Vastgesteld besluit bij RV 22.0007 Vaststelling Transitievisie Warmte Leiden (incl.am.)

RAADSVOORSTEL

Rv. nr.: RV 22.0007 B en W-besluit d.d B en W-besluit nr.:

18-01-2022

22.0024

Naam programma: Stedelijke Ontwikkeling, Team Duurzame Leefomgeving, Programma Energietransitie

Onderwerp: Vaststelling Transitievisie Warmte Leiden

Aanleiding: Voor u ligt het raadsvoorstel dat gaat over de Transitievisie Warmte (hierna: TVW) van Leiden. Het gebruik van aardgas voor verwarming van woningen en andere gebouwen draagt flink bij aan klimaatverandering. Daarom moeten we daar op termijn vanaf. En wat ons betreft wachten we daar niet te lang mee; het klimaatprobleem is urgent, zoals ook nog maar eens is gebleken

rondom de Klimaattop in Glasgow afgelopen najaar. Leiden wil in 2050 aardgasvrijen klimaatneutraal ziin. De gemeente zocht de afgelopen jaren samen met bedrijven, bewoners, buurgemeenten en professionele partners naar mogelijke oplossingen om onze huizen en gebouwen zonder aardgas te verwarmen en betrekt deze groepen bij deze keuzes. Onze inzet is echt om dit samen te doen. De gemeente heeft woningeigenaren, huurders, woningcorporaties, ondernemers, energiebedrijven nodig om de energietransitie voor elkaar te krijgen. En andersom hebben zij ons nodig om er voor te zorgen dat er een samenhangend energiesysteem komt, dat er ruimte is voor initiatieven uit de stad en dat niemand straks in de kou zit. Alleen op die manier realiseren we een leefbare stad nu en ín de toekomst. De TVW bouwt voort op reeds bestaand beleid, bijvoorbeeld de Leidse Warmtevisie (2017), het

Handelingsperspectief energietransitie (2020), de Samenwerking warmtetransitie Leidse regio en restwarmte via warmtel;pe+ (2021) en de Regionale Energiestrategie Holland_Rijnland (2021). De Leidse raad is dus al vrijver in het bepalen en innemen van de kaderstellende rol en bijbehorende richtinggevende uitspraken. Door zo vroeg zo ver te zijn in kaderstelling zijn wij als gemeente een koploper, waarbij we inmiddels mede door afspraken uit het Klimaatakkoord aansluiten bij de andere gemeenten in Nederland met deze nieuwe Transitievisie Warmte. De energietransitie is een nieuw beleidsveld, waar inzichten snel vernieuwen. Daarom is het nodig om blijvend in te zetten op het opdoen van nieuwe kennis en inzichten en bij te sturen waar nodig. Daarnaast is de energie- en warmtetransitie ook echt een sociale transitie met impact op iedere Leidenaar. Bovendien vergt de transitie infrastructurele ingrepen. Vandaar dat wij in het participatieproces om tot deze visie te komen uitgebreid het gesprek met de stad hebben opgestart. Zowel met bewoners die vanuit een bepaalde kennispositie kunnen meepraten als met bewoners voor wie het onderuverp nog nieuw(er) is.

1

Als bijlage bij dit raadsvoorstel is de TVW te vinden. Deze visie is de onderbouwing voor de besluiten die in dit raadsvoorstelworden voorgesteld. Voor meer achtergrondinformatie is het aan te bevelen kennis te nemen van dit document. Tevens is bij dit raadsvoorstel de inspraaknota toegevoegd. Twintig partijen uit de stad, die samen honderden bewoners vertegenwoordigen, hebben een visie op de TVW ingediend. Ook de Leidse Milieuraad heeft haar visie op de TVW gedeeld. Tezamen met de participatie die eerder heeft plaatsgevonden, kunnen we stellen dat het een visie is waarover het gesprek met de stad uitgebreid is gevoerd.

Doel: Bueken van vooruitgang in een sÍerk veranderende omgcving De Leidse gemeenteraad heeft zichzel'i als doelgesteld om in 2050 een aardgasvrije en

klimaatneutrale stad te zijn. Met het vaststellen van deze TVW en de bijbehorende uitgangspunten komt dit weer een stap dichterbij. Dit visiedocument is een belangrijke stap naar (verdere) uitvoering, omdat het richting geeft voor zowel wijk- en buurtgerichte aanpakken als voor stadsbrede inzet ten aanzien van isolatie, bronontwikkeling, infrastructurele werkzaamheden en ondersteuning van lokale initiatieven. Het biedt niet alleen een overzicht van de beschikbare bronnen op stads- en regioniveau, het stuk is een verregaande visie op hoe het toekomstige energiesysteem in de stad er uit kan komen te zien. Dit doet het op een manier zodat de publieke belangen van betaalbaarheid, betrouwbaarheid en duurzaamheid op een goede manier zijn geborgd.

Dit raadsbesluit biedt verdere houvast en sturing Het voorliggende besluit geeft inzicht in de manier waarop de gemeente de komende tijd aan de slag gaat binnen de energietransitie op regionaal en lokaal niveau. Wanneer het gemeentelijk instrumentarium verder wordt aangevuld, zal dit het besluitkader verder verrijken. Het biedt zowel een vergezicht op de ontwikkeling van een systeem waar het publieke belang op een goede manier is geborgd, als een uitvoeringskader voor gemeentelijke handelen. Echter, het biedt ook perspectief aan bewoners, bedrijven en instellingen, dit is minstens zo belangrijk. ledereen zal namelijk een bijdrage moeten leveren aan de energietransitie. Een helder vertrek- en eindpunt is dan nodig. Hiermee zijn we gezamenlijk klaar voor de grote omschakeling zodra grootschalige collectieve warmte uit de bodem of restwarmte en lokale energie uit o.a. water echt beschikbaar l^

l-^-

.-.^-!^-

^^l!^1-iL' '^^rÀ -- ug litau -a-l l\dll wuluvllgltulJl'lluusEru. ls tirl uuul

Kader: De gemeente heeft jaren geleden al een start gemaakt met de energie- en warmtetransitie, met als basis de Warmtevisie Leiden (2017). Daarnaast zijn in Leiden de afgelopen vijf jaar meerdere documenten door de Gemeenteraad vastgesteld die de warmtetransitie aanraken en van invloed zijn op deze TVW. Dit zijn: o Warmtevisie Leiden (20171(RV 17.0072) . Handelingsperspectief Energietransitie (2020) (RV 20.0032)

.

Samenwerking warmtetransitie Leidse regio en restwarmte via WarmtelinQ+ (2021) (RV

21.0026)

.

Regionale Energiestrategie 1,0 (2021) (RV 21 .0046)

De inhoudelijke plannen uit de TVW sluiten aan bijde genoemde documenten. Wel is er sprake van voortschrijdend inzicht, bijvoorbeeld door de meest recente Fakton-studie die als een 2

bouwsteen dient voor deze TVW. Met behulp van dit rapport hebben we weer een nieuwe verdiepingsslag gemaakt.

Relatie met Omgevingswet: Conform de motie "Laat de Omgevingsvisie landen", zoals vastgesteld bij de Omgevingswet, is afgesproken om bij alle raadsvoorstellen die een uítwerking hebben op de fysieke leefomgeving een korte paragraaf toe te voegen, waarin het voorstel in het bredere verhaal van de Omgevingsvisie wordt geplaatst. Zoals ook in de TVW wordt geschetst, stelt de gemeenteraad de Transitievisie Warmte vast. Het college van burgemeester en wethouders vertaalt de visie vervolgens in inspanningen, om binnen de vastgestelde kaders uitvoering te geven aan de transitie. Het Klimaatakkoord stelt dat de gemeente daarna elke vijf jaar, of zoveel eerder als nodig, de visie aanpast aan de hand van nieuwe inzichten. De Transitievisie Warmte is een verdere uitwerking van de gestelde ambities en doelstellingen uit

de Omgevingsvisie Leiden 2040, versie 1.1. en is een instrument om de energietransitie in de gebouwde omgeving te realiseren. Om ervoor te zorgen dat de afspraken uit de TVW juridisch bindend zijn, moeten deze verankerd worden in het instrumentarium van de Omgevingswet. De nieuwe Omgevingswet treedt naar verwachting op 1 juli 2022 in werking. Tijdens het opstellen

van deze TVW is rekening gehouden met de vereisten van het nieuwe instrumentarium Omgevingswet, zodat na inwerkingtreding van de Omgevingswet de borging va de Transitievisie Warmte soepel verloopt. Denk hierbij voor juridische regels aan het Omgevingsplan, waarin per wijk wordt aangegeven welke energievorm leidend wordt of welke mix beschikbaar gemaakt zal komen. Ook kan de Transitievisie Warmte in de toekomst mogelijk als programma onder de Omgevingswet gelden. Dit kan nu nog niet, want de inzet en werking van het instrument programma onder de omgevingswet vraagt eerst nog aanvullend onderzoek.

I

nspraa k / pa rticipatie:

Rond de totstandkoming van de Transitievisie Warmte is een uitgebreid participatietraject doorlopen, met zowel structurele participatie gedurende het jaar als incidentele participatie in de vorm van talkshows en wijkgesprekken, respectievelijk online en live. Er zijn 13 wijkgesprekken

onder leiding van Leidse Gesprekken geweest, er was een online enquête en er zijn eerder in het voorjaar ook per wijk talkshows georganiseerd. Deze zijn online terug te zien op YouTube, via de site van de gemeente Leiden. Daarnaast hebben we met meerdere bewonersinitiatieven in de stad structureel overleg en contact over de energietransitie. De belangrijkste inzichten hiervan zijn verwerkt in de TVW en zijn samen te vatten als:

1. Houd ruimte voor innovatie; 2. Maak het concreet (kosten, alternatieven aardgas, tijdspad) en ga ook niet té vroeg met de wijk in gesprek;

3. Ondersteun lokale initiatieven en geef deze een goede plek in de energiemix; 4. Voorkom tunnelvisie bij grote projecten als WarmtelinQ+ en de winning van geothermie; 5. Blijf in gesprek met de stad en investeer in het kennisniveau (wat te doen met mijn woning?);

6. Verstevig de lobby richting het Rijk, bijvoorbeeld ten aanzien van betaalbaarheid; 7. Denk ook aan koeling en opslag; 8. Kom met een lokale subsidie om woningen geschikt te maken voor middentemperatuur. 3

Tijdens het participatieproces is een grote hoeveelheid vragen gesteld. Deze ziin beantwoord en opgenomen in een Q&A die terug te vinden is op www.qaqoed.nl/enerqietransite. Verslagen van de 13 wijkgesprekken zijn terug te vinden via httos://maqazine-on{hespot.nl/leiden/wiikqesprekken-tvM. Er heeft tijdens het participatieproces steeds een actieve terugkoppeling plaats gevonden aan alle deelnemers.

ln bijlage 4 is een uitgebreide weergave van het participatietraject terug te vinden evenals de inzichten en resultaten die dat heeft opgeleverd. ln oktober en november heeft de TVW zes weken ter inspraak gelegen. Er zijn twintig inspraakreacties ingediend op de concept Transitievisie Warmte. Twaalf inspraakreacties zijn namens een buurt ingediend, vier namens een individuele bewoner van Leiden en vier vanuit "professionele partijen". De inspraakreacties zijn tijdig ontvangen en ontvankelijk. ln bijlage 3 zijn

de inspraakreacties samengevat en van commentaar voorzien. Op basis van dit commentaar heeft het college een belangenafweging gemaakt tussen de belangen van de aanvrager, de belangen van de omwonenden/indieners van inspraakreacties en het algemeen belang. Op basis van de binnengekomen inspraakreacties zijn een aantal wijzigingen doorgevoerd. Voor de motivering van de wijzigingen wordt verwezen naar de inspraaknota in bijlage 3. De wijzigingen in de TVW zijn onder andere:

o Er wordt rondom de raadsbehandeling een uitgebreide website met een interactieve kaart beschikbaar gesteld om de inhoud van de TVW begrijpelijk weer te geven voor inwoners. De site wordt daarna verrijkt met inzichten per wijk, zodat inwoners (meer) handelingsperspectief krijgen;

o De kaart met het toekomstige, mogelijke, eindbeeld rondom inzet van warmte in Leiden is verhelderd en verduidelijkt, met meer inzicht in (de aanwezigheid van) lokale bronnen; Het woord "waterstof is vervangen door "duurzaam gas", wat de lading beter dekt;

. o Enkele tekstvakken, bijvoorbeeld met uitleg over de warmteketen, basisisolatie, de

duidingvan diverse temperatuurniveaus, de invloed van geothermie op drinkwater en het verschil tussen lokale initiatieven en lokale bronnen, zijn verhelderd en scherper opgesteld. Met als belangrijkste wijziging een consequent gebruik van de term 'basisisolatie', die wordt toegelicht en als de basis wordt gebruikt om (een groot deel van de) woningen gereed te maken voor middentemperatuur; Actuele thema's zoals (de mogelijkheden van) opslag van elektriciteit en warmte, klimaatadaptatie, biodiversiteit en ondergronds ruimtegebruik zijn (nadrukkelijker) benoemd.

Overwegingen: Juist omdat de laatste jaren door de Leidse gemeenteraad veel kaders zijn gesteld, is deze TVW de uitkomst van een uitgebreide gespreksronde met de stad, evenals structurele participatie die heeft plaatsgevonden. Hieronder verstaan we participatie die continu plaatsvindt, zowel met de professionele partijen van de Leidse Warmtewissel, zoals de woningcorporaties, netbeheerders,

4

Hoogheemraadschap en energiecoóperaties, als met de bewoners, wijkambassadeurs en bedrijven.

VooÉzetting en aanpassingen aan het bestaande kader Deze gesprekken hebben waardevolle informatie opgeleverd, met deels aanpassingen en deels bevestigingen van het bestaande kader. Hetzelfde geldt voor de eerder genoemde Fakton-studie. Het wellicht wel allerbelangrijkste aspect is focus op een betaalbare, betrouwbare en duurzame energievoorziening. Dit punt staat met stip op 1 in de gesprekken die we met de stakeholders hebben gevoerd, en is ook al in meerdere Raadsbesluiten als aandachtspunt benoemd.

Bovendien ziin deze kaders samen met de stad opgesteld. Om de betaalbaarheid te garanderen, zetten we in op een middentemperatuur warmteoplossing. Door deze keuze is een basisisolatie niveau van woningen voldoende en worden bewoners, woningcorporaties en bedrijven niet gevraagd om een woning maximaal te isoleren. Kortom, wijgeven betaalbaarheid van de energietransitie voorrang op maximale COz-reductie. Daarnaast staat de multi-bronnenstrategie, waarin zowel restwarmte uit het Rotterdamse havengebied, geothermie uit de regio en lokale bronnen zoals aquathermie een rol spelen,

centraal in de TVW. Door deze keuze voor een mix van bronnen, zijn we zo min mogelijk afhankelijk van één warmteoplossing. Deze strategie maakt ook dat we kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen, tegenslagen kunnen opvangen, flexibelzijn en tegelijkertijd de kosten in de hand kunnen houden, door per buurt of wijk een duurzame en betaalbare bron te kiezen. De mix aan bronnen zal resulteren in uitbreiding van het bestaande warmtenet in Leiden. De warmtebron die het huidige net voedt is niet voldoende duurzaam. Bovendien blijkt dat voor veel

wijken een warmtenet de goedkoopste oplossing zal zijn. Dat er in veel wijken een warmtenet zal worden aangelegd, betekent overigens niet dat elke Leidenaar uiteindelijk aangesloten zal zijn op dit grootschalige net. ln meerdere buurten, zoals op Waardeiland , zijn al initiatieven gestart met een onderzoek naar lokale warmte in een lokaal net, wat al dan niet (later) wordt verbonden met het stadswarmtenet. Bovendien heeft uiteindelijk elke gebouweigenaar zelf de keuze om wél of niet aan te sluiten op het geboden alternatief. Mocht de gebouweigenaar niet willen aansluiten op het warmtenet, dan is een zogenaamde all-electric oplossing altijd een optie.

ln de TVW staat de ambitie om in 2035 in bepaalde wijken aardgasvrij te zijn niet meer op voorhand vast en in plaats daarvan starten we in (delen van) een negental kansrijke wijken met de transitie. ln sommige wijken betekent dat het concreet toewerken naar een Wijkuitvoeringsplan, waarin het tijdspad per gebied verder wordt ingevuld. ln andere wijken moeten eerst nog (strategische) keuzes over (warmte)infrastructuur worden gemaakt en in sommige wijken is de gemeente ondersteunend aan het georganiseerde bewonersinitiatief

(Merenwijk, Houtkwartier, Vogelwijk en Waardeiland). Op basis van de afiruegingscriteria beschikbare alternatieve bronnen, de strategische positie ten aanzien van de Leidse warmtering,

toekomstige gebiedsontwikkelingen, koppelkansen met andere infrastructurele werken, aanwezige bewonersenergie in de wijk en ruimtelijke inpassing boven- en ondergronds, zoals benoemd in het afiuegingskader in de Transitievisie, andere en meer kansrijke wijken aan te wijzen waarin een start wordt gemaakt met de transitie, zoals De Mors, Zuidwest, Leiden Noord, 5

Meerburg, Stevenshof, Merenwijk, Houtkwartier, Vogelwijk en Waardeiland. Het loslaten van de ambitie voor een volledig aardgasvrije wijk sluit aan bij de uitgangspunten uit het coalitieakkoord, waarbij de focus in de aardgastransitie meer komt te liggen op hybride warmtepompen en isolatie als tussenoplossing;

Tot slot is één van de speerpunten het volop ruimte bieden aan lokale initiatieven om met lokale warmteoplossingen aan de slag te gaan en hen daarbijte ondersteunen. Dit speelt al in onder meer Merenwijk, Vogelwijk, Waardeiland en Houtkwartier, maar elk nieuw initiatief dat binnen de vastgestelde kaders werkt aan de energietransitie zal ook worden ondersteund. Dit betekent dat wij de initiatieven adviseren over het inschakelen van technische adviesbureaus, afhankelijk van de vraag die voorligt, en het meelezen met uitvragen en offêfies. We brengen in wat de (on)wenselijkheden van een bepaalde oplossing zijn gegeven de kaders van de gemeente en faciliteren initiatieven bij het aanvragen van (provinciale) ondersteuningsgelden en organiseren ondersteuning vanuit bijvoorbeeld de Participatiecoalitie.

Ovenregingen bij de gemaakte keuzes Naast bovenstaande keuzes, volgt hieronder een opsomming van belangrijke overwegingen die ten grondslag liggen aan de uiteindelijke besluitpunten. Leiden is al begonnen

ln Leiden werken we al langer, sinds 2017, aan plannen in bijvoorbeeld Zuidwest, Merenwijk, Meerburg en de Stevenshof. Middels de inzet van wijkambassadeurs worden bewoners en ondernemers ondersteund bij verduurzaming. Ook zijn er subsidies voor energiescans voor WE's en lopen er diverse initiatieven met ondernemers. Bovendien onderzoeken we in de nieuwbouwprojecten hoe de voorgestelde energieoplossingen het beste aansluiten op het totaalplaatje voor de warmtevoorziening in de stad. Leiden geeft invulling aan koplopersposrïÍe De TVW is een visie op de omschakeling van de gebouwde omgeving naar aardgasvrij, wat bijdraagt aan de COz-doelstellingen. Het landelijke doel van het klimaatakkoord is 95% minder COz-uitstoot in 2050 en 1 miljoen huizen aardgasvrij in dat jaar. Ondanks dat we deze aantallen niet benoemen in de TVW, kunnen we door de oogharen wel de volgende getallen zien. Leiden heeft de ambitie om middels aansluiting van het bestaande warmtenet op een duurzame mix aan bronnen, eind van dit decennium zo'n 9.000 bestaande Leidse woningen (vrijwell) aardgasvrij te hebben gemaakt, met behulp van het open regionaal energiesysteem. Daarnaast worden de komende jaren ruim 8.000 aardgasvrije nieuwbouwwoningen opgeleverd. Hiermee is een belangrijk deel, zo'n 113., van de Leidse woningvoorraad in 2030 (vrijwel) aardgasvrij.

Gelijktijdig wordt gewerkt aan een open regionaal transportnet, gevoed door regionale en lokale bronnen. Als er meer duidelijkheid is over de haalbaarheid en betaalbaarheid van dit net, kunnen exactere doelstellingen worden gesteld voor het tempo waarop een aardgasvrij Leiden

gerealiseerd kan worden. Deze doelstellingen zullen dan ook in de volgende versie van de TVW hard worden gemaakt.

I Ook als het bestaande stadswarmtenet van Vattenfall gebruikt maakt van restwarmte uit Rotterdam, is er met de transpoÍ en levering nog een bepaalde COz-uitstoot gemoeid 6

De TVW geeft handelingsperspectief aan Leidenaren en de gemeente Er zijn verschillende oplossingen om een gebouw aardgasvrijte veruvarmen. Deze oplossingen zijn omschreven in deze Transitievisie. Ook bieden we handelingsperspectief door uit te leggen hoe de nieuwe energie infrastructuur eruit komt te zien en welk temperatuurniveau de (belangrijkste) warmteoplossingen leveren, zodat mensen zich kunnen voorbereiden op de omwenteling en eventueel eerste stappen te nemen door bijvoorbeeld te isoleren. Ook wordt aangemoedigd dat bewoners zogenaamde no-regret maatregelen kunnen nemen met behulp van energiecoaches, wijkambassadeurs etc. De benoemde acties worden op gemeentelijk niveau

geborgd in het uitvoeringsprogramma energietransitie. De TVW wordt tenminste elke vijf jaar herzien De warmtetransitie is volop in ontwikkeling en er is momenteel nog niet voor elke woning in

Leiden een passende haalbare en betaalbare oplossing. Voor woningen waar een oplossing binnen bereik ligt, gaat de gemeente aan de slag om deze mogelijk te maken. Hierbij hanteert de gemeente een lerende aanpak. ln ieder geval elke vijf jaar wordt de TVW herzien, om deze aan

te passen aan de nieuwste inzichten. lndien nodig, kan dit ook met kortere intervallen. Hiermee is het mogelijk de voortgang te volgen, nieuwe warmtetechnieken mee te nemen, nieuwe uitvoeringsplannen te benoemen en tijdig bijte sturen op de gestelde doelen. Het is dus ook mogelijk dat keuzes in de huidige TVW later worden bijgesteld. Dit zal altijd beargumenteerd worden gedaan, om de partners en bewoners voldoende zekerheid te blijven bieden.

ln de TVW staan nog geen definitieve keuzes voor duurzame warmteopties De TVW is een verkenning naar de kansen en (on)mogelijkheden. Op dit moment zijn er veel onzekerheden als het gaat om de potentie van alternatieve warmtebronnen. Zo verwachten we nog veel ontwikkelingen op het gebied van geothermie, aquathermie en duurzame gassen. Keuzes voor een warmteoplossing per wijk of buurt worden pas gemaakt in de

Wijkuitvoeringsplannen. Het maken van deze plannen is de volgende stap in (een deel van) de kansrijke wijken; voor de andere wijken moet er eerst nog aanvullend onderzoek worden gedaan, waarbij een actief bewonersinitiatief soms een belangrijke rol speelt. Bij het opstellen van deze uitvoeringsplannen worden bewoners en de gemeenteraad betrokken.

De Leidse warmtetransitie staat niet los van landelijk beleid Met de Transitievisie Warmte geeft Leiden invulling aan de aardgasvrije ambitie. Op dit moment ziin er nog veel onduidelijkheden waardoor niet gegarandeerd kan worden dat de ambitie volledig waargemaakt kan worden. Met het Rijk wordt er nog hard gewerkt aan de volgende randvoonaraarden:

-

het haalbaar en betaalbaar maken voor de samenleving; bijvoorbeeld door goede subsidies voor isolatie, maar ook voor aansluiting op een warmtenet en eventuele aanpassingen binnenshuis. Hier lijken nieuwe positieve ontwikkelingen te ontstaan bij de presentatie van het Coalitieakkoord;

-

het beschikbaar stellen van de juiste gemeentelijke bevoegdheden, bijvoorbeeld voor het aanwijzen van wijken waar over een decennium het aardgasnet venvijderd wordt;

-

7

de vergoeding voor de uitvoeringskosten voor de decentrale overheden.

Deze randvooruvaarden zijn essentieel voor Leiden om aardgasvrijte zijn in 2050. De gemeente Leiden heeft slechts beperkt invloed op deze randvoorwaarden. Met het nieuwe regeerakkoord lijkt wel een eerste stap gezet te zijn richting de invulling van betaalbaarheid, met een groot klimaat- en transitiefonds. Wettelijk instrumentarium voor gemeenten is belangrijk om de transitie mogelijk te maken. De regels ten aanzien van collectieve warmtesystemen zijn vooral afhankelijk van de voortgang in de Wet Cottectieve Warmtevoorziening (WCW) en/of vergelijkbare wetgeving, ln december 2021 is de nieuwe Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie ter consultatie voorgelegd.tll Deze

wet beoogt het een grondslag te geven voor gemeentelijke regels waarmee de warmtetransitie kan worden geïmplementeerd. Concreet zou het met deze wet mogelijk zijn voor de gemeente om eenzijdig aardgasvrije wijken aan te wijzen. Dat heeft als gevolg dat de aansluit- en transporttaak voor de gasnetbeheerder voor deze wijken stopt per gemeentelijke aanwijzing. De bevoegdheid om eenzijdig te kunnen kiezen voor één energievoorziening per wijk in sommige gevallen noodzakelijk om een uitvoerbaar en betaalbaar plan te maken. Tegelijkertijd vindt de gemeente keuzevrijheid van bewoners erg belangrijk en moet het zich daarom goed beraden over het gebruik van de bevoegdheid. De WCW is tot nader order uitgesteld. Deze twee maatregelen geven (een deel van) de gewenste duidelijkheid voor gemeenten over de juridische inbedding van warmteplannen. Na invoering zal de gemeente nadenken over implementatie en gebruik hiervan. De aanpakken vragen investeringscapaciteit van de corporaties De grote corporaties die in Leiden actief zijn (Portaal, De Sleutels, Ons Doel & DUWO) streven naar een energieneutrale woningvoorraad in 2050.

Op dit moment zien we dan ook dat de corporaties zich inzetten in de transitie naar een COz-neutrale gebouwde omgeving, onder meer door het grootschalig plaatsen van zonnepanelen op bestaande woningen, het verwijderen van kookgas bijvrijkomende huunvoningen en het participeren in verschillende wijkaanpakken. De corporaties krijgen vanuit de nieuwe landelijke kabinetsambities meer investeringsruimte en zullen hiermee hun inspanningen ten aanzien van de verduurzaming van de woningvoorraad kunnen verhogen. Hierbij dient wel een zelfstandige afweging van de prioriteiten te worden gemaakt, zoals investeren in nieuwbouw om het tekort aan sociale huunruoningen te verminderen. De energietransitie heeii impaci op cie schaarse ruimte, zowei boven- ais onciergroncis. Van veel van de voorgestelde maatregelen, zoals isoleren van huizen of installeren van een inductiekookplaat, zien we weinig tot niets in het straatbeeld. Andere maatregelen hebben wel een ruimtelijk effect op onze stad. Denk hierbijaan bovengrondse energiestations voor geothermie en extra midden- en hoogspanningstations voor elektriciteit. Ook maatregelen die bewoners zelf nemen kunnen zichtbaar zijn in de stad, zoals de buitenunits van warmtepompen.

Tevens vraagt de energietransitie ook ruimte onder de grond omdat kabels en leidingen moeten worden toegevoegd ten behoeve van de nieuwe energie infrastructuur, tenuijl de ruimte onder de grond beperkt is. Daarom willen we de komende tijd de uitdagingen voor de ondergrond beter inzichtelijk maken. Dit doen we onder andere met behulp van een Grand Design, een studie die deze uitdagingen voor de Leidse ondergrond in kaart moet brengen. We verurrachten de eerste inzichten over deze ondergrondse inpassing in 2022.

ttl Overheid.nl I Consultatie Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (internetconsultatie.nl)

I

De Transitievisie Warmte is nog geen uitvoerings- of realisatieplan De TVW beschrijft voor de warmtetransitie een route om in 2050 aardgasvrijte zijn. Daarnaast

zijn kansen geïdentificeerd waar bewoners en gebouweigenaren nu al mee aan de slag kunnen om bijte dragen door middel van te nemen maatregelen aan de reductie van COz-uitstoot. Na vaststelling van deze visie kan de gemeente verder met de regionale samenwerking én met het maken van de Wijkuitvoeringsplannen. Doel is om de partners, bewoners en gebouweigenaren hierin intensief te blijven betrekken. Niet alle Leidenaren kunnen zich vinden in de TVW Uit de wijkgesprekken, de structurele participatie en uit de inspraakreacties zijn veel kritische

noten gekomen. Deze hebben we zoveel mogelijk proberen op te lossen en mee te nemen in de

TVW. Echter, niet iedereen zal tevreden zijn. Voor de ene buurman is een middentemperatuuroplossing goed, de andere vindt het te ver gaan omdat isoleren geld kost en er in de verre toekomst wellicht andere bronnen voor aardgasvrij verwarmen beschikbaar komen en de derde vindt een middentemperatuur-oplossing onvoldoende ver gaan in verband met de altijd blijvende coz-uitstoot. ln de TVW hebben we dit proberen te ondervangen, maar in de Wijkuitvoeringsplannen gaat deze mogelijke verdeeldheid in de stad een uitdaging vormen. De TVW beschrijft bovendien het dilemma van (de busrness cases van) warmtenetten: de gebouweigenaar heeft keuzevrijheid in het wel of niet meedoen aan het geboden collectieve alternatief voor aardgas, maar dit zorgt voor onzekerheden in de busrness case (vollooprisico) voor de leverancier. Commerciële partijen nemen dergelijke risico's mee in de businesscase wat

zich kan vertalen in hogere kosten voor de eindgebruiker. Vraagbundeling is daarmee essentieel voor de haalbaarheid van collectieve oplossingen. Energiearmoede is een nieuw thema dat verdere uitwerking vraagt Door een unieke samenloop van omstandigheden lopen de prijzen voor elektriciteit en gas ongekend op. Het aantal mensen dat financieel in de knel komt stijgt en zal in 2022 waarschijnlijk nog verder oplopen. Dit kan met name voorkomen bij de groep mensen die nu nog net de eindjes

aan elkaar kan knopen, maar op korte termijn een energiecontract heeft dat afloopt of een variabel contract heeft. ln het regeerakkoord is er aandacht voor dit thema en Leiden ontvangt budget vanuit het Rijk om energiearmoede tegen te gaan. Leiden wil ook zelf aandacht besteden aan oplossingen voor het vraagstuk en werkt een plan van aanpak uit. Hiermee geeft het college invulling aan de motie (M21.0093) van de gemeenteraad waarin zij oproept om met een integraal plan van aanpak te komen voor besteding budgetten voor energiearmoede. Door met een gericht beleid juist nu meer huizen te verduurzamen kunnen we voorkomen dat er op de lange termijn

meer huishoudens in problemen raken en helpen we de energietransitie op gang.

Financiën: Het vaststellen van de Transitievisie Warmte heeft geen directe financiële consequenties. De

visie wordt uitgewerkt in inspanningen. Deze inspanningen worden geborgd in het uitvoeringsprogramma energietransitie gebouwde omgeving. Op dit moment gaan we uit van uitvoering binnen de beschikbare middelen van beleidsveld 6D energietransitie (onderdeel Financieel Perspectief Duurzame Stad). Door het vaststellen van deze visie wordt het steeds concreter wat ons als gemeentelijke organisatie te doen staat. Waar nu vooral nog beleidsmensen bezig zijn met de transitie, zal in toenemende mate steeds meer uitvoerende capaciteit nodig zijn.

I

Een kanttekening bij het uitvoeren van de TVW binnen de beschikbare middelen van beleidsveld 6D energietransitie, is dat nu reeds duidelijk is dat de vanuit de gemeente beschikbare middelen niet voldoende zijn om de transitie waar te maken. Het uitvoeren van de plannen vraagt (extra) capaciteit van de gemeente. Met het artikel 2 onderzoek Uitvoeringskosten van het klimaatakkoord, heeft de Raad voor Openbaar Bestuur (ROB) uit laten zoeken dat een G40 gemeente als Leiden zo'n 40fte nodig heeft om de extra taken uit het Klimaatakkoord voor de thema's energietransitie, duurzame mobiliteit, circulaire economie en klimaatadaptatie uit te voeren. Het rapport van het artikel 2 onderzoek is hier te vinden. Daarnaast znllen ook middelen beschikbaar moeten komen om de energietransitie te realiseren. De mate waarin aanvullende middelen nodig zijn, hangt af van de nog te maken keuzes op marktordening en rolneming, mede in regionaal verband. De mate waarin de gemeente een kleine of grote rol op zich neemt, heeft namelijk consequenties voor onder andere financiën en organisatie. De verwachting is dat het nieuwe kabinet aan gemeenten budgetten voor de energietransitie beschikbaar stelt.

Toegevoegde i nformatie (bij lagen):

1. De omschakeling naar een aardgasvrij Leiden - Transitievisie Warmte 2022-2026; 2. Besluitteksten eerdere raadsbesluiten energietransitie 2017-2021; 3. lnspraaknota Transitievisie Warmte 2022'2026 geanonimiseerd; 4. Opbrengst participatie rond Transitievisie Warmte 2022-2026; 5. LMR advies Transitievisie Warmte 2O22-2026; 6. Reactie LMR advies Transitievisie Warmte 2022-2026'

10

RAADSBESLUIT:

De raad van de gemeente Leiden

Gezien het voorstel van burgemeester en wethouders (Raadsvoorstel 21.OOO7 van 18 januari 2022), mede gezien het advies van de commissie Stedelijke Ontwikkeling;

BESLUIT

í. de kaders in de warmtevisie (2017), Handelingsperspectief (2020), de Regionale Energiestrategie Holland Rijnland 1.0 (2021) en de Samenwerking warmtetransitie Leidse regio en restwarmte via WarmtelinQ+ (2021) te herijken (zoals weergegeven in Bijlage 2), waaronder de volgende kaders: a) het inzetten op een diversiteit van mogelijke bronnen zoals restwarmte, al dan niet via WLQ+, geothermie uit de regio, decentrale warmtebronnen zoals aquathermie en met een transitierol voor de huidige Uniper-centrale (vanaf nu een multi-bronnenstrategie genoemd);

b) met deze strategie te komen tot een robuuste, toekomstig bestendige warmteinfrastructuur voor Leiden; c) borgen van de publieke waarden (duurzaamheid, betaalbaarheid en haalbaarheid voor bewoners en laagste maatschappelijke kosten) blijft steeds de centrale toets bij het maken van keuzes; d) keuzevrijheid van bewoners is een randvoonvaarde voor gekozen oplossingen. e) binnen de multi-bronnenstrategie ook te werken aan een scenario waarin de WarmtelinQ+ niet opgenomen wordt als bron.

2. in aanvulling hierop en als gedeeltelijke correctie op de kaders, zoals genoemd bij besluitpunt 1 , " De omschakeling naar een aardgasvrij Leiden - Transitievisie Warmte Leiden 2022-2026" vasl te stellen, waaronder als gevolg van voortschrijdend inzicht en de dialoog met de stad de volgende kaders: a) Voor een groot deel van de stad gefaseerd overstappen van een hoge temperatuur naar midden- en lage temperatuur warmte en daarbij te streven naar collectieve oplossingen. We streven daarbij naar balans tussen betaalbaarheid van het systeem en maximale CO2-reductie en zien hybride oplossingen als tussenstap; b) ln wijkaanpakken, voor de wijken benoemd in 2c, gericht toewerken naar Wijkuitvoeringsplannen (in sommige wijken met tussenstappen). Deze plannen maken we in overleg met de wijk en hierin benoemen we een realistische, ambitieuze einddatum van (de levering van) aardgas die past bij de wijk. Dat betekent dat de einddatum voor de wijken Zuidwest, Merenwijk, de Kooi/Noorderkwartier, Bio Science Park/Stationsgebied, de Mors/Slaaghwijk en de Stevenshof, zoals benoemd in de Warmtevisie 2017, niet al op 2035 vaststaat.

Belangrijke overwegingen om op dit moment geen harde deadlines te stellen ziin zorgen uit de stad dat we een onhaalbaar tempo in hun wijk nastreven, het feit dat (met name door het Rijk) zowel het juridisch instrumentarium als de financiële middelen vooralsnog onvoldoende zijn ingevuld en dat de praktijk sinds 2017 weerbarstiger blijkt dan de theorie;. 11

c) Op basis van een aantal afwegingscriteria (namelijk beschikbare alternatieve bronnen, de strategische positie ten aanzien van de voorziene warmte-infrastructuur, toekomstige (gebieds)ontwikkelingen, koppelkansen met andere infrastructurele werken, energie in de wijk en ruimtelijke inpassing boven- en ondergronds) zoals benoemd in het afwegingskader in de TVW, andere en meer kansrijke wijken aan te wijzen waarin een start wordt gemaakt met een wijkaanpak. Dit zijn de Mors, Zuidwest, Leiden Noord, Meerburg, Stevenshof, Merenwijk, Houtkwartier, Vogelwijk en Waardeiland. Dit betekent dat er geen wijkaanpak start om de bestaande bouw in het Bio Science Parl</Stationsgebied aardgasvrij te maken, maar dat plannen om dit gebied (verder) te ontwikkelen (o.a. met de DZKM) onverminderd doorgaan. Een aantal wijken met energie in de wijk is toegevoegd (Houtkwartier, Vogelwijk en Waardeiland), daar wordt wel een

wijkaanpak gestart; d) Het volop ruimte bieden aan lokale (bewoners- en ondernemers)initiatieven om lokale warmteoplossingen te ontwikkelen, hen daarbijte ondersteunen en hierbij, naast de grootschalige collectieve voorzieningen, voldoende ruimte te laten voor innovatie. Wij geven de voorkeur aan lokale en lage- temperatuur bronnen en streven naar ontwikkeling daarvan met lokaal eigenaarschap. 3. het college te verzoeken om een notitie, als volgend kaderstellend beleidsstuk in de energietransitie, rondom gemeentelijke rolneming bij de aanleg en uitbreiding van warmtenetten en de marktordening van lokale en bovenlokale warmtenetten uit te werken en hier in 2022 op terug te komen, al dan niet in regionaal verband. 4. dat de moties 170072.í (Betaalbare energierekening), 20.0032 (Participatie in de energietransitie breed trekken) en 21 0046 01 (Keuzevrijheid waarborgen) zijn afgedaan 5. Om in de wijkuitvoeringsplannen rekening te houden met

a) een integrale afweging van haalbaarheid, betaalbaarheid en duurzaamheid van warmte, koude, elektriciteit en opslag in een systeem, b)de effecten van de energie-gerelateerde keuzes op de leefbaarheid(geluidsoverlast door warmtepompen) en de opgaves biodiversiteit en klimaatadaptatie(bijvoorbeeld kap en beperking herplant van bomen rondom warmtenetten). 6. De gasinfrastructuur te handhaven

Gedaan in de openbare raadsvergadering van 10 maart2022, de Griffier,

de Voorzitter,

í, /ï dhr

12

F.C. Van Leiden

drs. H.J.J. Lenferink