingscampagne afvalscheiding huishoudens (ondersteunen)

2019/2020

Heroverweging afvalbeleid

2020

Onderzoek mogelijkheden nascheiding

2020/2021

Pilot GFT hoogbouw via riolering (onderzoek Stowa/ RIONED)

2019/2020

5.2 VERMINDEREN VAN AFVAL GEMEENTELIJKE ORGANISATIE In de Duurzaamheidsagenda staat dat de gemeente gescheiden inzamelen in de eigen organisatie invoert. De gemeente heeft hiervoor een plan opgesteld en een pilot uitgevoerd. In 2020 wil de gemeentelijke organisatie op de eigen kantoorlocaties (RP1 en KW2) de belangrijkste afvalstromen gescheiden inzamelen.

–– 17 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Activiteiten Verminderen van afval gemeentelijke organisatie

Jaar

Besluitvorming uitrollen afvalscheiding gemeentelijke organisatie (kantoorlocaties RP1 en KW2)

2019/2020

5.3 DUURZAAM INKOPEN VANUIT EEN CIRCULAIRE BENADERING VAN GRONDSTOFFEN (GEMEENTE) In lijn van het Rijksprogramma Circulaire Economie heeft de gemeente het manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) ondertekend. Met het inkoopproces draagt de gemeente bij aan de ontwikkeling van circulaire producten en diensten in de keten. De gemeente heeft hiervoor in 2017 een actieplan MVI opgesteld.

Vanuit het huidige actieplan MVI wordt de pilot voor warmedrankenautomaten geëvalueerd. In 2020 worden conclusies getrokken met het oog op vervolgprojecten. Aanbestedingen zullen conform de afspraken uit het manifest voortaan worden ingevoerd in de monitoringstool van de Rijksoverheid. Hierdoor is benchmarking mogelijk hoe duurzaam de aanbestedingen worden uitgevoerd door de gemeente Verder wordt een impactanalyse uitgevoerd op alle inkooppakketten. Met deze analyse wordt de omvang en impact van de verschillende diensten en goederen inzichtelijk.

De gemeente werkt samen met partners uit het Netwerk Afvalwaterketen Delfland (NAD) aan een studie en een pilotproject voor een doelmatige oplossing voor een toekomstbestendig afvalwatersysteem. Het betreft een studie naar het sluiten van de waterkringloop en daarmee de mogelijkheid om afvalwater zo te zuiveren dat het weer ingezet kan worden als grondstof, bijvoorbeeld als gietwater voor de tuinbouw. Deze studie loopt door tot 2030. Activiteiten Goederen en diensten inkopen vanuit een circulaire benadering van grondstoffen

Jaar

Pilotproject warme drankenautomaten

2019/2020

Monitoren van de aanbestedingen met behulp van de monitoringstool rijksoverheid website mvizet.nl

2019 e.v.

MVI-impactanalyse uitvoeren op alle inkooppakketten

2021/2022

Studie en pilot t.b.v. sluiting waterkringloop NAD

2019 e.v.

–– 18 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

6

Thema: Luchtkwaliteit

De luchtkwaliteit in onze gemeente wordt grotendeels bepaald door de regionale achtergrondconcentraties. De meeste luchtvervuiling is afkomstig van bronnen waar de gemeente geen directe invloed op heeft. Daarom is een bovengemeentelijke aanpak noodzakelijk om de lokale luchtkwaliteit significant te verbeteren. De luchtkwaliteit verbetert gelukkig al jaren waardoor overal in de gemeente aan de Europese normen wordt voldaan. Dat betekent nog niet dat de lucht schoon is, kwetsbare groepen ondervinden nog steeds hinder. Hoofddoelstelling De gemeente wil schone lucht bevorderen en streeft ernaar om in 2030 de WHO advieswaarden voor stikstofdioxide en fijnstof te behalen. Omdat veel acties een relatie hebben met emissies door het verkeer, staan de meeste actiepunten in hoofdstuk 2 bij de regionale activiteiten benoemd. 6.1 VERMINDERING BLOOTSTELLING In 2018 zijn voor scholen en kinderdagverblijven op locaties met hoge verkeersbelasting maatwerkadviezen gemaakt om aandacht te vestigen op het binnenklimaat. In 2019 zijn de rapportages naar de onderzochte scholen en kinderdagverblijven toegezonden, zodat zij maatregelen kunnen nemen. Waar mogelijk wordt door de gemeente verdere ondersteuning gegeven. In 2019 zet de GGD in op verdere deskundigheidsbevordering bij artsen over de relatie luchtkwaliteit – gezondheid – woonomgeving en criteria voor medische urgentie.

Via een beleidslijn gevoelige bestemmingen wordt bij de bouw van gevoelige bestemmingen al rekening gehouden met de ligging ten opzichte van drukke wegen. Houtstook is een belangrijke bron van hinder en fijnstof. De aanpak daarvan is echter lastig. Om inwoners bewust te maken van de effecten van houtstook sluiten we aan bij de landelijke informatiecampagne die naar verwachting in 2020 van start gaat. Activiteiten Luchtkwaliteit

Jaar

Ondersteuning bij maatregelen vermindering blootstelling kwetsbare groepen

2020/2021

Instructie artsen medische urgentie luchtkwaliteit

2019/2020

Beleidslijn gevoelige bestemmingen

2020

Aansluiten landelijke campagne houtstook

doorlopend

–– 19 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

–– 20 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

7

Thema: Duurzaamheid in al ons beleid

“Bij al ons beleid denken we na hoe duurzaamheid daar een plek in te geven. Het gebruik van nieuwe technieken (innovatie) is daarbij belangrijk” (coalitieakkoord 2018). Daarom werkt de gemeente aan het verankeren van duurzaamheid in de eigen bedrijfsvoering gelet op eigen gebouwen, wagenpark, inkoopproces en inrichting van openbare ruimte. Hoofddoelstelling De gemeente geeft het goede voorbeeld door duurzaamheid organisatiebreed op te pakken. 7.1 DUURZAAMHEID VERANKEREN IN BELEID EN PROJECTEN De gemeente streeft ernaar duurzaamheid te verankeren in haar beleid en projecten. Door duurzaamheid vanaf het begin van een project mee te nemen zet de gemeente stappen. De gemeente werkt in 2020 aan een voorstel om duurzaamheid expliciet mee te nemen in besluitvormingsprocessen van het college en de raad. Een ander voorbeeld is duurzame inkoop. In alle aanbestedingen wordt voorzover mogelijk duurzaamheid meegenomen (in eis, selectiecriteria en/ of gunningscriterium). 7.2 ENERGIEHUISHOUDING VAN DE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE De gemeente reduceert het eigen energieverbruik en gebruikt duurzame energie. In samenwerking met zeven andere gemeentes wordt in 2019 de levering van 100% groene elektriciteit voor de gemeentelijke organisatie aanbesteed.

Om de emissies van het eigen wagenpark te verminderen, voert de gemeente een pilot uit om wagens van de dienst Stadsbeheer (SB) om te bouwen tot elektrische voertuigen en stelt op basis hiervan een plan op. Daarnaast worden de personenauto’s gefaseerd vervangen door schone fossielvrije voertuigen. De gemeente gaat verder met het geleidelijk verduurzamen van de openbare verlichting om in 2020 20% energiebesparing en in 2030 50% energiebesparing ten opzichte van 2013 te realiseren. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat overheidsinstanties aan de doelstellingen bijdragen door de eigen vastgoedportefeuille aan te pakken. Hiertoe wordt een routekaart opgesteld die de mogelijkheden en beperkingen voor een energieneutrale gemeentelijke vastgoedportefeuille in 2040 inzichtelijk maakt. De basis hiervoor is gelegd met het opstellen van de energielabels van bestaande gebouwen. Bij nieuwbouw van gemeentelijke gebouwen geeft de gemeente het goede voorbeeld. Bij de bouw van scholen wordt de wettelijke eis BENG (Bijna Energieneutrale gebouwen) gehanteerd. 7.3 GEMEENTE GEEFT VOORBEELD IN WATER EN KLIMAATADAPTATIE Met de gemeentelijke daken draagt de gemeente bij aan het behalen van de doelstelling op groene daken. In 2019 wordt geïnventariseerd welke gemeentelijke daken geschikt zijn voor de toepassing van groene daken (en/of zonnepanelen).

Het handboek Openbare Ruimte wordt in 2019 zo veel mogelijk ‘Klimaatproof’ gemaakt zodat maatregelen ‘aan de voorkant’ meegewogen worden. Gemeentes worden namelijk geacht om klimaatadaptief handelen vanaf 2020 te hebben verankerd in beleid én uitvoering. 7.4 DUURZAAM BOUWEN/DUURZAME GEBIEDSONTWIKKELING De gemeente streeft naar een duurzame leefomgeving. Ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente moeten hieraan bijdragen. Aan de hand van voorbeelden uit het land en de geleerde lessen van onder andere project Vlietvoorde en Schakenbosch worden beleidsregels of een handreiking duurzaam bouwen opgesteld. De beleidsregels/handreiking helpt ontwikkelaars om inzicht te krijgen in hoe zij duurzaam projecten kunnen ontwikkelen in onze gemeente.

–– 21 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Mobiele werktuigen en tractoren bij bouw of infrastructurele werken hebben vaak relatief veel emissies. Waar mogelijk stuurt de gemeente via haar aanbestedingsbeleid op de inzet van emissiearm materieel. Activiteiten Duurzaamheid in al ons beleid

Jaar

Uitvoeren van aanbesteding van groene elektriciteit voor de gemeentelijke organisatie

2019

Aanschaf van emissieloze wagens en pilot van het ombouwen van wagens Uitrol verduurzamen openbare verlichting

2019 e.v. 2019 e.v.

Routekaart energieneutrale gemeentelijke gebouwen

2019/2020

Inventarisatie gemeentelijke daken t.b.v. groene daken

2019

Klimaatproof aanpassen van handboek openbare ruimte

2019/2020

Opstellen beleidsregels/handreiking duurzaam bouwen

2021

Voorstel voor duurzaamheid te verankeren in besluitvormingsstukken van college en raad

2020

Emissie-arme mobiele werktuigen opnemen in aanbestedingsdocumenten (bij bouw)

–– 22 ––

2021/2022

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

8

Thema: Samenleving

De gemeente wil in 2050 CO2-neutraal zijn. Deze doelstelling vraagt veel van de samenleving. Om samen met inwoners, bedrijven en organisaties te werken aan de verduurzamingsopgave van Leidschendam-Voorburg, is draagvlak nodig. Hoofddoelstelling Samen met inwoners, bedrijven en organisaties werkt de gemeente aan de verduurzamingsopgave van Leidschendam-Voorburg. Door de samenleving bewust te maken van haar rol en waar nodig te stimuleren en faciliteren, zet de gemeente de samenleving in haar kracht.

Bezoekers van WoonWijzerWagen , van jong tot oud.

8.1 DE GEMEENTE WERKT AAN BEWUSTWORDING De gemeente wil zo veel mogelijk aanhaken bij landelijke duurzaamheidscampagnes om aandacht te vragen en bewustwording te creëren. Samen met partners organiseert de gemeente informatieve duurzaamheidsbijeenkomsten, zoals een kenniscafé of een energiemarkt, om inwoners te informeren, te adviseren en te inspireren. De gemeente gaat door met de inzet van duurzaamheidsadviseurs/-makelaars, breidt de functie uit, maakt informatie toegankelijk en ondersteunt duurzame initiatieven om zo de samenleving te adviseren en het handelingsperspectief te vergroten. Daarnaast stelt de gemeente een fonds in waarop inwoners een beroep kunnen doen om tegen een lage rente te lenen. –– 23 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

De gemeente ondersteunt lokale inwonersinitatieven als deze bijdragen aan de doelstellingen uit het uitvoeringsprogramma duurzaamheid. We stellen criteria op voor de toetsing van een initiatief. De WoonWijzerWinkel voorziet in de informatiebehoefte die gepaard gaat met de energietransitie. De samenwerking met de WoonWijzerWinkel wordt voortgezet en er wordt onderzoek gedaan naar hoe een digitaal en fysiek energieloket de komende jaren verder kan worden ingericht om inwoners, bedrijven en organisaties goed te kunnen informeren over verduurzaming. Activiteiten Samenleving faciliteren: we werken aan bewustwording en faciliteren waar nodig de samenleving Inspelen op landelijke duurzaamheidscampagnes

Jaar Doorlopend

Organiseren van informatieve bijeenkomsten Inzetten duurzaamheidsadviseurs om de samenleving te adviseren Ondersteunen lokale inwonersinitatieven

Doorlopend 2020

Voortzetten samenwerking met de WoonWijzerWinkel Onderzoek inrichting digitaal en fysieke informatievoorziening/energieloket

Woonwijzerwinkel maandelijks In Leidschendam-Voorburg, februari 2019

–– 24 ––

2019 e.v. 2020/2021

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

9

Doelstelling middellange en lange termijn

Het is nog lastig om verder te kijken dan een korte termijn van vier jaar. De acties vanuit het programma dragen bij aan de langetermijndoelstelling van CO2-neutraal in 2050. Onderstaand overzicht biedt inzicht in de huidige doelstellingen voor 2020 en op welke wijze de acties uit het uitvoeringsprogramma bijdragen aan de doelstellingen op de middellange- en lange termijn.

2020

2022

2026

2030

2050

20% energiebesparing 2020

Warmtetransitieplannen voor alle wijken in LV

25% energiebesparing 2026

35% energiebesparing 2020

CO2 neutraal

20% toename duurzame energie 2020

Prinsenhof laag klimaatbestendig ingericht in 2022

5.000 m2 extra groen dak t.o.v. 2020

50% minder emissie voertuigen

Emissieloze mobiliteit

20% CO2 reductie 2020

100% duurzaam inkopen eigen organisatie

Aardasvrije gebouwde omgeving

15.000 m2 extra groen dak in 2020 t.o.v. 2014

Circulaire afvalwaterketen

Klimaatbestendig

75% huishoudelijk afval scheiden 2020

Duurzaam en robuust watersysteem

100 kg restafval 2020

Circulaire economie

–– 25 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

10

Organisatie

Met het uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2019-2022 geeft de gemeente voor de komende periode richting en tempo aan voor de route om te werken aan de duurzame ontwikkeling van de gemeente. Dit is een transitie over meerdere decennia. We weten dat we moeten veranderen en waar we uiteindelijk willen zijn, maar de weg is onderhevig aan nieuwe ontwikkelingen en inzichten en daarmee een gezamenlijke ontdekkingstocht. Dit vraagt om enerzijds het concreet maken van ambities en doelstellingen en anderzijds wendbaar zijn. Een programmatische werkwijze sluit hierbij goed aan. Het uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2019-2022 geeft het kader voor de uitwerking van de activiteiten. Rol gemeente Leidschendam-Voorburg De gemeente is een van de partijen die zich inzet voor de duurzame ontwikkeling van de stad. Dit doet zij op de genoemde thema’s in dit uitvoeringsprogramma duurzaamheid. Van de gemeente wordt bijvoorbeeld een regierol in de energietransitie gevraagd om te komen tot de warmtetransitieplannen. Daarnaast zal de gemeente informeren, stimuleren, faciliteren en samenwerking met partners zoeken.

–– 26 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Partners Voor de uitvoering van het programma zoekt de gemeente samenwerking met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Per activiteit zullen de juiste partners worden betrokken (type participatie is afhankelijk van de activiteit). Hierdoor blijft de gemeente structureel in gesprek met haar partners. Binnen het thema energie wordt met de MRDH-gemeentes en Provincie Zuid-Holland nauw samengewerkt aan de Regionale Energie Strategie en aan de onderzoeken naar CO2-reductie bij mobiliteit. Voor de regionale en lokale energiestrategie zoekt de gemeente afstemming met de buurgemeentes zoals Den Haag en Zoetermeer. De woningbouwcorporaties, huurdersorganisaties, Stichting Duurzaam LV, Dunea en Stedin zijn andere belangrijke partners die mede invulling kunnen geven aan de lokale energiestrategie. Hiervoor zal de gemeente op gepaste momenten bijeenkomsten organiseren of bij bijeenkomsten aansluiten om inwoners en partners te informeren, te consulteren en mee samen te werken. Op het gebied van klimaatadaptatie vindt met de schoolbesturen afstemming plaats over groenblauwe schoolpleinen bij nieuwbouw. Ook de waterschappen zijn een belangrijke partner in het realiseren van de projecten uit het uitvoeringsprogramma duurzaamheid.

Bij het thema Grondstoffen & Afval ligt de nadruk op de bewustwording en in gesprek zijn met inwoners over afvalscheiding en de mogelijkheden hiervoor per wijk. Hierbij is Avalex de belangrijkste partner. Interne organisatie De wethouder duurzaamheid is de bestuurlijk opdrachtgever van het uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2019-2022. De ambities en doelstelling uit het programma zijn van toepassing op de hele organisatie. Daarom heeft het college besloten om duurzaamheid te benoemen tot etalageproject. Hiermee zijn alle medewerkers en wethouders verantwoordelijk voor de verankering van duurzaamheid in al hun beleid, projecten en werkzaamheden. Het gaat hierbij om de transitie in denken en doen.

–– 27 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

11

Financiën

Voor acties en activiteiten op het terrein van duurzaamheid is voor 2019 €575.000,- en voor de jaren daarna €525.000,per jaar beschikbaar. Deze bedragen zijn opgebouwd uit structureel budget van €125.000,- voor klimaatbeleid/duurzame energie en €400.000,- voor subsidie duurzame maatregelen. In 2019 is €50.000,- voor duurzaamheid als incidentieel budget beschikbaar. Een groot deel van het budget wordt ingezet voor de bekostiging van de stimuleringsregeling duurzame maatregelen. Daarnaast wordt 20% besteed aan uitvoeringskosten. De overige middelen worden besteed aan bewustwording, ondersteuning van lokale iniatieven, vergroening, energietransitie (het uitvoeren en begeleiden van onderzoeken en pilots). Een deel van de kosten van het programma wordt gedekt uit andere uitvoeringsprogramma’s zoals het VVP en het WRP. Voor de haalbaarheid van deze acties en activiteiten zijn de ambtelijke capaciteit en de middelen voor duurzaamheid in de begroting als uitgangspunt genomen. Veel acties en activiteiten uit het uitvoeringsprogramma zijn gericht op het uitvoeren van onderzoeken en het op gang helpen van projecten. Voor de structurele uitrol van activiteiten en projecten zal per onderdeel apart budget worden aangevraagd. Zo zal bij de besluitvorming over de lokale energiestrategie budget worden aangevraagd voor onder andere het opstellen van de warmtetransitieplannen.

De middelen zijn als volgt over de thema’s verdeeld: Thema

2019

2020/2022

Energie

€ 100.000,-

€ 100.000,-

Klimaatadaptatie

€ 35.000,-

€ 20.000,-

Grondstoffen

RB*

RB*

Luchtkwaliteit

€ 10.000,-

Duurzaamheid in al ons beleid

€ 25.000,-

Bewustwording & stimuleren

€ 40.000,-

€ 40.000,-

Leningen en subsidies

€ 250.000,-

€ 250.000,-

Uitvoeringskosten

€ 105.000,-

€ 105.000,-

Ondersteunen van lokale initatieven

€ 10.000,-

€ 10.000,-

€ 575.000,-

€ 525.000,-

Totaal (afgerond)

Niet in beeld gebracht zijn de reguliere budgetten* (RB) binnen de gemeentebegroting die structureel worden ingezet voor activiteiten die bijdragen aan verduurzaming van de gemeente.

–– 28 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

12

 Planning besluitvorming uitvoeringsprogramma duurzaamheid 2018-2022

Het spoorboekje is als volgt: 1.

2. 3. 4. 5.

Tussen oktober 2018 en februari 2019 is het concept uitvoeringsprogramma opgesteld met input uit bijeenkomsten op de dag van de duurzaamheid 2018 en nieuwjaarsbijeenkomst van ondernemend LeidschendamVoorburg. In maart 2019 heeft het college het concept Uitvoeringsprogramma duurzaamheid vast gesteld. In juli tot en met september 2019 is het definitieve uitvoeringsprogramma opgesteld. In oktober 2019 stelt het college het uitvoeringsprogramma vast. In december 2019 stelt de gemeenteraad het uitvoeringsprogramma vast.

Parallel aan deze planning wordt op tal van onderdelen van het uitvoeringsprogramma gestaag doorgewerkt samen met de stakeholders.

–– 29 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Bijlagen

–– 30 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Bijlage 1 Resultaten Duurzaamheidsagenda tot en met 2018

De gemeente heeft de afgelopen drie jaar duurzame maatregelen uitgevoerd. Onze gemeente is klimaatbestendiger geworden. De kwaliteit van groengebieden, zoals het Sijtwendepark en Park ’t Loo is vergroot. In de openbare ruimte is 2.000 m² stenen oppervlak verwijderd en hiervoor zijn planten in de plaats gekomen. Drie schoolpleinen zijn vergroend. Sinds 2015 is in totaal 5.000 m² groen dak neergelegd onder andere op Dalton Voorburg en op een parkeergebouw aan de Spinozalaan. De gemeente heeft afgelopen jaren afvalscheiding gestimuleerd, afgestemd op de wijk en bebouwing. Daarnaast is campagne gevoerd om zwerfafval terug te dringen en zijn ‘slimme’ afvalbakken geplaatst. Vanaf 2010 kunnen inwoners subsidie aanvragen voor duurzame maatregelen. Tussen 2016 en 2018 zijn in 2.300 huizen energiemaatregelen getroffen; dit betreft 11% van het totaal aantal koophuizen. Het oppervlak zonnepanelen is met ruim 10.000 m² uitgebreid. Inwoners die zonnepanelen laten installeren, blijken veelal (later) ook met isolatie aan de slag te gaan. De afgelopen jaren zijn de eerste energieneutrale nieuwbouwkoopwoningen opgeleverd. De locatie Vlietvoorde heeft een integrale duurzame aanpak voor nieuwbouw en renovatie, met voorzieningen voor duurzaam vervoer en klimaatadaptatie. In 2017 is een cursus zonnestroom gehouden voor Verenigingen van Eigenaren.

Op verzoek van bewoners is in 2017 wijklab Essesteijn opgezet. In deze pilot krijgen bewoners inzicht in de opties voor verduurzaming van hun woning en doet de gemeente ervaring op met een wijkaanpak. Het aantal elektrische laadpalen voor personenauto’s is tussen 2016 en 2018 uitgebreid. Fietspaden zijn verbeterd en er zijn fietspromotie-acties gehouden. Uit metingen blijkt het fietsvervoer in de gemeente toegenomen. Vanuit het actieplan Luchtkwaliteit is een proef met sensoren voor lucht- en geluidskwaliteit ondersteund. Daarnaast is de luchtkwaliteit bij scholen dichtbij drukke wegen onderzocht, de uitslagen volgen nog.

–– 31 ––

Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019 – 2022

Bijlage 2 Overzicht van het uitvoeringsprogramma in een oogopslag Het uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2019-2022 heeft tot doel de duurzame activiteiten te bundelen en inzicht te bieden in het programma voor de periode tot en met 2022. Dit is gedaan door een koppeling te maken met de organisatiedoelen. De doelen zijn gesteld op maatschappelijk effectniveau tot aan de operationele doelen. Deze operationele doelen zijn vertaald in activiteitenplannen per jaar. Duurzaam energiegebruik Omschakelen van fossiele naar duurzame energiebronnen door het energiegebruik en CO2 uitstoot te verminderen en het aandeel duurzame energie te vergroten.

• • • • • • • • • •

Energiestrategie opstellen (LES & RES) Opstellen routekaart Stimuleringsregeling instellen (fonds) Jaarlijkse prestatieafspraken woningbouwcorporaties Informeren Energieplicht bedrijven Verenigingen faciliteren duurzaamheid advies Faciliteren Coöperatie Zon op LV Zon op grote daken bevorderen Verkenning alternatieve warmtebronnen Opstellen warmtetransitieplannen per wijk