2173-08 Bijlagen Toelichting_Bijlage 5 Vooronderzoek niet-gesprongen explosieven.pdf

1 patroon klein kaliber munitie. N.B. deze toevalsvondst had niets met het moordwapen van doen 1 mortiergranaat van 8 cm (Oud-Hollands) zonder ontsteker verschoten 1 droogmolen steun

19842783

19883469

19941709

19960978 19962505 19971155 19980083

Op het buro in de kluis. Granaat gevonden in Clingendeal Voorburg

19980642

Buro

1462056-VO-04

1 granaat van 15 cm zonder ontsteker 1 oefeninktpotmijn nr. 24 C1

1 flesje pikrinezuur ca. 100 gram

1 granaatkartets van 6 Veld verschoten, leeg

1 pantsergranaat van 25 ponder met lichtspoor (leeg) verschoten 1 lichaam van 25 ponder brisantgranaat Lezing bergings- en indetificatiedienst. O.a. diaserie vermist is erger dan de dood 1 oefenantitankbrisantgranaatraket van 3.5 inch leeg

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 44 van 98

MORA / UO

Locatie (Voorburg)

Vondst

19981075

Heeswijkstraat hoek Willemstraat 12. Het betreft een verlofhouder, woning uitgebrand

20011252

Bureau

20020621

Buro

1 brisantgranaat van 81 mm mortier met schokbuis M52 verschoten, 1 brisantgranaat van 105 mm met schokbuis M51 verschoten, 1 schokbuis M51 met restant overdrager, 1 granaatlichaam van brisantgranaat 105 mm verschoten, 1 kardoes messing 105 mm afgevuurd, 1 huls van 105 mm 1 oefen antitankbrisantgranaat van 3.5 inch raket 1 staartstuk M301A1 van 81 mm mortier leeg

20051405

Bureau

20060118

Park Leeuwensteijn 6 te Voorburg

20061574

Rusthoflaan 1. Bedreigd gebied: achtertuin

20061839

Bureau

20100191

1 glazen pot met pikrinezuur ca. 60 gram

20100549

Herenstraat 56 Voorburg. Bedreigd gebied: apotheek Huygens Op politiebureau

20100602

Politiebureau, uit verzameling afkomstig

1 lanceerkoker 66 M LAW leeg

20101124

Politiebureau

Niet aangeleverd!

20101153

Parkweg 1

Niet aangeleverd!

20101654

Bureau van Politie

Niet aangeleverd!

201016540 01 201016540 02 201100730 01 201100730 02 201100960 01 201102980 01 201103420 01 201103420 02 201104790 01 201104790 02 201107570 01 201107570 02 201107570 03 201108210 01 201110930 01 201112180 01 201112520 01

Bureau van politie

Anti-tank brisantgranaat raket met lanceerbuis (MILAN) Scherfhandgranaat MK2 zonder ontsteker

1462056-VO-04

Bureau van politie Bureau Bureau Parkweg 1

Slagpijpjes met springstof restanten, 1 zak met vervuild papier 1 oefenhandgranaat nr. 6 met ontstekingsmechanisme leeg 1 rookgranaat van 10 ponder met tijdbuis no. 390 verschoten 1 brisantgranaatpatroon van 2 cm leeg

Niet aangeleverd!

Brisantgranaat van 40 mm, met restant schokbuis verschoten Amerikaans Huls van 40 lang 70

Parkweg 1

Oefenscherfhandgranaat Nr6C1, met restant ontsteker (Oud-Hollands) Handgranaat, scherf, no36 (Mills)

Parkweg 1

Brisantgranaat van 3,7cm, zonder ontsteker

Parkweg 1

[deel vermelding ontbreekt] verschoten

Parkweg 1

Brisantpantsergranaatpatroon, 3.7 cm

Parkweg 1

Klein Kaliber Patroon

Bureau

Brisantgranaatpatroon 40 L 70 (GB)

Bureau

Wurfgranaatzunder 38

Bureau

Schroot

Parkweg 1

Oefenbrisantgranaatpatroon 40 L 70, zonder ontsteker (GB) Oefen antitankbrisantgranaatraket, van 3.5 inch, verschoten Oefenbrisntgranaatpatroon v 20 mm (modern Nederlands) Verpakking met ca. 300 gram rookzwak buskruit

Parkweg 1 Parkweg 1 Parkweg 1

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 45 van 98

MORA / UO

Locatie (Voorburg)

Vondst

201112520 02 201112520 03 201112670 01 201112670 02 201116810 01 201116810 02 201116810 03 201116810 04 201101710 00 201101710 01

Parkweg 1

Handgranaat, Flash and Bang, zonder beugel

Parkweg 1

Beugel ten bate van handgranaat

Parkweg 1 Parkweg 1

Oefenbrisantgranaat van 40 mm (DM1009) met schijnbuis DM100, verschoten (Duits) .50 patronen

Parkweg

Rookhandgranaat HC Nr. 7C2

Parkweg

Submunitie LAW

Parkweg

Oefenbrisantgranaat van 20 mm

Parkweg

Klein Kaliber Munitie

Parkweg 1

Scherfhandgranaat No 36, Mills

Parkweg 1

Seinpatroon, 26.5 mm, rood

2.7.1

Collectie mijnenkaarten

De collectie mijnenveldkaarten van de EOD werd in kader van dit gemeentebrede vooronderzoek geraadpleegd. Dit geldt ook voor de collectie mijnenveld leg- en ruimrapporten. Er lagen zowel gedocumenteerde mijnenvelden als op mijnen verdachte gebieden in het onderzoeksgebied: Mijnenveld nummer 24G 25G 26G 27G 28G 29G 30G 31G 81G 1G 2G

12

Omschrijving Er lagen hier 335 Behelfsminen (e) Mark III, 329 Behelfsminen (e) Mark III geruimd, zes exemplaren vermist12 Er lagen hier 849 Behelfsminen (e) Mark III. Deze landmijnen werden allemaal geruimd Er lagen hier 452 Tellerminen. Deze landmijnen werden geruimd Er lagen hier 356 Tellerminen. Deze landmijnen werden geruimd Er lagen hier 473 Tellerminen. Deze landmijnen werden geruimd Er lagen hier 424 Tellerminen. Het mijnenveld zou volledig zijn geruimd Er lagen hier 237 Tellerminen. Deze landmijnen werden geruimd Er lagen hier 376 Tellerminen. Deze landmijnen werden geruimd Er werden in dit op landmijnen verdachte gebied 2 antitankmijnen geruimd. Onbekend hoeveel landmijnen er waren gelegd c.q. werden vermist Geen landmijnen gevonden in dit op landmijnen verdachte gebied Geen landmijnen gevonden in dit op landmijnen verdachte gebied

Er wordt in de documenten foutief over ‘Behelfsminen’ gesproken, het betreft echter Behilfsminen.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 46 van 98

Afb.16.- Voorbeeld van een originele mijnenkaart waarop rood gearceerd mijnenvelden en op mijnen verdachte gebieden staan aangegeven. Bron afbeelding: EOD.

Afb..17- Gedeelte van een origineel ruimrapport waarop o.a. het aantal gelegde landmijnen staat aangegeven. Bron afbeelding: EOD.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 47 van 98

2.8

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)

Het NIMH in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in binnenen buitenland vanaf de Tachtigjarige Oorlog tot heden. In dit archief is een groot aantal collecties met betrekking tot de landmacht, luchtmacht en marine ondergebracht. Er werden ten bate van dit gemeentebrede vooronderzoek meerdere NIMH-collecties geraadpleegd. 2.8.1

Collectie Verdedigingswerken

De Collectie Verdedigingswerken bestaat uit opgaven en gegevens, die betrekking hebben op voormalige Duitse en Nederlandse verdedigingswerken. De onderstaande inventarisnummers werden geraadpleegd: Toegang 407. Collectie ‘Verdedigingswerken’. Inventarisnummers 78 132 239 241 250 277 285 286 288

Omschrijving inventarisnummer ‘s-Gravenhage Leidschendam Voorburg Voorschoten Wassenaar Zoetermeer Overzicht voormalige Duitse verdedigingswerken Overzicht Nederlandse verdedigingswerken en voormalige Duitse bunkers Overzicht voormalige Duitse en Nederlandse verdedigingswerken

De onderstaande vermeldingen hebben betrekking op het onderzoeksgebied: Datum melding Geen datum Geen datum Maart 1961 Juni 1961

2.8.2

Gebeurtenis (bron: collectie 407) In de gemeente Leidschendam bevindt zich een tweetal schuilplaatsen met aangeb. woonschuilplaats, twee tobroeken, een zoeklichtremise, twee woonschuilplaatsen en een schuilkelder Er bestaat van krijgsmacht zijde geen bezwaar tegen de voorgenomen opruiming van de voormalige Duitse werken A1 tot en met A33, B16 en B17 in de gemeente Voorburg In de gemeente Voorburg is een intacte tankgracht aanwezig, alsmede 4 intacte open opstellingen. De tankversperring is tot aan het maaiveld gesloopt, de open geschutsopstelling is nog intact, de versperring is gesloopt In de gemeente Voorburg bevinden/bevonden zich een verbandplaats, 5 tobroeks, diverse woonschuilplaatsen, 2 open geschutsopstellingen, waterbergplaatsen, bergplaatsen, een remise, een open gevechtsopstelling en een bakkerij

Collectie ‘Duitse Bezetting’

De collectie Duitse bezetting bevat o.a. verslagen van gesprekken die zijn gevoerd met hoge Duitse militairen. De collectie bestaat daarnaast uit o.a. originele kaarten, luchtfoto’s en overzichten van Duitse verdedigingswerken en stellingen. De onderstaande inventarisnummers werden geraadpleegd: Toegang 419. Collectie ‘Duitse bezetting’. Inventarisnummers 17 27 28

1462056-VO-04

Beschrijving inventarisnummer Gegevens van over de locatie van Duitse eenheden in Nederland opgesteld door Britse en Nederlandse inlichtingendiensten. 31 december 1942 Opgave van Duitse divisies 1940-1945 in Nederland. 1945 Overzichtkaart opgesteld door de Militaire Inlichtingen Dienst (MID) van Duitse eenheden in Nederland. Juni-juli 1943

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 48 van 98

Toegang 419. Collectie ‘Duitse bezetting’. Inventarisnummers 107 108 109 110

112

Beschrijving inventarisnummer Luchtfoto’s van stellingen en bunkers. 1944-1945 Serie luchtfoto's van kuststellingen en bunkers. 18 september 1944 Nederlandse kaarten waarop staan aangegeven Duitse locaties van radio installaties. 1947 Kaarten vliegvelden (Flugplatz) Bergen, Deelen, Eelde, Eindhoven, Gilze-Rijen, Haamstede, Harskamp, Hilversum, Kamp Katwijk, De Kooy, Leeuwarden, Middenmeer, Norg, Ockenburg, Ouddorp, Soesterberg, Schellingwoude, Schiphol, Texel, Twente, Veldhuizen, Venlo Vlissingen, Vogelenzang, Volkel, Waalhaven, Woensdrecht, Ypenburg, Schiessplatz: Harderwijk, Petten. Opgesteld door het Luftgaukommando Holland. Maart 1941 Stukken betreffende de werkzaamheden van Organisatie Todt. Bevattende onder andere kaarten van mijnenvelden en verdedigingswerken in het kustgebied. 1944-1947

Het merendeel van de geraadpleegde inventarisnummers bevat geen relevante informatie. De onderstaande vermelding heeft betrekking op het onderzoeksgebied: Datum melding Voor april 1944

2.8.3

Gebeurtenis (bron: collectie 419) Stafkwartier van de SS Ersatz Div. onder commando van SS Obergruppenführer Demmelhuber ondergebracht in Voorburg/Leidschendam

‘575 serie’

De collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’, ook wel bekend als de ‘575-serie’, is opgebouwd uit inlichtingenrapporten, plattegronden en verordeningen van zowel de Duitse bezettingsmacht als van het verzet / Bureau Inlichtingen te Londen. Deze zes meter lange collectie bestaat onder andere uit afwikkelingen van de Genie, inlichtingen van de illegaliteit, kaarten van inundaties, de waterstaatkundige situatie, gegevens betreffende Duitse mijnenvelden, Britse en Duitse kaarten, telegrammen en Duitse voorschriften. In dit archief werden de onderstaande inventarisnummers geraadpleegd: Toegang 575. Collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’. Inventarisnummer 26 26 26 56-Inlichtingen verkregen door de illegaliteit 56-Inlichtingen verkregen door de illegaliteit 57-Inlichtingen verkregen door de illegaliteit 57-Inlichtingen verkregen door de illegaliteit 58-Inlichtingen, verkregen door de illegaliteit 58-Inlichtingen, verkregen door de illegaliteit 58-Inlichtingen, verkregen door de illegaliteit

1462056-VO-04

Omschrijving inventarisnummer

J.A. 226. Verkeersborden wegen Rijpwetering - Leidschendam; Nieuwkoop -Leiderdorp; Warmond - Veur; Leiderdorp -Leidschendam. J.A. 210. Hoornbrug en Geestbrug niet onklaar gemaakt. J.A. 227. Rapport toestand versterkingen Kostverlorenweg - Wilveense weg. J.A. 319. Troepenlegering te Voorschoten, Leidschendam, Zoeterwoude en Stompwijk. J.A. 335 Noodlanding bommenwerpers te Stompwijk. J.A. 179. Stellingen in het park Leeuwenberg te Voorburg zijn verwaarloosd en niet meer bemand J.A. 180. Langs de Rijksweg Voorburg-Zoetermeer worden Splitterboxen gebouwd J.A. 425. Troepenverplaatsingen te 's-Gravenhage. Vernieling masten radiostation Scheveningen. J.A. 442. Bezetting van versterkingen stellingen langs de weg ’s-Gravenhage-Utrecht en in de omgeving van Zoetermeer en Leidschendam J.A. 508. Inundaties, troepenopstellingen te Benthuizen, Stompwijk, Hazerswoude. Bouw van versterkingen te Hazerswoude en omgeving.

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 49 van 98

Toegang 575. Collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’. Inventarisnummer 58-Inlichtingen, verkregen door de illegaliteit 124-Zuid-Holland

221 228 231 236 357 376 398 401 401 409 425 450 462 475 487

Omschrijving inventarisnummer

J.A.528. Canadese troepen waargenomen in Scheveningen, Voorburg, ’s-Gravenhage en Nootdorp 14 februari 1953. Besprekingsrapport van E. Scherpenhuysen met de technische ambtenaren van de Provinciale Waterstaat van Zuid-Holland te Voorburg en te Alphen a/d Rijn betreffende inundaties gesteld in hun dienstkringen 23 oktober 1944. Stelling bij Voorburg 31 mei 1944. Verdedigingslinie achter De Vliet tussen Voorburg en Leiden 14 juni 1944. Verdedigingswerken tussen Valkenburg en Leidschendam 16 januari 1945. Startplaatsen V wapen rondom ‘sGravenhage 24 februari 1944.GB/4084/44. Produktieopdracht voor Van der Esen N.V. Voorburg 7 juni 1944. GB/5276/44. troepenverplaatsing Waffen SS van Voorburg en Wassenaar naar Noord-Frankrijk Mei 1944. GB/6595/44. Vernielingen Veenwegpolder, Voorburg met situatieschets. Mei 1944. GB/6604/44. Radiostation te Voorburg met plattegrond Mei 1944. GB/6604/44. Legering te Voorburg, Rijswijk 1 juni 1944. GB/7089/44. Troepensterkte: toestand te IJmuiden; Marinetroepen in Amsterdam; sterkte Bilthoven, Soest, Amersfoort, Voorburg 19 april 1944. GB/109/44. Plattegrond Voorburg, luchtwapen: Direction Finding, station te Voorburg. 23 oktober 1944. E/73/44. Plattegrond stelling bij Voorburg 1 februari 1945. E/1373/45. raketwapen Zuid-Holland 5 april 1944. GB/4704/44. Fabriek te Voorburg, van der Heem 4 juni 1943. NE/16/189.

Informatie Voorburg, Den Haag, Amersfoort met Prins Bernhard kazerne bijl. schets

De aangetroffen gegevens worden in de onderstaande tabel samengevat: Datum melding Mei 1944

30 mei 1944 23 oktober 1944 28 december 1944

1462056-VO-04

Gebeurtenis (bron: 575 serie) Veldstellingen Veenwegpolder. Aan het kruispunt van de spoorlijn Den Haag – Rotterdam Hofplein met de Veenweg zijn veldstellingen gebouwd voor infanterie. In elke hoek van de weg met de spoorlijn is een stelling gebouwd, bestaande uit een loopgraaf met twee of drie mitrailleurnesten. De stellingen zijn gebouwd in de ter plaatse zeer brede berm van de spoorlijn, daar waar vroeger de halte Nootdorp Oost was. Behalve de genoemde mitrailleurnesten zijn in de berm van de Veenweg nog twee pakopstellingen gemaakt, ter weerszijden van de spoorlijn. De mitrailleurnesten zijn zodanig gebouwd dat er naar alle zijden vuur kan worden uitgebracht Divisiestaf park Leeuwenstein Voorburg. Hier bevond zich een Gruppenfüher in Huize Eemwijk bij het spoor. In park Leeuwenstein ook nog staf van een Panzerjäger Abteilung? Nachrichten personeel langs Oosteinde en Roodelaan Stelling bij Voorburg ten noordwesten van het station. Hier bevinden zich o.a. veldversterkingen, een tankgracht, onderkomens, een mijnenveldversperringen en een geschutsopstelling Van Voorburg tot Zoetermeer worden langs de Rijksweg auto Splitterboxen gebouwd. Dit zijn schuilplaatsen voor rollend materieel bij gevaar uit de lucht. De Splitterboxen hebben in lengte een doorsnee van 5 meter en een breedte van 3 meter. De hoogte van het binnenwerk is ca. 4 meter

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 50 van 98

Datum melding 28 december 1944 2 januari 1945 5 januari 1945 16 januari 1945 1 februari 1945 23 februari 1945

27 februari 1945 12 april 1945 13 april 1945

3 mei 1945 8 mei 1945

2.8.4

Gebeurtenis (bron: 575 serie) De stellingen in Park Leeuwenberg zijn zeer verwaarloosd. Ze zijn in 1941 of 1942 gemaakt en worden momenteel niet bemand Uit onderzoek is gebleken dat de Hoornbrug en de Geestbrug niet onklaar zijn gemaakt. De machines van de Hoornbrug worden pas op het laatste moment onklaar gemaakt, vanwege passerende Wehrmacht schepen Stellingen bij de Kostverlorenweg – Wilsveenscheweg. Deze stellingen waren op dat moment onbemand en verkeerden in het eerste stadium van verwaarlozing Startplaatsen ‘vliegende bommen’. Geen startplaatsen in onderzoeksgebied aangegeven Uit een neergekomen raket in de Koningin Wilhelminalaan te Voorburg is een zwavelzuur accu van groot formaat tevoorschijn gekomen Het zendstation ligt 60 meter ten westen van het kruispunt Lolaan-Veursche Achterweg, naast het kerkhof, nabij viaduct Voorburg. Hier is een Duitse bezetting van 40 man. Emplacement: 3 à 4 stoorzenders, bunkers, luchtafweergeschut en onderkomens. In de gemeente Leidschendam bevindt zich 10 man W.H. bij de spoorbaan Den Haag – Leiden, in blokpost A65, gelegen achter ‘Hulp en Heil’. Geen bezetting Stompwijk. Een Liberator bommenwerper heeft op 22 februari 1945 een noodlanding gemaakt in de Geerpolder te Zoeterwoude, nabij Stompwijk.

Het toestel werd op 26 februari 1945 beschoten door Spitfires en brandde totaal uit In de vroege morgen van 11 maart 1945, om 6 uur, heeft zich te Voorburg op de hoogte van de Rozenboomlaan – Parkweg op de tramrails een vrij hevige ontploffing voorgedaan. De aard van deze ontploffing kon niet worden vastgesteld De Duitsers hebben alle stellingen met machinegeweren en veldgeschut betrokken langs de weg Den Haag – Utrecht en omgeving Zoetermeer en Leidschendam. Ook zijn alle eenmansgaten met machinegeweren bezet, waarschijnlijk in verband met de dreiging van geallieerde luchtlandingen In Stompwijk zijn 45 Duitse militairen met ‘gemengde uniformen’ gelegerd. Zij zijn ingekwartierd in de Katholieke School, met luisterpost op particulier huis Om 23.10 uur werden op de Rijksweg Den Haag – Utrecht in de gemeente Voorburg 5 geallieerde Rode Kruiswagens waargenomen richting Den Haag

Gevechtsverslagen en Rapporten mei 1940

De collectie ‘Gevechtsverslagen en Rapporten mei 1940’ bestaat uit rapporten, verslagen, dagboeken en tekeningen die door officieren, onderofficieren en manschappen werden ingeleverd bij de Krijgsgeschiedkundige Sectie van het Hoofdkwartier van de Generale Staf. Dit gebeurde in veel gevallen pas in de jaren na de Tweede Wereldoorlog. Deze evaluatieverslagen van de gevechten, die overigens tegenstrijdig kunnen zijn, vormden naast in de Militaire Spectator verschenen artikelen een belangrijke basis voor de ‘Groene Serie’: het eerste officiële standaardwerk over de strijd in Nederland in de meidagen van 1940. De onderstaande inventarisnummers uit de collectie ‘Gevechtsverslagen en Rapporten mei 1940’ werden ten bate van dit gemeentebrede vooronderzoek geraadpleegd13: Toegang 409. Collectie ‘Gevechtsverslagen en – rapporten mei 1940’. Inventarisnummers 447/42 (Oude SMG-nummering) 477/65 (Oude SMG-nummering) 480/27 (Oude SMG-nummering) 536/23 (Oude SMG-nummering) 536/41 (Oude SMG-nummering) 536/49 (Oude SMG-nummering)

Omschrijving inventarisnummer 13e Batterij Luchtdoelartillerie; Luchtverdedigingskring Rotterdam-Den Haag De overmeestering van Huize Dorrepaal Verslag C – Motorverkeersbrigade Politietroepen Detachement Bewakingstroepen Depot Cavalerie. Verslag Verovering van de villa ‘Dorrepaal’ te Leidschendam C. Vak Rustoord Voorburg. IIIe Depot Bereden Artillerie C.-Post Kerkbrug Voorburg. 1e Depot Batterij 3e Depot Afdeling IIIe Depot Bereden Artillerie

13

Het aantal geraadpleegde bronnen uit de 409 serie is groter dan in dit overzicht weergegeven. Dit overzicht bevat alleen de dossiers met relevante vermeldingen.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 51 van 98

Toegang 409. Collectie ‘Gevechtsverslagen en – rapporten mei 1940’. Inventarisnummers 536/57 (Oude SMG-nummering)

Omschrijving inventarisnummer C. Post Kerkbrug Voorburg

De gemeente Leidschendam-Voorburg heeft tevens gevechtsverslagen uit mei 1940 aangeleverd. Het betreft o.a. een document betreffende de gevechten bij boerderij Den Hoonaart (gelegen in de nabijheid van de gemeente Leidschendam-Voorburg) en gevechtsverslagen afkomstig van het NIOD. Deze informatie is voor de volledigheid meegenomen in de onderstaande tabel: Datum melding 10 mei 1940

10 mei 1940

10 mei 1940

10 mei 1940 11 mei 1940

12 mei 1940

14 mei 1940

1462056-VO-04

Gebeurtenis (bron: collectie 409) Fallschirmjäger beschoten de omgeving van de Oude Tolbrug te Voorburg. Dit was de toegangsweg tot Den Haag. Villa Dorrepaal door Nederlandse militairen aangevallen. Een stuk Pantser Afweer Geschut werd opgesteld in een weiland achter de tegenovergelegen villa. Er werden vijf schoten gelost (van dakrand tot benedenverdieping), daarna de aanval ingezet. Nederlandse militairen namen Huize Dorrepaal vanuit villa Heeswijk onder vuur, vanuit Huize Dorrepaal werd op zijn beurt door Fallschirmjäger gevuurd. Nadat Huize Dorrepaal door Nederlandse militairen was veroverd, werden er 2 lichte mitrailleurs, automatische pistolen en handgranaten buitgemaakt. Er lagen in het bos achter villa Dorrepaal Duitsers in stelling Er reed een vrachtwagen met 3 Nederlandse militairen langs Huize Dorrepaal. De vrachtwagen werd vanuit de villa onder vuur genomen en reed vervolgens de Vliet in. De 3 Nederlandse militairen sneuvelden Duitse vliegtuigen werpen 8 bommen af boven de 13e Batterij Luchtdoelartillerie. Getroffen werd de wachtbarak, het derde stuk, terwijl er een bom viel tussen het tweede en derde stuk en 5 naast de batterij. Er landden grote aantallen Fallschirmjäger aan alle zijden van de batterij, waarna deze onder vuur werd genomen met mitrailleurs. De beide mitrailleurs van de batterij schoten tot het laatste moment door.

De stukken Nederlands geschut werden onbruikbaar gemaakt door verwijdering van de drukbodem, slagpin en slagveer. Tegenaanval Nederlandse militairen in park Leeuwenberg. Op een later tijdstip werd de munitie uit de oude opstelling van de 13e batterij weggehaald, toen werden de Nederlandse manschappen onder vuur genomen door Duitse vliegtuigen. De bankwerkerij werd volledig door een bom vernield Duitsers brengen vuur uit vanuit boerderij Den Hoonaart. Nederlandse militairen proberen met handgranaten de hooiberg bij de boerderij in brand te steken Bij de Post Kerkbrug te Voorburg was een detachement van ca. 40 Nederlandse militairen aanwezig. 4 à 6 Duitse militairen onder vuur genomen die over de weg aan de overzijde van de Vliet liepen, komende uit de richting Wijkerbrug en gaande in de richting Tolbrug. Tevens een tweede Duitse patrouille onder vuur genomen, komende uit de richting Nootdorp en gaande richting Tolbrug Bezetting Post Kerkbrug met 45 Nederlandse militairen. Er werden ’s avonds posten uitgezet bij versterkingen en op enkele andere plaatsen in de omgeving Kerkbrug te Voorburg. Tevens patrouille gelopen. Geen gevechten. Commandopost ingericht in huis Bleuland van Oord, bij de Kerkbrug De militairen van Vak Rustoord te Voorburg worden ingedeeld in drie vakken: viaduct (grote weg naar Gouda), de Kerkbrug en de Wijkerbug. Een groep van ca.

300 man graaft loopgraven en stellingen achter de Vliet. De post Wijkerbrug werd geholpen door ca. 20 gevorderde burgerwerkkrachten uit Voorburg. ’s Avonds waren de stellingen voor het grootste gedeelte klaar. De post Viaduct werd gesteund door 1 zware mitrailleur, 1 lichte mitrailleur en een stuk Pantser Afweer Geschut. De stellingen werden na de Nederlandse capitulatie definitief verlaten. Wapens, munitie, helmen en gasmaskers werden ingeleverd bij de kleuterschool. De volgende morgen werd een gedeelte van de loopgraven weer geslecht, dit werk werd de daarop volgende dagen voortgezet

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 52 van 98

2.8.5

Collecties De Haan en vliegtuigcrashes 1940-1945

Bij het NIMH werd een tweetal luchtoorlog gerelateerde documentatiecollecties geraadpleegd. Collectie ‘De Haan’ en daarnaast ‘vliegtuigcrashes 1940-1945’. Toegang 798. Collectie ‘Vliegtuigcrashes 1940-1945’. Inventarisnummers 55 58

Omschrijving inventarisnummer

98 99

Individuele vliegtuigcrashes op datum. Mei 1940 Individuele vliegtuigcrashes op datum. September 1940december 1940 Crashes 01 aug – 19 aug 1943 Crashes 20 aug – 31 aug 1943

Toegang 800. Collectie ‘De Haan’. Inventarisnummers Map met crashes d.d. 10 mei 1940 Map met crashes d.d. 24 september 1940

Omschrijving inventarisnummer Individuele vliegtuigcrashes op datum. Individuele vliegtuigcrashes op datum.

De in beide documentatiecollecties aangetroffen gegevens worden in de onderstaande tabel samengevat: Datum 10 mei 1940 24 september 1940

Gebeurtenis Blenheim IV P6901 BL van No. 40 Squadron neemt deel aan een luchtaanval op vliegveld Ypenburg maar wordt neergeschoten door een Duits jachtvliegtuig en crasht vervolgens in Voorburg Wellington Mk 1A, code L7788 KX-E van No. 311 Czech Squadron maakt een noodlanding op een weiland in de Duivenvoordsepolder bij de Spoorlaan te Leidschendam als gevolg van motorproblemen. De Wellington nam deel aan een luchtaanval op Berlijn. De Duitsers knapten de bommenwerper naderhand op, om er vervolgens testvluchten mee uit te voeren in het Duitse Rechlin

Afb.18.- De Wellington die op 24 september 1940 een noodlanding maakte bij de Spoorlaan te Leidschendam.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 53 van 98

2.9

Provinciaal archief / Nationaal Archief 2.9.1

Militair Gezag

Het Militair Gezag van de provincie Zuid-Holland was verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van in 1945 bevrijde delen van Nederland. Er bevinden zich in dit archief gegevens over in ZuidHollandse gemeenten aanwezige CE. Het archief van het Militair Gezag van de Provincie Zuid-Holland bevindt zich bij het Nationaal Archief in ’s-Gravenhage. Er werd in de inventaris gezocht op de trefwoorden explosieven, mijnen, munitie en bommen. Dit resulteerde in de volgende treffers: Toegang 3.09.34. Archief van het Militair Gezag in Zuid-Holland, 1944-1947. Nationaal Archief ‘s-Gravenhage Stukken betreffende de opsporing en opruiming van mijnen, bommen, munitie en andere explosieven,1945 Stukken betreffende de opsporing en opruiming van mijnen, bommen, munitie en andere explosieven, 1945 Stukken betreffende de opruiming van mijnen, munitie en andere explosieven, 1945 Stukken betreffende het in kaart brengen van mijnenvelden en het opruimen van explosieven,1945 Stukken betreffende de opsporing en opruiming van mijnen, bommen, springstof en andere explosieven, 1945 Stukken betreffende de opsporing en opruiming van mijnen, bommen, springstof en andere explosieven, 1945 Stukken betreffende de opruiming van mijnen, munitie en andere explosieven, 1945 Stukken betreffende de opruiming van mijnen, munitie en andere explosieven, 1945

Inventarisnummer 43 146 231 282 361 465 529 575

Het archiefonderzoek resulteerde in informatie met betrekking tot de gemeente LeidschendamVoorburg: Datum 27 juli [1945?]

20 juni 1945

2.9.2

Gebeurtenis In het perceel Soutelandelaan 113 moeten op de vliering nog enige kisten met munitie staan, er zouden in de dakgoot nog enige flessen met gecomprimeerde zuurstof liggen. In de garage van nummers 119 en 127 moet zich ook nog explosief materiaal bevinden. Eén en ander zou zijn achtergelaten door de Duitse marine (inventarisnummer 529) In het Sperrgebiet van de Valeriusstraat moeten nog landmijnen liggen (inventarisnummer 529)

Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen

In het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, periode 1937-1946, zijn meldingen en processen-verbaal van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten opgenomen. Het betreft gegevens betreffende de luchtoorlog in o.a. de provincie Zuid-Holland. De in dit archief aanwezige bronnen bevatten gegevens over onder andere bombardementen, noodafworpen en vliegtuigbeschietingen. Het volgende inventarisnummer werd geraadpleegd: 2.04.53.15. Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946. Nationaal Archief ‘s-Gravenhage Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde Luchtactiviteiten. Zuid-Holland

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Inventarisnummer 76

Pagina 54 van 98

Het archiefonderzoek resulteerde in informatie met betrekking tot de voormalige gemeente Leidschendam: Datum Melding d.d. 22 mei 1940

2.9.1

Gebeurtenis Melding van de 1e Loco-Burgemeester van Leidschendam. Er is door een bombardement ernstige schade ontstaan aan de O.L. School met ambtswoning; ten gevolge van militaire manoeuvres werd een drietal particuliere gebouwen beschadigd

Korps Hulpverleningsdienst

Het 2,1 meter lange archief van het Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bevat CE gerelateerde gegevens. Het Korps Hulpverleningsdienst, de voorganger van de huidige EOD, was belast met de ruiming van CE in Nederland. Het archief van de Hulpverleningsdienst bevat onder andere registers met krantenknipsels van aangetroffen CE. Verder bevat het archief stukken betreffende (al dan niet dodelijke) ongevallen tijdens diensttijd en hulp en uitkeringen aan nabestaanden van omgekomen personeel. Daarnaast zijn er registers inzake meldingen van CE in het archief aanwezig. De onderstaande inventarisnummers werden geraadpleegd. Deze inventarisnummers bevatten geen relevante gegevens betreffende het onderzoeksgebied. 2.04.110. Archief van het Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 1945-1974.Nationaal Archief ‘s-Gravenhage Registers met krantenknipsels inzake explosieven 1945-1959 Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst 1947 Register met krantenknipsels inzake ongevallen met oorlogstuig 1965-1970 Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst 1947-1970

2.9.1

Inventarisnummer 20-22 23 27 28

Groep Albrecht

Groep Albrecht speelde een belangrijke rol bij het verzamelen van militaire inlichtingen over onder andere Duitse troepenbewegingen, stellingen en de ligging van hoofdkwartieren. AVG beschikt over een selectie van gegevens uit de onderstaande inventarisnummers: 2.13.71. Archieven van het Ministerie van Defensie te Londen 1940-1941, Ministerie van Oorlog te Londen 1941-1945, Departement van Oorlog: Bureau Londen 19451947. Nationaal Archief ‘s-Gravenhage Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1944 september Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1944 oktober Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1944 november Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1944 december Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1945 januari Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1945 februari Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1945 maart Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1945 april Ingekomen inlichtingenrapporten van groep Albrecht. 1945 mei

Inventarisnummer 2665 2666 2667 2668 2669 2670 2671 2672 2673

Het archiefonderzoek resulteerde niet in belangrijke aanvullingen betreffende het onderzoeksgebied.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 55 van 98

2.10 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies houdt zich bezig met de bestudering van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en hedendaagse genociden. In het archief te Amsterdam is een uitgebreide collectie oorlogsdagboeken en boeken ondergebracht. Dit archief bevat daarnaast een groot aantal foto’s uit de Tweede Wereldoorlog. 2.10.1 Collecties Departement van Justitie en Generalkommissariat für das Sicherheitswesen Bij het NIOD werden de onderstaande twee collecties geraadpleegd:  Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k)  Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077) Het betrof de onderstaande inventarisnummers: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 - 28 april 1944. Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten.

Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen. Telexberichten inzake meldingen van neergestorte geallieerde bommenwerpers, 20 - 24 februari 1944. Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 - 31 maart 1945. Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 - 31 maart 1945. Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944. Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 - 6 februari 1945. Stukken betreffende het instellen van een onderzoek inzake het bombardement op 14 oktober, 17 oktober 1944. Rapporten van de onderluitenant van de Marechaussee F. Meems inzake het vinden van benzinetanks, die uit een vliegtuig waren geworpen, alsmede de inslag van een granaat, 20 januari 20 maart 1944.

Inventarisnummer 180

Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077), NIOD Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943.

Inventarisnummer

181-185 186 328 329 331 477 493 624 642

1759

Er zijn in de bovenstaande inventarisnummers geen documenten met betrekking tot de voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg aanwezig.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 56 van 98

2.11 The National Archives (TNA) Londen The National Archives in Kew (Londen) is het officiële nationale archief van het Verenigd Koninkrijk. Er liggen hier gevechtsverslagen van Britse eenheden die op Nederlands grondgebied strijd hebben geleverd. In The National Archives zijn, afgezien van deze War Diaries, ook de logboeken van geallieerde luchtmachteenheden ondergebracht. Vliegtuigen van de 2nd Tactical Air Force (2nd TAF) gaven tactische luchtsteun aan geallieerde gevechtseenheden. De geallieerde duikbommenwerpers vielen o.a. vijandelijke stellingen, tanks, treinen en hoofdkwartieren aan. De volgende Daily Logs van de 2nd Tactical Air Force werden in Londen geraadpleegd: Daily Logs 2nd Tactical Air Force. The National Archives Londen 2nd Tactical Air Force: Daily Log: Sept.-Oct. 1944 2nd Tactical Air Force: Daily Log: Nov.-Dec. 1944 2nd Tactical Air Force: Daily Log: Jan.-Feb. 1945 2nd Tactical Air Force: Daily Log: Mar.-May. 1945

Inventarisnummer Air 37/715 Air 37/716 Air 37/717 Air 37/718

De volgende Operations Record Books werden in Londen geraadpleegd: Operations Record Book. The National Archives Londen No. 40 Squadron: Operations Record Book No. 66 Squadron: Operations Record Book No. 302 (Polish) Squadron: Operations Record Book No. 311 (Czech) Squadron: Operations Record Book No. 317 (Polish) Squadron: Operations Record Book

Inventarisnummer Air 27/412 Air 27/600 Air 27/1662 Air 27/1686 Air 27/1709

Uit de geraadpleegde documenten blijkt dat er meerdere tactische luchtaanvallen in en nabij het onderzoeksgebied werden uitgevoerd. Voor de volledigheid is het bombardement op Bezuidenhout ook in het overzicht opgenomen: Sheet

Datum

Tijd

Type vliegtuig

SQN/Wing / Group

Coördinaat

Beschrijving Daily Log 2nd TAF

2701

03-03-1945

07:3411:04

61 Mitchells / Bostons

No. 137 en No. 139 Wing

Haagse Bos

2779

18-03-1945

4 Spitfires

317/131

D.705920

2821

22-03-1945

12:0015:20 09:3014:36

10 Spitfires

66/132

D.6891

Crossbow. Primary Equipment and Launching sites at HAAGSCHE BOS/HAGUE attacked visually by 44 Mitchells and 12 Bostons at 0900-0916 from 11/14000 ft with 389 x 500. Main concentration of bombs fell in the T/A with bursts in Western and Southern sections. A large possibly petrol fire was started with columns of smoke and flame just South of target. A railway junction to the East of the target was hit. 18 a/c received minor flak damage. 5 a/c abortive, tech 4 x 500 and 6 x 250 on line at D.705920 – 7 hits 10 x 500 and 20 x 250. Double line track cut D.8286. 2 D/H´s on embankment. Rly bridge destroyed D.6891

Datum 10 mei 1940

1462056-VO-04

Vermelding Operations Record Book No. 40 Squadron As the result of information obtained, twelve aircraft were detailed to attack HAGUE aerodrome. The Battle Order was:…(12) Sgt. ROBERTSON… The aircraft took off in flights of three from 1545 to 1600 hours. Considerable opposition was met, and it was with great regret that the Squadron had to report its first casualties. Sorties No. 8, 9 and 12 failed to return, and the crews were posted as missing. N.B. nummer 12 (Robertson) betreft de Blenheim die op 10 mei 1940 bij de Rodelaan is gecrasht

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 57 van 98

Datum 22 maart 1945

Vermelding Operations Record Book No. 66 Squadron Nine aircraft were airborne between 0930 hrs and 1215 hrs on rail interdiction (Mission DD138). The areas covered were Hague-Rotterdam, Utrecht-Apeldoorn, Groenlo-Arnhem. A double track line at D8286 was bombed and one track cut by direct hit and two bombs went into the embankment. A rail bridge was destroyed at D6891 and the bridge was left hanging in rails. 2 signal boxes were strafed at D7090. No military movement was seen.

Datum 18 maart 1945

Vermelding Operations Record Book No. 317 Squadron Interdiction-Rail Cutting in UTRECHT-ROTTERDAM-THE HAGUE & HAARLEM. 4x 500.lb. and 6x250.lb. Bombs were dropped on the Rail-line at D.705920 scoring Seven Direct Hits – nice stooting, or rather Bombing. Flak from Target area was meagre light. A/C returned at 15.35 hrs.

Datum 23 maart 1945

Vermelding Operations Record Book No. 302) Squadron There were 3 trains spotted and 2 of them were attacked at D.7295.

Datum 24 september 1940

Vermelding Operations Record Book No. 311 (Czech) Squadron L-7788. 21.35- 04.55. A/C failed to return to its base. Message from A/C gave news of engine trouble whilst on its return, and of the aircrafts failure to maintain height. A successful forced landing was made in enemy territory: a W/T message being sent to this effect after the aircraft had landed!

Afb.18.- Britse vermelding (A.S.O. Summary No. 1558 d.d.26 februari 1945) betreffende een bombardement bij een spoorwegknooppunt ten zuiden van Voorburg.

2.12 Bundesarchiv-Militärarchiv, Duitsland In het Bundesarchiv-Militärarchiv zijn de gevechtsverslagen van Duitse eenheden die in mei 1940 en in 1944-1945 strijd op Nederlands grondgebied hebben geleverd ondergebracht. Dit betreft bronnen met betrekking tot zowel de Wehrmacht, de Luftwaffe als de Kriegsmarine. AVG heeft in het BundesarchivMilitärarchiv gebruik gemaakt van de volgende gegevens betreffende het 88e Duitse Legerkorps: Kriegstagebuch 88e Duitse Legerkorps T-314 rolfilm 1625, 1st Frame. Ia, Anlagen zum KTB und Tätigkeitsberichte der Abt. Ia Mess, Ia Stopak, Ic, III. T-314 rolfilm 1625, 1st Frame. Ia, Anlagen zum KTB und Tätigkeitsberichte der Abt. Ia Mess, Ia Stopak, Ic, III. T-314 rolfilm 1625, 1st Frame. Ia, Anlagen zum KTB und Tätigkeitsberichte der Abt. Ia Mess, Ia Stopak, Ic, III. T-314 rolfilm 1625, 1st Frame. Ia, Anlagen zum KTB und Tätigkeitsberichte der Abt. Ia Mess, Ia Stopak, Ic, III.

Periode September 1944 Oktober 1944 November 1944 December 1944

Er wordt in de bovenstaande documenten geen melding gemaakt van relevante CE gerelateerde feiten.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 58 van 98

3 CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN 3.1

Inleiding

AVG heeft op basis van de gegevens in hoofdstuk 2 een overzicht van gebeurtenissen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog opgesteld, waarbij gebruik is gemaakt van alle op het moment van opstellen beschikbare bronnen. Deze gegevens zijn in paragraaf 3.2 verwerkt.

3.2

Chronologie 3.2.1

Meidagen 1940

Er was in de meidagen van 1940 sprake van gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied. Het betrof o.a. de volgende locaties (zie tevens hoofdstuk 2 en 7.4): Grondgevechten:  Huize Dorrepaal  Park Leeuwenbergh  Villa Heeswijk Nabijheid onderzoeksgebied:  Boerderij Den Hoonaard Er was in de meidagen van 1940 sprake van bombardementen, vliegtuigbeschietingen en vliegtuigcrashes in het onderzoeksgebied. Het betrof o.a. de volgende locaties: Bombardementen en vliegtuigbeschietingen:  Park Leeuwenbergh (Duits bombardement, gericht op een batterij Nederlands luchtafweergeschut)  De haven van Voorburg (Duitse vliegtuigbeschieting)  Toenmalige school nabij de Westvlietweg (Duits bombardement)  De remise te Voorburg (Duitse vliegtuigbeschieting)  Starlift fabriek (Duits bombardement) Vliegtuigcrashes:  10 mei 1940: Blenheim van No. 40 Squadron neergestort en verbrand bij de schietbaan aan de Rodelaan in Voorburg 3.2.2

Duitse bezetting

Er was gedurende de Duitse bezettingsjaren sprake van gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied. Het betreft o.a. de volgende gevechtshandelingen (zie tevens hoofdstuk 2):  24 september 1940: Wellington van het No. 311 Squadron gecrasht in de Duivenvoordsepolder op ca. 50 meter van de spoorlijn Den Haag - Leiden te Leidschendam  18 maart 1941: 3 bommen in de Rietpolder ingeslagen, tevens 1 bominslag Meeslouwerpolder  Nacht van 11 op 12 augustus 1941: 3 bommen in de Oostboschpolder neergekomen  14 januari 1942: bominslagen Wilsveen  13 april 1942: vermoedelijke blindganger gevonden op ca. 250 à 350 meter afstand van de Stompwijkseweg. De melder was woonachtig te Stompwijkseweg 76

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 59 van 98



              

1 september 1942: Vlietweg 7 getroffen door vliegtuigbeschieting met 20 mm granaten. Schip in de nabijheid eveneens getroffen. Ook schip ter hoogte van de haven van Voorburg, de veiling van Veur, de spoorbaan en de trein getroffen 10 april 1943: vliegtuigbeschieting baanvak Leiden-’s Gravenhage, toenmalige kilometerpaal 56-200 (voormalige gemeente Leidschendam) Juni 1943: fosforflesjes in weiland achter Damlaan 62 gevonden 13 september 1944: vliegtuigbeschieting Dr. Van Noortstraat, nabij de kerk van Stompwijk 13 september 1944: vliegtuigbeschieting fietsers Wilsveenseweg 9 december 1944: V2 neergestort en gedeeltelijk terechtgekomen aan de Koningin Wilhelminalaan en de Van Barbansonstraat 1 januari 1945: bominslag aan de Pompe van Meerdervoortstraat nrs. 2 en 4 28 februari 1945: brisantbom op onbebouwde grond tegenover de Van Duvenvoordelaan neergekomen 13 maart 1945: bomtreffer op de trambaan aan de Parkweg, tegenover de nrs. 312 en 314 18 maart 1945: woningen aan de Broekweg en de Tedingerstraat door geallieerd een bombardement getroffen 18 maart 1945: 4 Spitfires van No. 317 Squadron werpen 4 bommen van 500 lb. en 6 bommen van 250 lb. af op de Nord de Guerre coördinaat D.705920 (Voorburg) 21 maart 1945: bommen afgeworpen ter hoogte van Blokhuis 5 aan de Broekweg te Leidschendam 22 maart 1945: Spitfires van No.

66 Squadron bestoken een brug op de Nord de Guerre coördinaat D.6891 met 250 lb. en 500 lb. bommen 23 maart 1945: 2 duikbommenwerpers van No. 302 Squadron vallen een trein aan op de Nord de Guerre coördinaat D.7295 13 april 1945: vliegtuigbeschieting auto op Stompwijkseweg 19 april 1945: vliegtuigbeschieting Leidschendam

Er zijn gedurende de Duitse bezettingsjaren mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden op het grondgebied van de huidige gemeente Leidschendam-Voorburg gelegd. Er lagen gedurende de bezettingsjaren militaire objecten in het onderzoeksgebied. 3.2.3

Bevrijding mei 1945

Er was voorafgaand aan de bevrijding in mei 1945 geen sprake van gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied. 3.2.4

Naoorlogse CE-ruimingen

Er zijn uit het archief van de Mijn- en Munitieopruimings Dienst een relevante CE-ruiming in het onderzoeksgebied bekend:  6 april 1946: twee landmijnen gevonden in een ‘verdacht gebied’, gelegen binnen de tankgracht bij de Oosterbegraafplaats

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 60 van 98

Er zijn uit het gemeentearchief relevante CE-ruimingen in het onderzoeksgebied bekend. Het betreft o.a. de volgende meldingen:  23 augustus 1983: Zoekactie Koninklijke Marine Rijn Schiekanaal onder viaduct A12. Er werd aan de Leidschendamse kant een 40 mm luchtafweergranaat, alsmede een Tellermijn naar boven gebracht  21 november 1984: Enorme wapenvondst op de bodem van de Vliet, onder het viaduct van de Utrechtse Baan. Het betreft 42 granaten, 4 patroonhouders, een antitankmijn en 40 stuks klein kaliber munitie  21 november 1985: Amerikaanse 500 ponder in Leidschendam gedemonteerd  16 december 1986: de EOD ruimt een Britse 250-ponder ter hoogte van perceel Broekweg 57  13 juni 1989: Britse vliegtuigbom geruimd bij de Broekweg Er zijn uit het EOD archief relevante CE-ruimingen in of in de nabijheid van het onderzoeksgebied bekend. Het betreft zowel afwerpmunitie als geschutmunitie. Er werden na de Tweede Wereldoorlog landmijnen als zijnde vermist opgegeven in of nabij het onderzoeksgebied.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 61 van 98

4 BEOORDELING BRONNENMATERIAAL 4.1

Indicatie van explosieven in het onderzoeksgebied

Er is in de meidagen van 1940 sprake geweest van grondgevechten in het onderzoeksgebied. Er was in de periode voorafgaand aan de bevrijding door de geallieerden geen sprake van grondgevechten in of in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied. Er waren militaire objecten in het onderzoeksgebied aanwezig. Denk hierbij aan bunkers, loopgraven, wapenopstellingen, stellingen en een tankgracht. Er zijn militaire vliegtuigen in het onderzoeksgebied gecrasht. Het betrof zowel bommenwerpers als jachtvliegtuigen. Er was sprake van vliegtuigbeschietingen, noodafworpen en bombardementen in of in de nabijheid van het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied heeft geleden onder gevechtshandelingen. Er zijn in het verleden CE in het onderzoeksgebied of in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied gevonden. Het betrof voornamelijk geschutmunitie, handgranaten en afwerpmunitie. Op basis van de beschikbare feiten zijn er voldoende indicaties beschikbaar waaruit blijkt dat er mogelijk CE in het onderzoeksgebied gemeente Leidschendam-Voorburg aanwezig zijn.

4.2  



Leemten in kennis bronnenmateriaal Bij een historisch onderzoek kan nooit een volledig overzicht van alle bronnen worden verkregen. Er is bij dit onderzoek is er gebruik gemaakt van een bronnenselectie Luchtfoto’s van de Royal Air Force geven doorgaans een betrouwbare indicatie voor wat betreft de vraag of er mogelijk CE in het onderzoeksgebied aanwezig zijn. Luchtfoto’s geven altijd een momentopname weer. Er kunnen vòòr, na en tussen verschillende opnamedata CE in het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen. Het is, vanwege getroffen camouflagemaatregelen, maar zeer de vraag of alle geschutsopstellingen etc. op luchtfoto’s kunnen worden teruggevonden De ruimrapporten van de EOD kennen hun beperkingen, voor wat betreft de nauwkeurigheid van de vindplaatsbeschrijvingen. Het is niet altijd mogelijk om exact aan te geven waar de CE werden aangetroffen. Deze munitie is bovendien geruimd. Dergelijke beperkingen zijn er ook bij andere geraadpleegde bronnen, zoals bijvoorbeeld documenten uit de gemeentearchieven. Er kan alleen een CE verdacht gebied worden afgebakend met behulp van concrete locatiebeschrijvingen

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 62 van 98

4.3

Soort en verschijningsvorm van explosieven

In de lijst van gebeurtenissen (hoofdstuk 3) zijn in hoofdlijnen de volgende gevechtshandelingen genoemd:  Defensie (o.a. stellingen, loopgraven, bunkers, mijnenvelden)  Grondgevechten en beschietingen met geschutgranaten  Tactische luchtaanvallen en vliegtuigbeschietingen  Inslagen van V-wapens (of onderdelen hiervan)  Vliegtuigcrashes Voor de genoemde handelingen is beoordeeld of – als gevolg van de handeling –CE in het onderzoeksgebied aangetroffen kunnen worden. Zo ja, dan is tevens beoordeeld welke van de zestien hoofdsoorten CE uit de WSCS-OCE, versie 1, in de bodem aanwezig kunnen zijn. 4.3.1

Locaties defensieve maatregelen

Rondom en in stellingen, loopgraven en wapenopstellingen kunnen CE zijn achtergelaten of gedumpt. De volgende hoofdsoorten CE zijn mogelijk ter plaatse van de (voormalige) stellingen in het onderzoeksgebied aanwezig: Soort explosief Hand- en geweergranaten Klein kaliber munitie (KKM)

Nationaliteit Duits Duits

Subsoort Onbekend Onbekend

Verschijningsvorm Gedumpt / achtergelaten Gedumpt / achtergelaten

Geschutgranaten

Duits

7.5 cm, 8.8 cm

Gedumpt / achtergelaten

De volgende hoofdsoorten CE zijn mogelijk ter plaatse van de (voormalige) loopgraven en wapenopstellingen in het onderzoeksgebied aanwezig: Soort explosief Hand- en geweergranaten Klein kaliber munitie (KKM)

Nationaliteit Duits Duits

Subsoort Onbekend Onbekend

Verschijningsvorm Gedumpt / achtergelaten Gedumpt / achtergelaten

De volgende hoofdsoorten CE zijn mogelijk ter plaatse van de (voormalige) mijnenvelden in het onderzoeksgebied aanwezig: Soort explosief Landmijnen

Nationaliteit Duits

Subsoort Tellerminen / Behilfsminen14

Verschijningsvorm Gedumpt / achtergelaten

Op de locaties van niet meer aanwezige bunkers zijn geen CE verdachte gebieden afgebakend. Derhalve wordt er hier niet ingegaan op de soort en subsoort van de CE.

14

Type landmijn(en) afhankelijk van het desbetreffende mijnenveld.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 63 van 98

4.3.2

Grondgevechten en beschietingen met geschutgranaten

In de geraadpleegde bronnen wordt gesproken over grondgevechten in de meidagen van 1940. De volgende hoofdsoorten CE zijn mogelijk ter plaatse van de locaties waar strijd werd geleverd aanwezig: Soort explosief Handgranaten, steelhandgranaten Klein kaliber munitie (KKM) Geschutgranaten15

4.3.3

Nationaliteit Duits, Oud-Hollands Duits, Oud-Hollands Oud-Hollands

Subsoort Onbekend

Verschijningsvorm Gedumpt / achtergelaten

Onbekend

Gedumpt / achtergelaten

PAG granaten

Verschoten

Tactische luchtaanvallen, afworp bommen/vliegtuigbeschietingen

De geraadpleegde bronnen maken melding gemaakt van de volgende gevechtshandelingen:  De afworp van Duitse vliegtuigbommen op een Nederlandse luchtafweerstelling in mei 1940. Er was vermoedelijk sprake van 50 kilo SC of 50 kilo SD bommen  De afworp van geallieerde vliegtuigbommen met een gewicht van 250, 500 en 1000 lb. door vliegtuigen van o.a. het type Spitfire. Er was sprake van tactische duikbombardementen  Duitse vliegtuigbeschietingen met boordwapens in mei 1940  Geallieerde vliegtuigbeschietingen met boordwapens (doorgaans 20 mm geschut) De volgende soorten CE zijn als gevolg van de bovengenoemde gevechtshandelingen mogelijk in de bodem aanwezig: Soort explosief Afwerpmunitie

Nationaliteit Duits

Afwerpmunitie

Geallieerd

Geschutmunitie Geschutmunitie

Duits Geallieerd

4.3.4

Subsoort 50 kilo SC of SD en 250 kilo SC of SD 250 lb., 500 lb., 1000 lb. 2 cm 20 mm

Verschijningsvorm Afgeworpen Afgeworpen Verschoten Verschoten

Inslagen van V-wapens of onderdelen hiervan

In de geraadpleegde bronnen wordt melding gemaakt van de inslag van V-wapens of onderdelen hiervan in het onderzoeksgebied. Op basis van vermeldingen die (zeer) globaal zijn (of omdat er als gevolg van de beschrijving een duidelijke CE indicatie ontbreekt), kan geen CE verdacht gebied worden afgebakend. 4.3.5

Vliegtuigcrashes

Er zijn geallieerde en Duitse vliegtuigen in het onderzoeksgebied gecrasht. Van één vliegtuig is bekend dat het door de Duitsers van nieuwe motoren werd voorzien, waarna er met het toestel testvluchten in Duitsland werden uitgevoerd. Derhalve is de plaats waar een Wellington bommenwerper

15

Deze CE hebben primair betrekking op Villa Dorrepaal.

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 64 van 98

van No. 311 Czech Squadron op 24 september 1940 een noodlanding heeft gemaakt (Duivenvoordsepolder bij de Spoorlaan te Leidschendam) niet verdacht op CE. De overige crashlocaties in de gemeente Leidschendam-Voorburg zijn alleen globaal bekend. Deze locaties worden derhalve alleen globaal op de presentatiekaart van de verzamelde historische feiten weergegeven en niet op de CE bodembelastingkaart. CE verdachte gebieden kunnen alleen op basis van concrete feiten worden vastgesteld. Mogelijk dat getuigen de exacte crashlocaties kunnen aanwijzen. 16 Ter plaatse van crashlocaties kunnen de volgende CE worden aangetroffen: Geallieerde vliegtuigen: Soort explosief Vliegtuigboordwapenmunitie Vernielingsladingen (bijv. aangebracht in radioinstallaties) Afwerpmunitie (alleen indien het een bommenwerper betreft die zich niet van zijn bommenlast had ontdaan!)

Nationaliteit Geallieerd Geallieerd

Verschijningsvorm Onderdeel van vliegtuigwrak Onderdeel van vliegtuigwrak

Geallieerd

Onderdeel van vliegtuigwrak

Nationaliteit Duits Duits

Verschijningsvorm Onderdeel van vliegtuigwrak Onderdeel van vliegtuigwrak

Duitse vliegtuigen: Soort explosief Vliegtuigboordwapenmunitie Afwerpmunitie (alleen indien het een bommenwerper betreft die zich niet van zijn bommenlast had ontdaan!)

4.4

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven

De volgende aantallen CE kunnen mogelijk in het onderzoeksgebied worden aangetroffen. E.e.a. is gebaseerd op een inschatting van AVG omdat er in de (historische) bronnen geen exacte aantallen worden genoemd. Soort explosief Afwerpmunitie Geschutmunitie Klein kaliber munitie Hand- en geweergranaten, steelhandgranaten CE als onderdeel van een crash (vliegtuig / V-wapen) Landmijnen

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven Enkele Enkele tot tientallen Tientallen tot honderden Eén tot enkele Enkele tot honderden Eén tot enkele

De kans dat er nog getuigen aanwezig zijn wordt met het verstrijken van de jaren steeds kleiner. De opdrachtgever heeft van het raadplegen van getuigen afgezien. 16

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 65 van 98

4.5

Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied

De verdachte gebieden die in deze paragraaf worden besproken, staan ingetekend op de CE bodembelastingskaart (zie hoofdstuk 7.6). Dit is de horizontale begrenzing. In de volgende deelparagrafen wordt de horizontale en verticale begrenzing van ieder verdacht gebied besproken en gemotiveerd. De afbakening van de vastgestelde CE verdachte gebieden komt hier tevens aan de orde. 4.5.1

Verdachte gebieden grondgevechten en beschietingen met geschutgranaten

Dit betreft de locaties waar in de meidagen van 1940 sprake is geweest van grondgevechten, al dan niet in combinatie met beschietingen. Het verdachte gebied is, conform de WSCS-OCE vereisten situationeel bepaald. CE kunnen in de vastgestelde verdachte gebieden worden aangetroffen tot op een diepte van maximaal 2 meter minus het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog. Dit is de ondergrens van het CE verdachte gebied. De bovengrens is het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog. 4.5.2

Verdachte gebieden tactische duikbombardementen

Dit betreft de locaties die in de Tweede Wereldoorlog het doelwit zijn geweest van tactische luchtaanvallen. Het volgende onderscheid wordt gemaakt:  Tactische luchtaanvallen op een pin point target  Tactische luchtaanvallen op een line target De WSCS-OCE maakt, voor wat betreft de afbakening van op afwerpmunitie verdachte gebieden, het volgende onderscheid tussen ‘pin point targets’ en ‘line targets’:  Duikbombardement op zgn. ‘pin point target’, inslagenpatroon onbekend. Gebied dat is getroffen door een bombardement met jachtbommenwerpers, met als doel om een vooraf bepaald specifiek object te treffen (bijvoorbeeld een brug of militair hoofdkwartier). Het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 181 meter, gemeten vanuit het hart van het doel als zijnde CE verdacht aan te merken  Duikbombardement op zgn. ‘line target’, inslagenpatroon onbekend. Lineair gebied, nabij een spoorlijn, dat is getroffen door een bombardement met jachtbommenwerpers, met als doel om de spoorlijn te treffen (bijvoorbeeld omdat zich hier een trein bevond). Het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 91 meter gemeten vanuit het hart van de spoorlijn als zijnde CE verdacht aan te merken De WSCS-OCE kent enkele hiaten, voor wat betreft de afbakening van CE verdachte gebieden.

Wat bijvoorbeeld te doen met bomkraters die verder dan 91 meter van de spoorlijn liggen? AVG motiveert de afbakening van op afwerpmunitie verdachte gebieden als volgt:  Is er sprake van een duidelijk aanwijsbaar pin point target, bijvoorbeeld een gebombardeerde luchtafweerstelling, dan wordt de WSCS-OCE afbakening gehanteerd (181 meter, gemeten vanuit het hart van het doelwit)  Bevinden de kraters zich niet verder dan 91 meter afstand van een gebombardeerde spoorlijn, dan wordt de WSCS-OCE afbakening gehanteerd (91 meter, gemeten vanuit het hart van de spoorlijn)  Is er geen duidelijk aanwijsbaar pin point target (181 meter, gemeten vanuit het hart van het doelwit), maar zijn er op de luchtfoto’s wel één of meerdere kraters zichtbaar, dan wordt rondom het hart van deze krater(s) een straal van 181 meter getrokken  Bevinden waargenomen kraters zich verder dan 91 meter vanaf het hart een gebombardeerde spoorlijn, dan wordt de afbakening van het pin point target gehanteerd (181 meter, gemeten

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 66 van 98



vanuit het hart van het doelwit). Uitgangspunt is dan dat niet duidelijk is of er hier sprake is geweest van vliegtuigbommen bedoeld voor de spoorlijn, of een pin point target in de omgeving (bijvoorbeeld mobiele luchtafweer). Derhalve wordt er van een worst case scenario uitgegaan, in dit geval het pin point target (181 meter, gemeten vanuit het hart van het doelwit). Er kan bij op luchtfoto’s waargenomen bomkraters lang niet altijd worden bepaald of er sprake is geweest van een bombardement of een noodafworp. De WSCS-OCE schrijft geen afbakening voor ingeval noodafworpen. Indien niet zeker is of er sprake was van een bombardement of een noodafworp, dan wordt er van een worst case scenario uitgegaan, in dit geval het pin point target (181 meter, gemeten vanuit het hart van het doelwit).

CE kunnen in de vastgestelde verdachte gebieden worden aangetroffen tot een maximale conusweerstand van 10 MPa met een minimale laagdikte van 1 meter. De bovengrens is het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog. De uiteindelijke maximale indringingsdiepte moet worden bepaald aan de hand van sondeergegevens.

4.5.3

Verdachte gebieden defensieve maatregelen / gedumpte munitie

Dit betreft de locaties waar in de Tweede Wereldoorlog defensieve maatregelen werden getroffen. Het volgende onderscheid wordt gemaakt:  Geschutopstellingen(statisch en mobiel): Locatie van geschut, niet zijnde onderdeel van een Verdedigingswerk  Wapenopstellingen: opstellingen van handvuurwapens, machinegeweer of andere (semi)automatisch wapens, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk  Militaire loopgraven  Tankgracht- of geul. Een diepe (al dan niet droge) gracht of geul met steile wanden, aangebracht om pantservoertuigen tegen te houden  Landmijnen verdacht gebied: middels een aanwijzing, niet zijnde een mijnenlegrapport, op landmijnen verdacht verklaard gebied. In het verdachte gebied zijn bij de controle door de MMOD, of bij naoorlogse activiteiten landmijnen aangetroffen  Mijnenveld: geregistreerd mijnenveld waarvan mijnenlegrapport aanwezig is. Niet alle volgens het mijnenlegrapport gelegde landmijnen zijn geruimd.

Geen feitelijke onderbouwing bekend waarom er landmijnen worden vermist De WSCS-OCE maakt, voor wat betreft de afbakening van verdachte gebieden waar defensieve maatregelen werden getroffen, het volgende onderscheid:  Geschutsopstellingen: 25 meter rondom het hart van de geschutopstellling is verdacht op CE, maar niet verder dan een eventueel aangrenzende watergang  Militaire loopgraven: het gebied binnen de contouren van de loopgraven is verdacht op CE, bij voorkeur bepaald aan de hand van georefereerde luchtfoto’s  Wapenopstellingen: de locaties van de wapenopstellingen zijn verdacht op CE  Tankgracht- of geul: niet verdacht, tenzij er aanwijzingen zijn dat er mogelijk munitie in gedumpt is  Landmijnen verdacht gebied: de grenzen zoals aangeven in het ruimrapport zijn verdacht op landmijnen  Mijnenvelden: de grenzen, zoals aangegeven in het mijnenlegrapport en/of ruimrapport, zijn verdacht op landmijnen

1462056-VO-04

Gemeente Leidschendam - Voorburg

Pagina 67 van 98

CE kunnen ter plaatse van geschutsopstellingen, militaire loopgraven en wapenopstellingen tot een maximale diepte van 2 meter minus het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog worden aangetroffen. Het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog is de bovengrens van het CE verdachte gebied. Deze bovengrens wordt ook gehanteerd voor de op landmijnen verdachte gebieden/mijnenveld. Landmijnen kunnen tot op een maximale diepte van 0.5 meter minus het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog worden aangetroffen. 4.5.4