22.0007 Bijlage 5 LMR-advies concept Transitievisie Warmte

Leiden, 24 november 2021 Aan:

het College van Burgemeester en Wethouders t.a.v. wethouder voor Duurzame Verstedelijking, Ruimte & Wonen Mevr. F. Spijker Stadhuisplein 1 Leiden

Betreft:

Advies over de concept Transitievisie Warmte

INLEIDING Bij brief van 12 oktober j.l. kenmerk Z/21/3311459 vraagt u ons advies over de ‘Concept Transitievisie Warmte Gemeente Leiden – De omschakeling naar een aardgasvrij Leiden 2021-2025’ (voorts TVW genoemd). Uw adviesaanvraag bevat geen concrete vraag. Het is een algemeen verzoek om in het kader van de inspraakprocedure een advies te geven1. Hierop gaan wij graag in.

URGENTIE Wij zien de TVW in de lijn van verschillende beleidsstukken, waarop de Leidse Milieuraad (LMR) eerder geadviseerd heeft. Ook zien wij de evaluatie en de toenemende diepgang in dit stuk ten opzichte van de Warmtevisie Leiden (2017) en de andere nota’s. De LMR constateert dan ook een positieve ontwikkeling op dit beleidsterrein. Echter de ontwikkeling gaat vrij langzaam. De noodzaak om tot een duurzaam, CO2-neutraal warmtevoorziening te komen is onverminderd groot en sinds het verschijnen van het IPCC6 -rapport in augustus van dit jaar is duidelijk dat tempo maken voorop moet staan. De afspraken, die in Glasgow zijn gemaakt om de opwarming van de aarde zoveel als mogelijk te beperken, zijn ook gebaseerd op het inzicht, dat onze planeet zijn eigen gang gaat en weinig boodschap heeft aan nog meer onderzoek, afwegingen en wat dies meer zij. Actie is nodig. Tegen die achtergrond heeft de LMR gekeken naar de TVW en zich daarbij afgevraagd of in deze nota de hiervoor geschetste urgentie voldoende doorklinkt, danwel dat er voldoend krachtige instrumenten en plannen worden geduid die zich lenen om deze urgentie om te zetten in tempo en effectiviteit. De LMR is daar echter nog niet van overtuigd.

Duidelijk is dat de TVW ten opzichte van eerdere beleidsdocumenten veel meer inzet op flexibiliteit en diversiteit van bronnen en dat daar een regisserende rol van de gemeente bij hoort. Het belang van dit laatste heeft de LMR reeds vele malen gesteld en we zijn dan ook verheugd dat deze keuze is gemaakt.

1

Ten overvloede merken we hierbij wel op, dat het LMR-advies gevraagd had moeten worden, voorafgaand aan de vaststelling van de nota t.b.v. de inspraak. Inmiddels hebben we met u nadere afspraken gemaakt om ervoor te zorgen dat de beleidsnota’s die tot het werkgebied van de LMR horen, cf. het reglement in de fase van beleidsvoorbereiding aan ons voor advies worden voorgelegd

Advies Leidse Milieuraad TvW nov. 2021

pagina 1 van 5

NETWERK De inzet op flexibiliteit en diversiteit van bronnen om aan te sluiten op het netwerk vinden wij een verstandige keuze, omdat het dan ook beter mogelijk is om daadwerkelijk te starten met projecten, hoe klein ook. De TVW laat de warmteleiding uit Rijnmond een veel minder prominente rol spelen, wat gezien de recente besluitvorming verstandig is. Weliswaar hebben het Rijk, de provincie en Gasunie inmiddels besloten een leiding naar Den Haag aan te leggen; het is echter onduidelijk of er van doortrekken naar Leiden sprake zal zijn. En als deze er al zou komen loopt het naar onze inschatting al tegen 2030. De warmteleiding heeft naar ons oordeel al té lang de besluitvorming over de duurzame warmtevoorziening dwars gezeten, terwijl zij in totaal slechts 10-15% van de warmtevoorziening voor haar rekening kan nemen. Daarenboven gaat het hier om HT-warmte wat naar ons oordeel niet nodig is om tot een goede en duurzame warmtevoorziening te komen.

LOKALE AANPAK Gegeven deze situatie - er zal meer van lokaal moeten komen - is het verstandig en wenselijk dat de gemeente de regie gaat voeren over die bronnen, die daadwerkelijk een rol kunnen spelen. Bronnen, die op regionaal en lokaal niveau ontwikkeld kunnen worden. Uw voorstel, om tot een lokale warmte ring te komen waar diverse bronnen en afnemers op kunnen aansluiten, past hierbij. Het past ook bij de notie dat het tijd is om de spa in de grond te zetten. Tegelijkertijd willen we voor het risico waarschuwen een net aan te leggen en daar bronnen op aan te sluiten zonder afnemers te hebben. De eenzijdige aanbodstrategie van de warmteleiding uit Rijnmond moet niet op lokale schaal herhaald worden. Denemarken2 laat zien hoe warmtenetten kunnen worden ontwikkeld door consequent bronnen en afnemers bij elkaar te brengen en daar de benodigde infrastructuur op aan te passen. Indien afzonderlijke warmteprojecten vervolgens verbonden worden door een warmteleiding ontstaat een gedragen en lokaal ondersteund warmtenetwerk. Samengevat, een warmte ring op de Leidse schaal zal noodzakelijk zijn, maar bouw hem op basis van ontwikkelde initiatieven. De LMR ondersteunt deze aanpak omdat daarmee veel beter ontwikkeld kan worden op wijk- en buurtniveau, wat de lokale participatie en acceptatie enorm vergroot. Advies 1

De LMR ondersteunt de regionale en lokale aanpak van de gemeente a. Start met de ontwikkeling van de nieuwe warmte ring en zoek parallel afnemers en aanbieders bij elkaar. b. Maak de aansluiting van grote èn kleine bronnen mogelijk op het warmtenet. Zo blijft er flexibiliteit voor toekomstige ontwikkelingen en ruimte voor de aansluiting van lokale initiatieven. c. Zorg en borg dat er meerdere aanbieders mogelijk zijn. Zo ontstaat concurrentie, kostenefficiency en dus een betere betaalbaarheid voor de afnemers.

REGIE VOOR SUCCES Wat volgens ons in de TVW niet duidelijk wordt is de invulling van de regierol: - Wat gaat de gemeente doen om daadwerkelijk projecten te laten starten en wat verwacht zij van de partners, die mede de duurzame warmtevoorziening moeten vormgeven? - Hoe worden ambitie en urgentie vertaald naar de praktijk? 2

Wat kunnen we in Nederland leren van warmtenetten in Denemarken? Annelies Huygen, Luuk Beurskens, Marijke Menkveld, Laura Hoogwerf, ECN part of TNO 23 mei 2019 https://publications.tno.nl/publication/34634054/SmEIJ4/huygen-2019-wat.pdf En: https://www.trouw.nl/duurzaamheid-natuur/oproep-zorg-dat-warmtenet-democratisch-en-duurzaam-is-net-als-in-denemarken~b7d0b94a/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

Advies Leidse Milieuraad TvW nov. 2021

pagina 2 van 5

- Wordt er een governance structuur opgezet die in staat is om lokale wijk- en buurtinitiatieven een speelveld te geven gelijkwaardig aan grootschaligere/commerciële projecten? Gedachten daarover komen niet voor in de TVW. Wel wordt er gewezen op de wijkambassadeurs en energiecoaches en hun rol in de energietransitie. Beide groepen doen onmisbaar werk, maar de energietransitie is een te grote opgave om die in handen te leggen van vrijwilligers die meestal onbetaald of tegen een geringe vergoeding dit doen. De LMR denkt hier aan een meer bedrijfsmatige aanpak, een consortium van partijen met een duidelijke opdracht. Zoals de LMR ook eerder heeft geadviseerd. In dit geval pleiten wij voor een Transitiebedrijf dat de TVW gaat uitvoeren. En dat doet vanuit een integraal concept, waarin naast warmte, ook elektriciteit en isolatie een gelijkwaardige plek innemen3. Advies 2

Richt een Energie Transitie Bedrijf (ETB) op voor de realisatie a. In het ETB zouden naast Leiden ook andere regiogemeenten, energiebedrijven, lokale bedrijven en lokale initiatieven die expertise leveren, moeten deelnemen (technologisch, technisch, financieel, juridisch, projectmanagement, marketing en communicatie etc.). Een ideale mogelijkheid om lokale bedrijven en hoge scholen / universiteit kennis en kunde beschikbaar te laten stellen en gezamenlijk aan de transitie te werken. Leiden als kennisstad is hier ideaal voor uitgerust. Het ETB implementeert - zelf of via opdrachten aan derden - de TVW (of diens opvolger) en realiseert o.a. de warmte ring. b. Het ETB zoekt afnemers en aanbieders bij elkaar voor de warmte ring - parallel aan de ontwikkeling van de ring. c. Het ETB bevordert en ondersteunt lokale initiatieven met kennis, projectmanagement en mogelijk kredieten / subsidies. Het inrichten van een Community of Practice (COP) waarin het energietransitie-team van de gemeente samenwerkt met lokale initiatieven kan hier goed bij passen. Met ondersteuning van Universiteit en Hogeschool laat de gemeente zien wat Kennisstad Leiden vermag. d. Het ETB krijgt een rol in het bewerkstelligen van kostenbeheersing en transparantie.

INZET MIDDEN TEMPERATUUR en ISOLATIE In de TVW wordt isolatie vaak genoemd. Isolatie is een belangrijk onderdeel in het transitieproces – juist omdat bespaarde energie niet kostbaar moet worden opgewekt. Tevens vertegenwoordigt het besparen de eerste stap van de Trias Energetica. Hoe belangrijk ook, mag de noodzaak van isolatie geen té grote drempel voor bewoners zijn. Een doorgedreven isolatieadvies zal de meeste bewoners afschrikken. Als er echter basismaatregelen zijn genomen, zoals goede kierdichting, basisisolatie en gecontroleerde ventilatie is het mogelijk met max. 70 graden warmte van de midden temperatuur (MT) bijna alle woningen te verwarmen. Goed geïsoleerde huizen hebben voldoende aan 35-55 graden (LT). Advies 3

Maak de inzet van midden temperatuur het uitgangspunt a. Met het wegvallen van de hoge temperatuur vanuit Rotterdam is de inzet van midden- en lage temperatuur warmte dé richting om te kiezen. b. Ook bij oudere, minder geïsoleerde huizen, is midden temperatuur een haalbare optie - in combinatie met “basis isolatie”, kierdichting en een goede ventilatie4. c. De inzet van lage temperatuur warmte bied veel mogelijkheden tot lokale initiatieven.

3 4

N.B. Omdat onze voorgestelde aanpak mede gestoeld is op het Deense voorbeeld zouden we het de Lego-methode kunnen noemen Zie het artikel in de NRC https://www.nrc.nl/nieuws/2021/11/19/een-energiezuinig-huis-ruikt-anders-2-a4066147

Advies Leidse Milieuraad TvW nov. 2021

pagina 3 van 5

Volgens de TVW 5 verbruikt een relatief kleine hoeveelheid van 13.5%, ofwel 7.000, “overige gebouwen” (geen woning zijnde) ruim 40% van het gas in Leiden, de rest woningen. Dit is dus een groot gasverbruik van relatief weinig gebouwen en een groot besparingspotentieel volgens de LMR. Hierbij speelt dat kantoren vanaf 2023 label C moeten hebben en dat het Activiteitenbesluit Milieubeheer bedrijven en instellingen verplicht om alle energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder uit te voeren. Advies 4 Zorg voor een doelgroep gericht programma voor deze ‘overige gebouwen’ a. Ga in overleg met de bedrijven en instellingen, die deze gebouwen gebruiken. Dit ook met betrekking tot het label C voor kantoren, dat binnenkort verplicht is. b. Geef een goed voorbeeld door alle gemeentegebouwen aan te pakken. c. Handhaaf op het Activiteitenbesluit Milieubeheer.

OPSLAG van WARMTE In ons advies over de Warmtevisie6 hebben wij geadviseerd bodembronnen in de vorm van WKO te gebruiken. In een dichtbebouwde stad als Leiden dit een efficiënte toepassing omdat meer woningen van een bron kunnen profiteren dan in een buitenwijk met veel vrijstaande woningen. In veel gemeentes7 wordt deze optie uitgewerkt, alsook buurtbatterijen voor de opslag van stroom8. Advies 5 Combineer de warmte ring met de realisatie van opslagmogelijkheden van warmte / stroom o.a. met WKO en buurtbatterijen.

Tegen de achtergrond van andere LMR-adviezen waarin de bodem als belangrijke factor voor de biodiversiteit wordt aangemerkt, pleiten wij voor grote zorgvuldigheid bij het gebruik van de bodem als warmte- en koudebron. In het bijzonder geldt dat voor geothermie, waar het risico van aantasting van aardlagen en drinkwatervoorziening aanwezig is. Advies 6 Bij gebruik van de bodem: Let op voldoende ruimte voor groen en bomen. Bundel ondergrondse infrastructuur zo veel mogelijk en prioriteer het veilig gebruiken van de bodem voor energiewinning en –opslag.

5

TVW - Pagina 11 – punt 2.2 https://www.leidse-milieuraad.nl/wp-content/uploads/2017/08/Warmtevisie_4_aug_pdf-1.pdf 7 Zie https://www.topsectorenergie.nl/tki-urban-energy/kennisdossiers/warmteopslag en een mooi buurtinitiatief: Zonnewarmtenet Haarlem: https://haerlemsbodem.nl/ramplaan-met-zonnewarmtenet-eerste-gasvrije-wijk/ 8 https://www.bouwendnederland.nl/actueel/nieuws/19133/plus-op-de-meter-woning-balans-tussen-energiebeheer-en-wooncomfort 6

Advies Leidse Milieuraad TvW nov. 2021

pagina 4 van 5

PARTICIPATIE De transitie die voor ons ligt is het meest efficiënt te maken, als lokale initiatieven een grote rol kunnen spelen. Het activeren van de bewoners en hen in staat stellen een verschil te maken is een voorwaarde om een duurzame verandering in gang te zetten, één die wordt getrokken door de buurt in plaats van gepusht door de gemeente. Advies 7 Geef maximale ruimte aan wijkinitiatieven a. Het huidige participatiemodel is onvoldoende voor deze transitie. De initiatieven lopen vast op verdere ondersteuning en professionalisering. b. Maak participatie meer gelijkwaardig – geef buurten het recht om eigen initiatieven te ontwikkelen en ondersteun deze op verschillende punten (technisch / projectmanagement). Deze initiatieven kunnen dan aansluiten op het warmtenet. c. Er zal een keuze mogelijk moeten zijn voor mensen – geen afhankelijkheid van maar één aanbieder maar wel de warmte via de ring.

SAMENVATTEND De LMR is positief over het feit dat Uw College deze nieuwe fase van het transitieproces meer handelingsgericht wil ingaan. Meer regie, meer presteren is echt nodig. Zonder gaat het niet. De keuzen die u maakt ondersteunen wij. Onze aanbevelingen zijn vooral gericht op een zo resultaatgericht mogelijke invulling voor zowel de korte termijn – dit en volgend jaar al – als de termijn daarna, als meer duidelijk wordt over wetgeving, financiële middelen en techniek. Tegen die achtergrond moet ook ons advies worden gezien om een afzonderlijk Energie Transitie bedrijf met de uitvoering te belasten. De gemeentelijke ambtelijke dienst is tegenwoordig vooral een “beleidsfabriek”. Een op de uitvoering gerichte organisatie (ETB) vergt een ander soort bedrijfscultuur. Het biedt de mogelijkheid om de werk- en denkkracht te mobiliseren die het realiseren van een CO2-neutrale stad nu eenmaal vraagt. De transitie is urgent en complex en ook de maatregelen zijn urgent en niet simpel. De LMR realiseert zich dat en ondersteunt de gemeente dan ook in zijn streven deze transitie tot een succes te maken.

Met vriendelijke groet,

Rob Boerée, voorzitter Leidse Milieuraad

Advies Leidse Milieuraad TvW nov. 2021

pagina 5 van 5