2489_Bijlage 1 - Notitie duurzaam bouwen Leidschendam-Voorburg

voering, conform wettelijke eisen

ners

Duurzaam

Vergunningen

Regisseur

Visievorming

Verduur-

Bij

bouwen infor-

en subsidies

energie-

grote(re)

zaming van

gronduitgifte

matievoorzie-

verlenen

transitie

bouwontwikke-

het gemeente-

Bij realisatie

gebouwde

lingen

lijk vastgoed

gemeentelijk

ning

omgeving

vastgoed

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 36/52

Rollen van de gemeente Toetser/handhaver

Verbinder

Facilitator

Regisseur

Partner

Uitvoerder

Dwinger

Beoordeelt

Voorziet in

Stimuleren en

Samenhang

Specifieke

Ambities

Stelt

vergunningaan-

informatie,

faciliteren van

en gezamen-

duurzaam-

realiseren op

(eenzijdig)

vragen en ziet toe

brengt partijen

duurzame bouw-

lijkheid cre-

heidsdoelen

eigen

duurzaamheid

op de correcte uit-

samen

initiatieven

ëren en bewa-

formuleren per

gemeentelijke

seisen aan

ken;

project, in

vastgoed

nieuwbouw

samenspraak

(sportzalen,

met samen-

bibliotheek,

werkingspart-

etc.)

voering, conform wettelijke eisen

ners

Duurzaam

Vergunningen

Regisseur

Visievorming

Verduur-

Bij

bouwen infor-

en subsidies

energie-

grote(re)

zaming van

gronduitgifte

matievoorzie-

verlenen

transitie

bouwontwikke-

het gemeente-

Bij realisatie

gebouwde

lingen

lijk vastgoed

gemeentelijk

ning

omgeving

vastgoed

Bij grote, meer complexe nieuwbouwprojecten vervult de gemeente in aanvang de rol van facilitator of zelfs van partner. Ook bij deze projecten is de rol van toetser/handhaver uiteindelijk aan de orde. Wanneer in de bestaande bouw de warmtetransitie richting uitwerking gaat (wijkuitvoeringsplannen) zal vooral een regisserende rol van de gemeente nodig zijn. Bij eigen projecten, waarbij de gemeente grondpositie heeft of eigen vastgoed bouwt of renoveert, kan de gemeente een dwingende rol nemen. Op basis van gunningscriteria selecteert en contracteert de gemeente een geschikte partij die voldoet aan gestelde eisen.

6.3

Gemeente geeft het goede voorbeeld

Wanneer we als gemeente zelf opdrachtgever zijn voor nieuwbouw, grote renovaties, maar ook bij onderhoud van het maatschappelijk vastgoed kunnen we maximaal inzetten op duurzaamheidsambities. Dat betekent dat bij opdrachtformulering duurzaamheid direct meegenomen moet worden zodat duidelijk is wat de opgave wordt. Vervolgens kan in de uitvraag op basis van deze opdracht verder worden uitgewerkt. De minimumprestaties die in deze notitie zijn opgenomen vormen de basis voor de uitwerking van de uitvraag. De ambities en prestaties worden als gunningscriterium opgenomen en bij het beoordelen van aanbiedingen worden partijen beloont die maximaal inzetten op duurzaamheid. Gemeente Leidschendam-Voorburg is aangesloten bij het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen en heeft haar doelstellingen vastgelegd in een actieplan. In 2022 neemt de gemeente nieuwe ambities en doelstellingen mee in de actualisatie van het Inkoop- en aanbestedingsbeleid 2017. Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 37/52

In 2021 heeft de gemeente een Routekaart Gemeentelijk Vastgoed opgeleverd, waarin een planning is opgenomen hoe het gemeentelijk vastgoed (sportcomplexen, buurthuizen, etc.) CO2-neutraal kan worden. Door in de uitvoering de natuurlijke momenten te benutten kunnen de investeringen in de verduurzaming beheersbaar blijven. De gemeente geeft met deze verduurzaming het goede voorbeeld en laat zien dat verduurzaming op betaalbare wijze mogelijk is.

6.4

Planproces

Voor het effectief realiseren van ambities is het van belang dat duurzaamheid in het planproces tijdig wordt meegenomen. Binnen de gemeente Leidschendam-Voorburg worden alle initiatieven die binnenkomen besproken en indien nodig stelt de gemeente een projectgroep samen die het project verder begeleiden. Binnen deze structuur gaat de gemeente onderzoeken welke aanpassingen nodig zijn om duurzaam bouwen beleid beter mee te kunnen nemen in het planproces. In bijlage 8 is een schema opgenomen waarin een aanzet is gegeven voor de inbedding van duurzaam bouwen in het planproces. Bij de implementatie van het duurzaam bouwen beleid kan dit schema als hulpmiddel dienen om tot heldere afspraken te komen.

Samenwerking Door de ketenpartners is nadrukkelijk aangegeven dat samenwerking een belangrijke succesfactor is voor duurzaam bouwen. Vaak ervaren zij ambities als een stapeling van eisen: elke discipline rond ruimtelijke plannen heeft een lijstje met eisen die in een project meegenomen moet worden. Onderlinge afstemming in een vroeg stadium helpt om tot een afgewogen integraal plan te komen. Wanneer tijdig bekend is wat de opgave is kan hierop beter worden gestuurd door de bouwende partijen. Door gezamenlijk uit te gaan van ambities en te zoeken naar oplossingen krijgt duurzame kwaliteit meer kans.

Vervolgstappen In deze notitie zijn de ambities en doelen van de gemeente uitgewerkt. Na vaststelling van deze notitie volgt een implementatieproces. Daarbij werkt de gemeente aan de volgende zaken: Inbedding van duurzaam bouwen in processen; Vergroten en verbreden van kennis over duurzaam bouwen en de instrumenten -

voor prestatiegericht beleid; Ontwikkelen van materiaal voor communicatie en voorlichting, waaronder een

-

inspiratieboekje met een samenvattende infographic voor ontwikkelaars en bewoners; Informeren van ketenpartners, bedrijven en bewoners.

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 38/52

Figuur 13: Impressie nieuwbouw 48 nul op de meter appartementen Rijnlandlaan in Voorburg (Bron: Vidomes)

7

Acties Duurzaam Bouwen Leidschendam-Voorburg

In onderstaande opsomming zijn acties beschreven die op naar aanleiding van de vaststelling van het beleid nodig zijn. Deze acties dienen nader te worden uitgewerkt, waarbij de volgende aspecten aan bod komen: Doel; Resultaat; Activiteiten; Verantwoordelijke; Betrokkenen; Planning; Kosten en baten. De acties worden zoveel mogelijk uitgewerkt binnen het kader van het Duurzaamheidsprogramma en dienen SMART geformuleerd te worden. Dit betekent dat er naast de beschreven aspecten ook aandacht moet zijn voor het specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden maken van de acties. Verder zullen veel werkzaamheden waarbij het duurzaam bouwen beleid aan de orde is binnen bestaande taken, projecten en processen hun plek vinden. Het dubo-beleid vormt hiervoor een kader. Acties korte termijn  Training en opleiding: we werken een programma uit voor de kennisontwikkeling op het gebied van duurzaam bouwen. We doen dat op basis van een behoeftepeiling en ontwikkelen hiervoor een aanbod. In principe is dit Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 39/52











gericht op de interne organisatie. Eventueel kan worden overwogen om ook ketenpartners aan te bieden deel te nemen aan een cursus. Uitwerken communicatiemateriaal: Met het oog op het implementeren van het duurzaam bouwen beleid ontwikkelen we in 2022-2023 materiaal waarmee we ontwikkelaars, woningcorporaties, (bouw)bedrijven en bewoners over de ambities en de kaders. We maken voor verschillende doelgroepen inspiratieboekjes waarin op eenvoudige wijze het beleid wordt toegelicht. Daarbij maken we zoveel mogelijk gebruik van schema’s en beelden. Belangrijk onderdeel van het inspiratieboekje vormen de concrete suggesties voor maatregelen en voorbeelden van geslaagde projecten. Daarbij putten we ook uit voorbeeldprojecten uit andere gemeenten. Pilotproject circulaire bouw Leidschendam-Voorburg: Bij een of enkele projecten in 2022-2023 maken we een start met circulair bouwen. Daartoe gebruiken we (een of meerdere) van de hoofdstrategieën van circulair bouwen, zoals beschreven in de beleidsnotitie Duurzaam Bouwen LeidschendamVoorburg.

Op deze manier oefenen we met het anders denken dat vereist is voor een circulaire bouweconomie: hoe zorgen we ervoor dat de materialen die nodig zijn voor de bouw zo lang mogelijk in de gebruikscyclus blijven? Klimaatadaptatieonderzoek: Bij inbreidingslocaties, nieuwbouw en gebiedsontwikkeling doen we een gebiedsspecifiek klimaatadaptatieonderzoek naar te nemen klimaatadaptatie maatregelen. Pilot GPR Stedenbouw: In de bestaande bouw voeren we één of enkele pilots uit om inzicht te krijgen in de integrale duurzaamheidsprestaties op gebiedsniveau. GPR Stedenbouw gebruiken we als hulpmiddel in de vraag wat de effecten zijn van de keuzes die we maken in het kader van bijvoorbeeld de warmtetransitie. Samen met de belanghebbenden in een gebied kunnen we aan de hand van de uitkomsten een betere afweging maken van maatregelen waarbij we streven naar betere duurzaamheidsprestaties. Procesoptimalisatie: We brengen de verschillende rollen van de gemeente rond duurzame gebiedsontwikkeling beter in beeld en gaan na hoe we de effectiviteit kunnen vergroten. Daarbij nemen we ook mee welke instrumenten het beste passen bij onze procesaanpak.

Acties middellange termijn  Meetbaarheid natuurinclusief bouwen: In navolging van de gemeente Den Haag verkennen we de mogelijkheid voor het introduceren van indicatoren waarmee de mate van natuurinclusiviteit van gebouwen te bepalen is.  Klimaatadaptatie: Bij inbreidingslocaties, nieuwbouw en gebiedsontwikkeling voert de gemeente een klimaatadaptatieonderzoek om inzicht te krijgen in de gebiedsspecifieke maatregelen om hitte, droogte en wateroverlast te voorkomen.  Knoppensessies: Aan de start van een nieuwe project organiseert de gemeente Leidschendam-Voorburg een ‘knoppensessie’ om tot een integrale ambitie te komen. Hierin maken we keuzes voor duurzaam bouwen, en wegen we de thema’s energie, circulariteit, gezondheid, natuur en klimaatadaptatie af voor dat project en bepalen de GPR ambitiescores. De notitie Duurzaam Bouwen dient hiervoor als basis.  Opnemen in planvorming/PvE: Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 40/52

Energievisie/Energieverkenning: Bij grootschalige gebiedsontwikkeling stellen we een energievisie op met daarin verkenning van de mogelijkheden voor energieneutrale gebiedsontwikkeling (minimaal de gebouw gebonden energievraag verduurzamen en zo mogelijk ook de gebruikers gebonden energievraag verduurzamen). o Klimaatadaptatie: ▪ We streven ernaar een verhouding van één op één tussen verharding en groen/ halfverhard/en of water te realiseren. Minimum infiltratieniveau opnemen in PvE nieuwbouw: We infiltreren in het gebied of op het perceel minimaal 20 mm (ambitie 45 mm) en daarboven bufferen we het water voor een vertraagde afvoer. ▪ We onderzoeken welke maatregelen mogelijk zijn om oververhitting te beperken en te voorkomen. o Materialenpaspoort: Voor elk nieuw gebouw worden materiaalpaspoorten (Madaster) verplicht. o Detaillering op losmaakbaarheid met als doel dat elementen later zijn her te gebruiken. Bouwhub: We onderzoeken wat de potentie is voor het creëren van een bouwhub. Dit vormt een belangrijke schakel in het creëren van een circulaire bouweconomie. De gemeente wil marktpartijen die dergelijke voorzieningen willen realiseren en exploiteren stimuleren om dit in de gemeente op te zetten.

Financiële stimuli: In het kader van de implementatie van het duurzaam bouwen beleid onderzoekt de gemeente welke financiële instrumenten toepasbaar en effectief zijn, zoals een groene leges verordening, haalbaarheidsstudies naar (meer)kosten duurzaam bouwen en eventuele subsidieregelingen. o





Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 41/52

8

Bijlagen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Gesprekspartners Begrippenlijst Infographic “Natuur in de Stad” GPR Gebouwberekeningen voorbeeldwoningen Energieladder Leidschendam-Voorburg Voorbeelden natuurinclusief bouwen Meerkosten duurzaam bouwen Procesplan bouwontwikkelingen

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 42/52

Bijlage 1

Gesprekspartners

In het kader van de uitwerking van de beleidsnotitie duurzaam bouwen is met een grote groep betrokken van de gemeente en van externe partijen gesproken. Intern is gestart met een inhoudelijke werksessie waar de volgende medewerkers van de gemeente aan hebben deelgenomen: Gemeente Leidschendam-Voorburg: Beleidsmedewerkers duurzaamheid; Beleidsmedewerker archeologie en monumenten; Beleidsmedewerker onderwijshuisvesting; Beleidsmedewerker Wonen; Beleidsmedewerker Groen en Water; beleidsmedewerker verkeer; projectleider gebiedsontwikkeling; Projectleider duurzaamheid in al ons beleid; Programmamanager; Juridisch adviseur Ruimtelijke Ontwikkeling; Stedenbouwkundige; Beleidsadviseur stedenbouw; Bestemmingsplanjurist; Strategisch adviseur; Beleidsmedewerker Ruimte; Beleidsadviseur milieu ruimtelijke plannen (lucht en geluid); Toezichthouder bouw/RO; Adviseur ambtelijke huisvesting. Wooninvest: Adviseur duurzaamheid; Assest manager. Vidomes: Programmamanager duurzaamheid en innovatie; Asset manager. Vesteda: Projectadviseur duurzaamheid en installatietechniek. Waaijer Projectrealisatie: Projectontwikkelaar. Schoolbesturen Panta Rhei, Scholengroep Spinoza, Lucas Onderwijs. Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 43/52

Bijlage 2

Begrippenlijst

Aandeel hergebruikt

Aandeel hergebruikt materiaal is het massapercentage van het

materiaal

materiaal in een product dat is hergebruikt. Alleen preconsument en post-consumentmateriaal worden gezien als hergebruikt materiaal:  Pre-consumentmateriaal is restmateriaal dat geen afval wordt in een productieproces. Uitgesloten is hergebruik zoals nabewerking en schroot, dat gegenereerd wordt in een proces en kan worden teruggewonnen binnen hetzelfde proces;  Post-consumentmateriaal is restmateriaal dat door huishoudens of door commerciële, industriële en institutionele voorzieningen wordt geproduceerd in hun rol als eindgebruikers van het product en dat niet langer voor het beoogde doel kan worden gebruikt. Dit omvat retouren van materiaal uit de distributieketen.

BENG

Bijna Energieneutraal Gebouw. Een gebouw dat op jaarbasis gemiddeld even veel energie opwekt als het verbruikt voor verwarming, warm water, ventilatie, koeling en verlichting.

Biobased materialen

Biobased materialen zijn materialen die zijn gemaakt van

Circulair bouwen

hernieuwbare, organische grondstoffen in plaats van fossiele grondstoffen. Circulair bouwen is het ontwikkelen, gebruiken en hergebruiken van gebouwen, gebieden en infrastructuur, zonder natuurlijke hulpbronnen onnodig uit te putten, de leefomgeving te vervuilen en ecosystemen aan te tasten door gebruik te maken van zoveel mogelijk hernieuwbare grondstoffen. Bouwen op een wijze die economisch, sociaal cultureel en ecologisch verantwoord is. Hier en daar, nu en later.

Circulaire economie

De circulaire economie is een economisch systeem waarbij we de waarde van grondstofstromen maximaliseren, zonder daarbij het functioneren van de biosfeer en de integriteit van de maatschappij te belemmeren. Dit betekent o.a. dat herbruikbaarheid van producten en materialen ontstaat, dat toekomstig hergebruik wordt geborgd en dat daarmee waarde vernietiging wordt voorkomen

CPG

De Circulariteitsprestatie Gebouwen (CPG) is een methodiek die op basis van scores van (sub)thema's in GPR Gebouw de mate van circulariteit van een gebouw of plan voor nieuwbouw of renovatie inzichtelijk maakt.

Demontabel

Demontage betreft het niet-destructief uit elkaar halen van een samengesteld bouwproduct of element. Waarbij het de voorkeur geniet dat dit eenvoudig mogelijk is. Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 44/52

Duurzaamheidsloket

De medewerkers van het loket kunnen vragen beantwoorden over o.a. duurzaam bouwen, energie besparen, bewoners initiatieven en financiering.

GPR

Gemeentelijke Praktijk Richtlijn. GPR software is een wettelijk erkend en door veel bouw- en vastgoedorganisaties gebruikt hulpmiddel voor duurzaam bouwen.

Klimaatadaptief bouwen

Het tijdig en effectief aanpassen van de gebouwde omgeving aan het actuele of verwachte klimaat. Daardoor kan schade door klimaatverandering beperkt worden.

Madaster

Een kadaster voor materialen. In dit online platform worden gebouwen geregistreerd inclusief de materialen en producten die zich erin bevinden. Het documenteren, registreren en archiveren van materialen in gebouwen en constructies maakt hergebruik eenvoudiger, stimuleert slim ontwerpen en elimineert afval. Ieder gebouw wordt een depot van materialen.

Materialenpaspoort

Ook wel paspoort voor de bouw. Een paspoort voor de bouw documenteert digitaal een object in de B&U- of GWW-sector, waar een object uit bestaat -zowel kwalitatief als kwantitatief-, hoe het is gebouwd en waar het zich bevindt. Het documenteert het eigenaarschap van het geheel en/of de delen.

MPG

De MilieuPrestatie Gebouwen (MPG) is een gevalideerde rekenmethode waarmee de milieu-impact van bouwmaterialen wordt berekend. Stichting Bouwkwaliteit (SBK) beheert de bepalingsmethode en is verantwoordelijk voor het beheer van de database die de basis vormt voor de rekenmethodiek. Hierin zijn de milieueffecten van bouwproducten samengevat in de milieukostenindicator (MKI)-score. Een MPG is voor nieuwbouwwoningen en kantoorgebouwen van 100+ m2 verplicht bij de aanvraag van een Omgevingsvergunning.

TOjuli

Indicator van het risico op temperatuuroverschrijding, waardoor er hittestressproblemen kunnen optreden door warmte nachten e.d. TOjuli wordt bepaald aan de hand van de berekende koelbehoefte over de maand juli in de BENG-berekening volgens NTA 8800. hoe hoger, des te groter het risico op temperatuuroverschrijding. De waarde wordt berekend voor elk gevelvlak, per oriëntatie

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 45/52

Toekomstwaarde

De toekomstwaarde van een gebouw of bouwwerk is de mate waarin dit bouwwerk op de lange termijn een positieve gebruikswaarde heeft en daarmee gedurende de hele levensduur in staat is aan de behoefte van de dan relevante gebruikers en maatschappelijke ontwikkelingen te voldoen.

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 46/52

Bijlage 3:

Infographic “Natuur in de Stad”

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 47/52

Bijlage 4: Resultaten GPR Gebouwberekeningen voorbeeldwoningen

Figuur 14: Tussenwoning Energieneutraal – MPG 0,63

Figuur 15: Vrijstaande woning Energieneutraal – MPG 0,67

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 48/52

Figuur 16: Appartementen Energieneutraal – MPG 0,69

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 49/52

Bijlage 5: Energieladder Leidschendam-Voorburg Leidschendam-Voorburg streeft naar lokale duurzaam opgewekte energie, maar importeert ook energie indien dat nodig is of een betere CO2-voetafdruk heeft. Als gemeente zetten wij vooral in op de lokale opwek van zonne-energie, zonnewarmte, bodemwarmte en aquathermie. Zo gebruiken we de energie daar waar het vrijkomt en minimaliseren we transportverliezen. We kijken zoveel mogelijk naar de totale CO2voetafdruk van de energieoplossing in de keten van aanleg netwerk, opwekking en transport. Als de voorkeursvariant niet toepasbaar is wordt er gekozen voor het beste alternatief. Dit leidt tot de volgende voorkeursvolgorde voor het opwekken/benutten van energie (“De energieladder van LV”): 1. Lokale opwek op huis- en buurtniveau van zonne- en windenergie, bodemwarmte en aquathermie; 2. Hernieuwbare energie met lage CO2-voetafdruk voortkomend uit innovaties, bijvoorbeeld hernieuwbaar gas zoals biogas en voor de verdere toekomst mogelijk waterstof; 3. Benutten bestaande of nieuwe middentemperatuur- of hogetemperatuurwarmtenetten van Den Haag in aanpalende gebieden van Leidschendam-Voorburg; 4. Aansluiten op regionale HT restwarmtenet. Per wijk kan een andere maatwerkmix van de energieladder nodig zijn, afhankelijk van de ligging van de wijk, het bouwjaar van de gebouwen en de ontwikkeling van technieken in de tijd.

Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 50/52

Bijlage 6:

Voorbeelden natuurinclusief bouwen

Volgens Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging (KNNV) moeten ontwikkelaars ten minste twintig van deze maatregelen toepassen in het ontwerp om natuurinclusief te bouwen. 1. Alle gebouwen hebben groene daken 2. Ieder appartement heeft een nestkast voor vogels of insecten 3. Ieder appartement heeft ten minste 2 m² ingebouwde bloembakken of groeiplaatsen op het balkon 4. Er zijn voorzieningen voor vleermuizen in en om het gebouw 5. Alle muren zijn waar mogelijk bedekt met (klim)planten 6. De gevels van de gebouwen hebben nestgelegenheid voor zwaluwen of huismussen 7. De biotopen op het terrein zijn ontworpen als natte natuur 8. De biotopen op het terrein zijn ontworpen als droge natuur 9. De biotopen op het terrein zijn ontworpen als semi-natuurlijk 10. Er zijn habitats en overwinteringsplaatsen voor amfibieën 11. Het hele jaar is er voedsel voor vogels beschikbaar 12. Er zijn voorzieningen voor insecten b.v. steenstapel, insectenhotel 13. De ontwikkelaars werken samen met ecologische experts 14. De vegetatie op het terrein heeft in elk seizoen bloeiende planten 15. De vegetatie op het terrein is rijk aan nectar en stuifmeel 16. Er is een rijke variatie aan voedsel (waardplanten) voor rupsen 17. Zorg voor variatie in de beplanting, niet meer dan vijf per soort 18. Alle planten hebben één of andere vorm van huishoudelijk gebruik 19.

Er zijn ten minste twee verschillende fruit- en bessenplanten per 100 m² terrein 20. Het hele terrein wordt gebruikt voor de productie voedsel (groenten, fruit, noten) 21. Alle bomen en struiken op het terrein dragen vruchten 22. Er zijn ten minste 50 regionaal inheemse planten in de tuin 23. Er is een biotoop voor waterinsecten op het terrein 24. Alle niet-verharde oppervlaktes op het terrein hebben een voldoende dikke bodemlaag en kwaliteit om het inrichten van een moestuin mogelijk te maken 25 25. Het terrein heeft een verschillende tuinkamers 26. Het terrein is groen, maar er zijn geen gazons 27. De vegetatie op het terrein heeft een bepaalde kleur of vorm als thema 28. Een deel van het terrein wordt overgelaten aan natuurlijke successie (natuurlijke ontwikkeling zonder menselijke invloed) 29. Afscheidingen worden als haag uitgevoerd met minimaal drie verschillende heesters 30. Afscheidingen worden als takkenril uitgevoerd 31. Het snoeihout blijft op het terrein b.v. in een takkenril 32. Halfverharding is in olivijn uitgevoerd (bindt CO2) 33. Alle oppervlakten op het terrein zijn water doorlaatbaar 34. Per 5 m² verharde oppervlakte is er 1 m² vijver 35. Al het hemelwater is van het riool afgekoppeld 36. Alle regenwater van de gebouwen en verharde oppervlaktes heeft een tweede gebruik 37. Grijswater wordt verwerkt op het terrein en hergebruikt 38.

Het terrein bestaat voor minstens de helft uit water 39. Alle bio-afbreekbaar afval van de huishoudens en de tuin wordt gecomposteerd 40. Enkel gerecycleerde materialen worden op het terrein gebruikt Notitie Duurzaam Bouwen

Datum 22 maart 2022 Ons kenmerk 2489 Pagina 51/52

Bijlage 7:

Meerkosten duurzaam bouwen

In 2016 is door BBN advies (adviesbureau o.a. op het gebied van bouwkosten) in opdracht van Stichting W/E adviseurs voor verschillende GPR-profielen de meerkosten berekend. Uit een actualisatie van de kosten blijkt dat de actuele prijzen in de bouw 14 – 16% hoger liggen dan in 2016.

Figuur 17: Analyse meerkosten duurzaam bouwen Tussenwoning

Figuur 18: Analyse meerkosten duurzaam bouwen appartementencomplex

Notitie Duurzaam Bouwen

Communicatie & participatie Financiële dekking

Planning

Organisatie

Opdrachtnemers

Opdrachtgevers

Bouwvlekontwikkeling

Gebiedsontwikkeling

Plotontwikkeling

technisch ontwerp

Voorbereidingsfase bouwproces

Realisatiefase

Na besluit communicatie en/of participatie met belanghebbenden

± 1 - 3 maanden

Projectleider, projectteam

Projectmanager en team

Particuliere ontwikkelaar met toetsen door projectmanager en -team

Projectleider

volgens participatiebeleid

volgens participatiebeleid

volgens participatiebeleid

volgens participatiebeleid

± 9 - 12 maanden Communicatie belanghebbenden + Bij bestemmingsplan: zienswijzen en beroepsprocedure

Communicatie belanghebbenden

± 12 - 24 maanden

Projectleider Projectleider Projectleider Particuliere ontwikkelaar met Particuliere toetsen ontwikkelaar met door toetsen projectmanager en - door projectmanager team en bouwinspectie

bij bij gebiedsontwikkeling ± 12 bouwvlekontwikkelin bij gebiedsontwikkeling maanden g ± 6 maanden ± 6 maanden ± 9 maanden

Projectmanager en -team

Projectleider, programmamanager Ruimte, Projectleider, programmamanager Wonen projectteam

Intentiedocument, VO + DO, raad B&W intentie en aanvragen Bestek, aanbesteding plankostenovereenko Anterieure omgevingsvergunni bouw, vergunningen uitvoering bouw, mst overeenkomst ng bouw, oplevering bouw Intentiedocument, raad raad raad B&W B&W intentie en Stedenbouwkundig Bestek, aanbesteding plankostenovereenko Optioneel: omgevingsvisie PvE, anterieure Stedenbouwkundig VO + DO, DO bouw, vergunningen uitvoering bouw, mst van deelgebied overeenkomst plan, VO inrichtingsplan inrichtingsplan bouw, oplevering bouw Intentiedocument, raad B&W B&W intentie en Bouwenvelop, VO + DO (incl Bestek, aanbesteding plankostenovereenko anterieure buitenruimte), DO bouw, vergunningen uitvoering bouw, mst overeenkomst inrichtingsplan bouw, oplevering bouw

Ontwerpfase

Programma van eisen Stedenbouwkindig plan Planontwerp

Omgevingsvisie gebied

Ontwerpfase

Definitiefase

Definitiefase

Projectleider

Beheerfase

Bouwhub

Bouwhub

Bouwhub

Sloopfase

Bijlage 8:

Resultaat fase + besluit

Besluiten

Initiatieffase

Datum 22 maart 2022

Ons kenmerk 2489 Pagina 52/52

Procesplan bouwontwikkelingen

Notitie Duurzaam Bouwen