210103 Bijlage 3 Evaluatie Noorderkwartier Oost van participatie tot klimaatadaptatie
Tekst van het document
Evaluatie NKO Leiden mei 2021
van participatie tot klimaatadapatatie
Inhoudsopgave Inleiding SPONGE2020 Waarom klimaatadaptatie? Waarom Noorderkwartier Oost? Klimaatadaptatie Wateroverlast Hittestress Droogte Rioleringswerkzaamheden Hoe? Het project Meten is weten Conclusies en aanbevelingen Bijlage 2018 2019 2020
3 3 4 5 5 5 5 5 7 8 10 15 17 19 19 21 22
Colofon Deze evaluatie is in samenwerking gemaakt door
2
Inleiding Regenbuien worden heviger, zomers worden heter, klimaatverandering zorgt voor overlast voor inwoners en veel uitdagingen voor overheden. Het tegengaan van de financiële, fysieke en emotionele schade die ontstaan als gevolg van wateroverlast, hitte en droogte is hierbij de voornaamste taak. Vooral in Nederland, vraagt waterbeheer extra aandacht.
In 2018 is het project Noorderkwartier Oost van start gegaan. Dit project is geïnitieerd door de gemeente Leiden als onderdeel van het Europese SPONGE2020 programma. Het doel van het project was om de betrokkenheid van buurtbewoners bij het nemen van klimaatadaptieve maatregelen te stimuleren en vergroten, zowel tijdens het ontwerpproces als tijdens de realisatie. In het project herinrichting Noorderkwartier Oost heeft de gemeente niet alleen top down geparticipeerd, maar kregen de bewoners ook de ruimte om hun eigen ideeën naar voren te brengen.
Klimaatadaptatie is de manier om de samenleving aan te laten passen aan klimaatverandering: het aanpassen van onze leefomgeving waardoor we minder kwetsbaar zijn voor extremere weersomstandigheden. Klimaatadaptie biedt ook een manier om te profiteren van kansen die klimaatverandering met zich meebrengt. Klimaatadaptatie gaat hand in hand met vergroening en sluit goed aan bij het streven naar een veilige, duurzame en aantrekkelijke leefomgeving.
•
Normaal gesproken worden bewoners gevraagd te reageren op een set maatregelen, op basis waarvan vervolgens gewerkt wordt naar een ontwerp dat door de gemeente gerealiseerd wordt. Bij Noorderkwartier Oost werden buurtbewoners al betrokken aan de voorkant, nog voordat de maatregelen bestonden. Deze aanpak betrof een aantal werkprincipes:
•
•
•
Bouw aan vertrouwen tussen de gemeente en de bewoners zodat er eerlijk en open samengewerkt kan worden; begin met luisteren en leef je in, in wat er speelt. Zorg voor een gelijkwaardig kennisniveau door betrokken bewoners te informeren over de noodzaak van klimaatverandering en de verschillende oplossingen; op deze manier draagt de gemeente niet alleen bij aan goed geïnformeerde bewoners, maar kunnen alle mensen gelijkwaardig meedenken. Ga naar de bewoners toe in plaats van dat zij naar de gemeente toe moeten komen; ook dit hebben we gedaan om een bredere afspiegeling van de buurtbewoners te bereiken; Ga het gesprek aan over wat de bewoners zelf kunnen doen. Vijftig procent van de ruimte in een wijk is in handen van bewoners, corporaties en bedrijven. Er moet dus samengewerkt worden. Door bekende Nederlanders in te zetten, vergrootten we onze zichtbaarheid en bereik.
Het resultaat van deze aanpak was: • dat er een verschuiving plaats vond onder buurtbewoners. Waar er eerst weerstand en wantrouwen was, ontstond er begrip en solidariteit onder bewoners en met de gemeente om klimaatadaptieve maatregelen te treffen. • Bewoners raakten dusdanig gemotiveerd dat ze zelfs buiten de publieke ruimte, in hun eigen tuin, ook maatregelen gingen treffen. Aangezien de wijk voor slechts 40% uit openbare ruimte bestaat en de overige 60% tuinen en woningen zijn, ontstond er in het Noorderkwartier een buitenruimte die veel groener en klimaatadaptiever is dan mogelijk was met een traditionele manier van buurtparticipatie.
SPONGE2020 SPONGE2020 is een Europees programma (Interreg 2Seas) dat gericht is op het verbeteren van de aanpassingscapaciteit van steden en dichtbebouwde gebieden in de 2 Seas regio (Engeland, België, Nederland). Door middel van co-creatie en innovatieve oplossingen voor klimaatadaptatie wordt samen met lokale stakeholders gezocht naar manieren om steden en dichtbebouwde gebieden weerbaarder te maken tegen klimaatverandering. Een deel van de lessen uit dit project staat nu ook op kennis-website www.groenblauwenetwerken.nl 3
Waarom klimaatadaptatie? Door toenemende verstedelijking is er steeds meer verharding in de Randstad. Deze verharding zorgt ervoor dat regen minder makkelijk opgenomen kan worden door de bodem. Daarnaast houdt verharding warmte vast. Tegelijkertijd verandert het klimaat en hebben we vaker te maken met hevige regenbuien, of lange periodes van droogte en warmte. Zo neemt de totale hoeveelheid neerslag per jaar flink toe en hebben we steeds vaker last van extreme neerslag. Bij hevige buien die te lang aanhouden, kunnen onze huidige waterverwerkingssystemen de grote hoeveelheden water niet meer aan, met als gevolg dat straten overstromen en rioleringen overlopen. Ook de gemiddelde temperatuur is een probleem. Het klimaat is afgelopen jaren steeds warmer geworden en zal in de toekomst warmer blijven worden. Waar we in de periode tussen 1951 en 1980 nog gemiddeld 13 dagen per jaar te maken hadden met een temperatuur hoger dan 25 °C, zal dit aantal in de nabije toekomst oplopen tot 29 á 36 dagen. Hogere temperaturen leiden tot gezondheidsrisico’s bij ouderen en zieken, verlagen de arbeidsproductiviteit, zorgen voor een slechtere nachtrust en veroorzaken een toename van ziektes. Voor de natuur is deze klimaatsverandering ook schadelijk.
Biodiversiteit en de totale hoeveelheid groen in de stad nemen namelijk af, wat weer zorgt voor een minder aantrekkelijk straatbeeld, een verslechtering van de luchtkwaliteit en minder ruimte voor biodiversiteit. Tenslotte zorgen de hoge temperaturen voor een verdroging van de bodem, waardoor het grondwaterpeil zakt. Om onze kwetsbaarheid ten opzichte van deze veranderingen en de effecten ervan te beschermen is het belangrijk dat de effecten van klimaatverandering beheersbaar blijven.
4
Waarom Noorderkwartier Oost? De gemeente Leiden onderscheid drie aanleidingen voor dit project.
1
Klimaatadaptatie
De openbare ruimte van Noorderkwartier Oost is verouderd en versleten. Een aantal woningen is hier tijdens hevige regenbuien al meerdere malen ondergelopen. De problemen die veroorzaakt worden door klimaatverandering, zijn het ergst in gebieden met een verharde bodem, weinig groen en nauwe straten. Het Noorderkwartier Oost is een goed voorbeeld van een dergelijke omgeving. Bovendien zal het in de toekomst, bij lange, droge en warme periodes te heet worden in de wijk. Uitdroging van de bodem zorgt voor extra bodemdaling. Dit kan zorgen voor paalrot van houten funderingspalen doordat de bovenkant van deze palen met lucht in aanmerking komt. De nood is dus hoog om de verouderde en versleten openbare ruimte van Noorderkwartier Oost aan te passen op de gevolgen van klimaatverandering.
Wateroverlast
Oude situatie Anna Paulowonastraat
De wijk kampt met wateroverlast bij hevige regenval, bodemdaling en stijgende grondwaterstanden. Voor het verwerken van de regenval is de wijk grotendeels afhankelijk van het rioleringssysteem, maar ca. 13% van de regen infiltreert in de ondergrond. De wateroverlast wordt grotendeels veroorzaakt door twee zaken. Ten eerste is de riolering in de wijk verouderd en niet berekend op zware buien. Als het water niet snel genoeg afgevoerd wordt, kan schade ontstaan aan kelders, tuinen en huizen met als indirect gevolg risico’s voor de begaanbaarheid van wegen voor het verkeer, en de gezondheid op het moment dat te veel rioolwater in een gemengd stelsel terecht komt. Er komt dan rioolwater in de sloten en grachten waardoor de waterkwaliteit achteruit gaat. Een aanpassing van de riolering helpt met het bestrijden van deze problemen, maar is niet voldoende. Oplossingen moeten ook bedacht worden om het water tijdens extreme buien tijdelijk op te vangen, zodat het riool een wat langere verwerkingstijd krijgt. Bij een aantal straten in Noorderkwartier Oost is er in de huidige situatie nagenoeg geen buffer op straat omdat het straatprofiel op veel plekken gelijkvloers is. Daar komt bij dat het gebied relatief laag ligt en een deel van de huizen een zeer lage dorpelhoogte heeft.
De dorpel zorgt er normaal voor dat het water buiten de woning blijft maar bij een hogere waterstand dan 5 cm op straat kan het water toch de woning in komen.
Hittestress Hittestress is minder zichtbaar, maar zeker niet minder erg dan wateroverlast. Het tast namelijk de gezondheid van mensen aan. Hittestress kan onder andere leiden tot: verbranding van de huid, uitdroging, benauwdheid, slaapproblemen, gebrek aan concentratie en - in zijn uiterste geval - zelfs tot een verhoging van het sterftecijfer. De temperatuur in stenige straten, zoals die van Noorderkwartier Oost, kan wel zo’n 5 tot 7 graden hoger liggen dan de temperatuur buiten de stad. Stenen absorberen warmte en stralen deze ’s nachts weer uit. Dit effect kan tegengegaan worden door meer groen aan te leggen. Niet alleen is er dan minder steenoppervlak dat warmte absorbeert, ook kunnen hier planten en bomen aangeplant worden die hun schaduw werpen op de straat en door verdamping de opwarming beperken en ‘s nachts verkoeling bevorderen. Daarbij is belangrijk te vermelden dat het creëren van grote groenoppervlakten in Noordwijk Oost een lastige puzzel is, aangezien het parkeren van auto’s veel ruimte opeist in de smalle straten van de wijk.
Droogte Verdroging is een sluimerend gevolg van de klimaatverandering. Bij aanhoudende droogte zal de vochtige bodemlaag net boven het grondwater steeds kleiner worden waardoor bomen en planten kunnen verdrogen, terwijl deze nou juist zo belangrijk zijn voor verkoeling. Bij aanhoudende droogte kan ook de grondwaterspiegel dalen met mogelijk ernstige zaken als bodemdaling tot gevolg. Doordat de venige bodem in Noorderkwartier Oost bij droogte inklinkt, daalt deze. Dit heeft weer als gevolg dat een aantal ongefundeerde woningen zullen verzakken waardoor deze nog kwetsbaarder worden voor waterschade bij extreme buien.
Oude situatie Julianastraat
5
2 Herinrichting straten De straten zijn voor een groot deel versleten en aan vervanging toe. Oorspronkelijk was er een beperkt budget waardoor er maar een paar straten in de wijk in aanmerking kwamen voor een kwaliteitsimpuls. Tijdens het schrijven van de opdracht werd Leiden Noordoost (NKO), echter, een pilot binnen het Europese Sponge 2020 project waardoor klimaatadaptatie en participatie in het projectplan meegenomen konden worden. De gemeente heeft in samenwerking met de klankbordgroep een ruimtelijke analyse van de wijk opgesteld. In deze analyse is onder andere is gekeken naar de eigendomsverdeling, straattypes, wateroverlast en risico op hitte. Op basis van de verschillende straatbreedtes zijn er drie principeoplossingen bedacht voor de straten: de groene waterbergende straat, de blauwe waterbergende straat en de oranje waterafvoerende straat. Waar mogelijk qua ruimte zijn speciale waterbergende speelplekken en/of pleintjes ontwikkeld.
Figuur 1. Indeling straattypes
Bron: Gemeente Leiden
20 - Leermodule klimaatadaptatie in de bestaande bouw: Leiden Noorderkwartier Oost
Naast de principe-oplossingen voor de straattypes is er een maatregelenmatrix met mogelijke klimaat adaptieve maatregelen ontwikkeld. In de matrix werden de verschillende maatregelen beoordeeld op aspecten zoals effectiviteit tegen wateroverlast, tegen hitte-overlast, kosten, beheer en acceptatie. Tijdens de expertmeeting met collega’s van de afdelingen verkeer, riolering, stedenbouw en externe experts werden de maatregelen besproken en zijn er gezamenlijke keuzes gemaakt.
6
3 Rioleringswerkzaamheden Deze zijn nodig om (toekomstige) wateroverlast zo goed mogelijk te voorkomen. Om wateroverlast tegen te gaan, is besloten om over te gaan van een gemengd rioleringsstelsel naar een gescheiden stelsel. Zo worden regen- en afvalwater gescheiden afgevoerd, waardoor de riolering minder snel overbelast raakt tijdens hevige regenbuien. Bovendien wordt, bij een gescheiden stelsel, gebruik gemaakt van regenwaterinfiltratie, zodat het grondwaterpeil hoger blijft liggen. Dit gaat dus ook de negatieve effecten van verdroging tegen. Het nieuw aan te leggen rioleringssysteem is berekend op een grotere bui omvang. Er is naast het gescheiden rioolstelsel ook een grondwaterstand-regulerende drain aangelegd onder de rijbaan. Dit is om extra bodemdaling ten gevolge van het uitdrogen van de bodem tegen te gaan; een klimaatadaptieve maatregel. Deze extra klimaatadaptieve maatregel is nodig, zo bleek uit de klimaatstress-testen, en hebben we prioriteit gegeven omdat klimaatadaptatie de opdracht van het herinrichtingsproject NKO is. Hierdoor is er een ruimte reservering (een tracé) voor de energietransitie opgeschoven naar de parkeerstrook. Echter, in die strook is in het kader van klimaatadaptatie groen ingericht (zowel bomen als groenvakken). Dit kan in de toekomst voor mogelijke schade aan boomwortels of kabels zorgen.
Of dit ook echt het geval zal zijn, hangt af van de maatregelen die er genomen zullen worden in het kader van de energietransitie. Deze zijn op dit moment nog niet bekend.
4 Energietransitie Naast de drie bovengenoemde zaken, houdt de gemeente eveneens rekening met de komende energietransitie. Het Noorderkwartier Oost wordt namelijk als één van de kansrijke wijken gezien om in 2035 volledig aardgasvrij te zijn. Als alternatief voor aardgas wordt gedacht aan een combinatie van het uitbreiden van het bestaande warmtenet met een volledig elektrisch warmtenet.
7
Hoe? Het Europese project SPONGE 2020 is in drie thema’s opgezet, waarbij eerst geëxperimenteerd wordt met verschillende benaderingen, vervolgens worden lessen getrokken en binnen het laatste thema worden succesvolle methodieken in convenanten en contracten vastgelegd.
De herinrichting van Noorderkwartier Oost vormt hierin één van de drie pilotprojecten in Leiden. Om goed te kunnen monitoren hoeveel impact de klimaatbestendige aanpassingen daadwerkelijk hebben op het regionale klimaat, hebben we nieuwe, concrete Key Performance Indicators (KPI’s) ingesteld. Deze zijn onder andere de aanwezigheid van bewoners bij informatiebijeenkomsten, de hoeveelheid (m2) vergroening en de hoeveelheid vergroening in de publieke ruimte ten opzichte van private ruimte. Hiervoor moesten we ons werkproces zo transparant en gestructureerd mogelijk opzetten. Naast het klimaatbestendiger maken van de wijk, heeft de herinrichting van Noordkwartier Oost ook als doel om alle bewoners te laten meedoen aan de pilot en ze zo daadwerkelijk invloed te geven op het proces. Daarnaast draagt het bij aan het verhogen van de kennis op het gebied van klimaatadaptatie over de beste strategieën om een succesvolle co-creatie tot stand te brengen, voor het klimaatadaptiever maken van wijken. Dit co-creatietraject wilden we scherper en steviger opzetten dan vorige co-creaties. Waar voorheen nog wel eens “u vraagt, wij maken” als slagzin gold, is het project nu namelijk gestart met vooropgestelde doelstellingen. Dit kan leiden tot tegengestelde belangen en spanningen in de samenwerking, waarvoor dus wellicht stevigere communicatievormen ingezet moeten worden.
De pilot in Noorderkwartier Oost heeft als derde doel: het vergaren van kennis over het betrekken van bedrijven en maatschappelijke organisaties bij verduurzaming van de stad. Omdat klimaat- en duurzaamheidsmaatregelen investeringen vereisen, moeten de oude bedrijfsmodellen aangepast worden. Het gaat hierbij om een transitie van ‘aanschafprijs-denken’ naar Total cost of ownership (TCO) denken. Bij het TCO-denken worden negatieve effecten op het klimaat en de directe omgeving meegerekend in de prijs, zodat men tot een ‘reëlere’ prijs komt. 8
9
Het project Het project Noorderkwartier Oost bestaat uit twee parallelle trajecten: A: De herinrichting van de openbare ruimte door de gemeente. Hierbij werden bewoners geconsulteerd via verschillende informatiebijeenkomsten en een vaste klankbordgroep. B: Het stimuleren van bewoners en corporaties om hun particuliere tuinen, daken en buitenruimte klimaatbestendig in te richten.
A
B
Openbare ruimte • • •
Herinrichting Participatie Co-creatie
Private ruimte
Klimaatadaptieve maatregelen
• • •
Stimuleren Bewustwording Faciliteren
•
Kennisniveau
Figuur 2. Openbare en private ruimtes
Daarnaast gold als doel dat bewoners zelf aan de slag zouden gaan met klimaatadaptieve maatregelen. Hierin speelde de gemeente een aanmoedigende en faciliterende rol. In zowel de aanpassingen die uitgevoerd worden door de gemeente als de aanpassingen die bij particulieren worden gestimuleerd, streefden we naar zo min mogelijk toename in onderhoudskosten.
10
Klimaatmaatverandering
5
Klimaatmaatregelen
4
Gedragen ontwerp buitenruimte
3
Gemeenschappelijke doelen
Bewustwording, werken aan vertrouwen
2
1
Figuur 3. De participatietrap richting klimaatverandering
11
ontwikkelde ontwerpprincipes gewerkt onder begeleiding van een professional. De esultaten van de klankbordgroep werden meegenomen in het ontwerpproces. Op 12 juni 2018 werd opnieuw een bijeenkomst voor de klankbordgroep georganiseerd.
klimaatverandering en klimaatadaptatie. Door op de middag zelf van deur tot deur uit te nodigen werden de bewoners naar de tenten gelokt. Zie voor videoverslag: Leiden Noorderkwartier Oost
Het project in uitgevoerd in drie stappen:
Stap één: bouwen aan vertrouwen Tijdens deze stap hebben we gewerkt aan het opbouwen van vertrouwen en kennis onder de buurtbewoners. De gemeentelijke projectleiders hebben gedurende de eerste fase een reeks van bijeenkomsten met vertegenwoordigers van de wijk georganiseerd (zie bijlage tijdlijn) waar buurtbewoners geïnformeerd werden over de plannen van de gemeente en SPONGE2020 en over het belang van klimaatbestendige aanpassingen. In verschillende sessies ontmoetten bewoners, vertegenwoordigers van corporaties en de gemeente elkaar. Op deze manier werd vertrouwen opgebouwd en ontstond er een goede indruk bij de gemeente van de wijkopbouw en bijhorende problematiek. Ook is tijdens deze stap een klankbordgroep, bestaande uit buurtbewoners, opgezet. Tijdens deze stap liepen traject A en B gelijk op.
Om meer bewoners te bereiken ook diegenen die niet bij eerdere bijeenkomsten waren, werd een activiteit in de straat georganiseerd in partytenten. Vijf professionals (klimaat- professional, ontwerpers, en projectleiders) zijn in gesprek Bijeenkomst in de straat gegaan met de bewoners op basis van drie alternatieve ontwerpen. In één van de tenten kon geëxperimenteerd worden: er was een watertafel waar kinderen Bron: gemeente Leiden Bron: gemeente Leiden Bron: gemeente Leiden spelenderwijs konden kennis maken met klimaatadaptatie. Ook was er een or bewoners van fase 1 (6 juni 2018) Bijeenkomst in de straat Bijeenkomst in de straat Klankbordgroep minitentoonstelling met betrekking tot klimaatverandering en klimaatadaptatie. en ook die niet bij eerdere bijeenkomsten waren, werd Door op de middag zelf van deur tot deur uit te nodigen werden de bewoners rganiseerd in partytenten. Vijf professionals (klimaat24 - Leermodule klimaatadaptatie in de bestaande bouw: Leiden Noorderkwartier actiefOost uitgenodigd naar de standjes van het project. projectleiders) zijn in gesprek gegaan met de bewoners
ontwerpen. In één van de tenten kon geëxperimentertafel waar kinderen spelenderwijs konden kennis Ook was er een minitentoonstelling met betrekking tot atadaptatie. eur tot deur uit te nodigen werden de bewoners naar
Noorderkwartier Oost
Eigenaren van woningen en huurders zijn zich vaak niet bewust van het effect van klimaatverandering op hun woning en tuin. Als ze dat wel zijn, dan weten ze vaak niet waar te beginnen met het treffen van maatregelen. Daarom wilden we bewoners van het Noorderkwartier Oost zo veel mogelijk informeren over de gevolgen van klimaatverandering voor hun woning en leefomgeving. Om bewustwording te bereiken over de gevolgen van klimaatverandering op de wijk, en kennis te delen van mogelijke klimaatadaptieve maatregelen, is iedere bijeenkomst gestart met een mini-cursus klimaatadaptatie.
Klankbordgroep
Bewustwording, werken aan vertrouwen
Bijeenkomst in de straat Bron: gemeente Leiden
Bijeenkomst in de straat
Stap twee: definieer gemeenschappelijk doelen Na het opzetten van een klankbordgroep en het leren kennen van de bewoners zijn we de algemene situatie van de wijk en welke problemen er precies speelden in kaart gaan brengen. Ten eerste zijn we er door middel van huiskamergesprekken achter gekomen dat een deel van de woningen last heeft van optrekkend vocht. Ten tweede hebben we op basis van ons onderzoek de straten van de wijk kunnen onderverdelen in vier typologieën: de groene straat, de blauwe straat, de oranje straat en speciale plekken. Op basis van deze kaart hebben we een indeling (nota van uitgangspunten) gemaakt. De groene straat 13 – 15 m breed Een straat met bomen, grote boomspiegels, raingardens, en geveltuinen die de stedelijke hitte op warme dagen beperken en de biodiversiteit vergroten. De raingardens dragen bij aan de infiltratie van regenwater en de bomen versterken de ruimtelijke structuur van de wijk. De blauwe straat 9 – 12 m breed Een straat met bomen op beperkte plaatsen tussen parkeerplaatsen. Ook hier worden geveltuinen gebruikt, die vergroenen en biodiversiteit bevorderen.
12
1
Blauwe straat
Oranje straat
Specials
Groene waterbergende straat (13-15m)
Blauwe waterbergende straat (9-12m)
Oranje watertransporterende straat (6-8m)
Speciale klimaatbestendige speelplekken en pleintjes
De bredere straten worden als groene waterbergende straten ingericht. Dat betekent dat er ruimte is voor meer bomen met grotere boomspiegels, raingardens en geveltuinen die bijdragen aan het beperken van hitte en het vergroten van biodiversiteit. De raingardens dragen daarnaast bij aan de infiltratie van regenwater en de bomen versterken de ruimtelijke structuur van de wijk.
Dit is een straat met bomen tussen de parkeerplaatsen. Geveltuinen vergroenen de straat en vergroten de biodiversiteit. Regenwater kan worden opgeslagen op straatniveau tussen de verhoogde stoepen.
De smalle straten bieden nauwelijks ruimte voor maatregelen voor de opvang van regenwater. De focus ligt bij deze smalle straten op het transporteren van het regenwater naar nabijgelegen oppervlaktewater zoals de Singel. De verhoogde stoepen zorgen er ook voor dat het regenwater op straat blijft en niet tot wateroverlast in de huizen leidt. Ook in deze straten zijn geveltuinen mogelijk.
Op deze plekken worden verblijven en spelen, met groen en waterberging gecombineerd. Hier is ruimte voor extra grote klimaatbomen die schaduw bieden en een verkoelend effect hebben.
Bron: gemeente Leiden
De oranje straat 6 – 8 m breed Leermodule klimaatadaptatie in de bestaande bouw: Leiden Noorderkwartier Oost - 21 Een straat waar parkeerplaatsen volgens gemeentelijke normen niet mogelijk zijn. Dat biedt ruimte voor geveltuinen, maar vormt een probleem voor de parkeerruimte. Speciale plekken Op een aantal plekken in de wijk hebben we bovendien ‘speciale’ plekken aangemerkt. Denk hierbij aan bredere plekken in straten of buurtpleintjes. Op deze plekken bestaat veel potentie om met name waterbergende en verkoelende aanpassingen te maken. In de Prinsenstraat heeft de gemeente met bewoners een versteend plein klimaatadaptief ingericht. Hieronder/hierboven is de uitnodiging voor de participatie weergegeven. Speeltoestellen: opstelling 1
Boerplay 13
Goed nieuws!
Kinderen opgelet!
Kies maar uit:
50
11
Opstelling 1
Speeltoestellen: opstelling 1 Boerplay Welk speeltoestel kies jij? 48-48C
9
13
hoog klimparcours
Prinsenstraat
50 Het ontwerp is af. Alleen weten we nog niet welke speeltoestellen we zullen plaatsen. Er zijn zoveel leuke toestellen te kiezen! Help jij ons 7-7A bij de keuze? Omcirkel dan hier rechts welke 11 toestellen je wilt (ze zijn alleen als setje te kiezen) en stop deze brief door de brievenbus van 48-48C Prinsenstraat 29. Doe dit uiterlijk vrijdag 17 juli. De meeste stemmen gelden.
Speeltoestellen: opstelling 2
Boerplay 9
Ontwerp
13 5-5A
hoog klimparcours
50 bestaande boom
50
7-7A
Prinsenstraat
Het heeft lang geduurd, maar het ziet er nu toch echt naar uit dat het ontwerp van het plein aan de Prinsenstraat klaar is. Dit is vooral te danken aan het geduld en de inzet van een enthousiaste groep buurtbewoners. Zij hebben de gemeente inmiddels alweer een paar jaar geleden benaderd omdat zij het stenige speelplein willen omvormen tot een gezellige plek om te spelen en elkaar te ontmoeten. Sindsdien zijn er meer dere overleggen geweest tussen bewoners onderling en met de gemeente om tot het huidig ontwerp te komen. Er isVan door Ee 13 bewoners zelf subsidie geregeld om een mooie buurtschuur neer te zetten. Hier kan bijvoorbeeld speelgoed voor de kinde ren en tuingereedschap voor de buurttuin in staan. De planning is dat dit najaar het nieuwe plein wordt aangelegd. 11
Voor vragen of opmerkingen kunt u bellen met 14071 of een email sturen aan noorderkwartieroost@leiden.nl
48-48C
Boerplay
5-5A
13
11
dubbele schommel
nieuwe meerstammige boom
3
48-48C
Speeltoestellen: opstelling 2 9
buurttuin
1
hoge en lage heesters tigermulch
8
Opstelling 2 klimtoestel vierkant met schuine touwladder
betontegels 30x30
9
50
bestaande boom
12
1 watertegels
9
(binnenkort neemt een buurtbewoner contact op). speeltoestellen
13
tigermulch
5-5A
11
3
5-5A betontegels 30x30
hekje in haag
pad van 30x30 tegels plein van 30x30 tegels
9 haag, hoogte 1m, met hek
watertegels
schuur
8
referentie
1
7-7A boomeiland
2001648_GD_Project en Programma_Bewonersbrief Prinsenstraat, Welk speeltoestel kies jij_A3.indd 1
8speeltoestellen
watertegels
6
watertappunt (nader uit te werken)
5-5A
1
dubbele schommel
6 3
Opstelling 4 klim zeskant vergroenen, spelen en klimaatadapatie
watertegels
50
dubbele schommel
6
meerstammig
48-48C
buurtschuur BEWONERSINITIATIEVEN: buurttuin
14 8
Speelplein Prinsenstraat
VO parkband
buurtschuur regenton (buurt) insectenhotel (buurt) buurttuin
6
klim zeskant regenton (buurt)
14
Speelplein Prinsenstraat
07-07-20 16:09
13
8
3
6 buurtschuur
dubbele schommel
VO
insectenhotel (buurt)
hek met deurtje
BEWONERSINITIATIEVEN:
13
hek met deurtje Klimaatbomen:
Parrotia persica - Perzisch IJzerhout BEWONERSINITIATIEVEN:
6
parkbanden (zitrand) 50 x 50 cm
VO
8
1 watertappunt (nader uit te werken)
bankje en lichtmast (hergebruik)
3
13
laag klimparcours
Speeltoestellen: opstelling 4
Parkbanden hek met deurtje Solid 50/45x50 zelfverdichtend beton
buurthekje in haag
pad van 30x30 tegels
VO
insectenhotel (buurt)
watertappunt (nader uit te werken)
hondenrooster
parkbanden (zitrand) 50 x 50 cm
hekje met deur
vergroenen, spelen en klimaatadapatie
regenton (buurt)
watertegels boomeiland
hoge en lage heesters
parkbanden (zitrand) 50 x 50 cm
enkele hoge schommel
buurttuin
bankje en lichtmast (hergebruik)
Van boom Ee 7-7A nieuwe meerstammige
buurttuin
6
boomeiland Boomeiland
buurtschuur
bestaande boom
hondenrooster
laag klimparcours
buurtschuur
7-7A
hondenrooster bankje en lichtmast (hergebruik) Klimaatboom 8 haag, hoogte 1m, met hek 5-5A
67-7A
Telefoonnummer ...............................................................
BEWONERSINITIATIEVEN:
50 hekje in haag
pad van 30x30 tegels hondenrooster
48-48C
89
speeltoestellen
hondenrooster
3
betontegels 30x30 haag, hoogte 1m, met hek 48-48C buurtschuur
hekje met deur
Emailadres .......................................................................
parkbanden (zitrand) 50 x 50 cm
Prinsenstraat
1
8
1
enkele hoge schommel
Opstelling 3
hek met deurtje
48-48C
9
tigermulch
11
VO
watertappunt (nader uit te werken)
Speeltoestellen: opstelling 3
tigermulch
buurttuin
watertegels plein van 30x30 tegels
11
hoge en lage heesters nieuwe meerstammige boom
Van Ee 5-5A 13
11
50
3
Speelplein Prinsenstraat
Prinsenstraat
3
klimtoestel vierkant met schuine touwladder
Speeltoestellen: opstelling 4 nieuwe meerstammige boom
50 hoge en lage heesters betontegels 30x30 hekje met deur
boomeiland
watertegels
6
Prinsenstraat
hondenrooster
13
plein van 30x30 tegels
bankje en lichtmast (hergebruik)
bestaande boom speeltoestellen
7-7A
Prinsenstraat
2
(meerdere keuzes mag natuurlijk).
haag, hoogte 1m, met hek buurtSpeelplein Prinsenstraat schuur VO
Speeltoestellen: opstelling 3
Van Ee
1
dubbele schommel
13
buurttuin
Omcirkel de keuze en lever deze brief uiterlijk vrijdag 3 48-48C17 juli in bij Prinsenstraat 29.
12
5-5A 8
Van Ee
Wie helpt mee?
1
9
hondenrooster
6
hekje met deur
watertegels
48-48C
48-48C
Ja, ik heb interesse
plein van 30x30 tegels
Prinsenstraat
Ontwerp
We kunnen naast het kiezen van een speeltoestel nog meer hulp gebruiken. Namelijk: 1. Wie wil er helpen om samen met andere buurt 7-7A bewoners een insectenhotel en vogelhuisjes te maken? 2. Wie heeft er belangstelling om af en toe te helpen met de buurttuin (naast de buurtschuur)? 50 3. Wie wil er af en toe samen met andere buurtbewoners 5-5A helpen het plein netjes te houden? 50
Prinsenstraat
Ontwerp
113
Prinsenstraat
7-7A
Hulp gezocht
Prinsenstraat Prinsenstraat
C
Groene straat
dubbele schommel
Gemeenschappelijke doelen
2
Bewustwording, werken aan vertrouwen
Klik op bovenstaande afbeelding om de video te bekijken over klimaatadaptatie en groene tuinen
1
Stap drie: pak ook de daken en achtertuinen aan. Gelijktijdig met het maken van de nota van uitgangspunten, organiseerden we vanuit het SPONGE2020 project een aantal gesprekken, onderzoeken en acties om bewoners en de corporaties te informeren en te stimuleren om hun eigen daken en tuinen klimaatbestendig in te richten. Deze bestonden uit: • Een prijsvraag voor een klimaatbestendige tuin (zie tuinenwedstrijd) • Gesprekken om te komen tot een ‘blue deal’* met de woningbouwcorporaties • Een huis-aan-huis actie voor het aanleggen van groene daken op woningen en tuinhuisjes *Een ‘blue deal’ is een overeenkomst die mensen beter beschermt tegen wateroverlast en betere toegang verschaft tot schoon drinkwater. In het kader van het SPONGE project heeft het projectteam een aantal verkennende gesprekken gevoerd om te komen tot een “blue-deal” voor het noorderkwartier. Helaas hebben deze gesprekken niet geleid tot concrete afspraken doordat er geen capaciteit was bij de woningbouw corporaties om klimaatadaptieve acties uit te voeren.
Klik op bovenstaande afbeelding om de videoverslag van de bewonersavond over klimaatadaptatie Noorderkwartier Oost
Participatie Participatie onder bewoners is met behulp van drie soorten bijeenkomsten gestimuleerd, zie bijlage voor het overzicht van alle participatiebijeenkomsten die hebben plaatsgevonden: a.
Algemene informatieavonden en voor alle stakeholders. Deze vonden op een drietal momenten tijdens het ontwerpproces plaats. Het doel hiervan was bewoners informeren over de stand van zaken aangaande het project en om bewoners uit te leggen wat het belang is van klimaatadaptieve maatregelen.
b.
Straatbijeenkomst. Leden van het projectteam zijn de wijk ingegaan om te praten met bewoners, dit resulteerde in zogenoemde straatbijeenkomsten. Zowel over de duurzaamheidsmaatregelen die genomen worden door de gemeente als maatregelen die bewoners zelf kunnen nemen, zoals groene gevels of daken. Zo kreeg men niet alleen professionals te spreken, maar ook medebewoners.
c.
Een klankbordgroep bestaande uit bewoners en vertegenwoordigers van corporaties. De leden van de klankbordgroep vormden de ambassadeurs van de wijk. Op deze manier garandeer je dat er een groep bewoners blijft bestaan, die op de hoogte is van alle fases van het project en waarvan blijvend input gevraagd kan worden. De leden leverde input op de ontwerpkeuzes en ondersteunden ons in het betrekken van bewoners bij het project.
Bewonersavond NKO november 2018
Klimaatadaptieve workshop in de buurt
14
Tuinenwedstrijd Wateroverlast en hittestress kunnen alleen opgelost worden als niet alleen de openbare ruimte, maar ook private tuinen en daken worden vergroend. Daarom organiseerde de gemeente vanuit het SPONGE project een tuinenwedstrijd. Het doel van de wedstrijd was om bewoners te motiveren om hun tuinen en daken te vergroenen. Bewoners konden voor de wedstrijd hun idee voor het vergroenen van de buurt indienen. Vervolgens werden de drie beste ideeën als winnaar gekozen. Als beloning werden de drie tuinen van de winnaars klimaatadaptief ingericht en uitgevoerd door tv-tuinman Lodewijk Hoekstra. Niet alleen was de wedstrijd een stimulans om na te denken over het vergroenen van de buurt, ook vormden de drie tuinen gelijk een voorbeeldfunctie voor andere bewoners. Tijdens de prijsuitreiking werden zij namelijk uitgenodigd om de drie verduurzaamde tuinen te bekijken, om zo inspiratie op te doen voor hun eigen tuin. De winnende bewoners hebben een ‘zet de bloemetjes buiten dag’ voor de buurt georganiseerd. Op deze dag konden buurtbewoners plantjes kopen voor in hun tuin en zijn er heel veel geveltuintjes aangelegd in de buurt. De pilot heeft indirect geleid tot het programma “jaar van het dak”. Tijdens dit programma zijn er een groot aantal daken vergroend. Zie figuur hiernaast.
Buurtbewoners in hun nieuwe duurzame tuin
Meten is weten met 3D simulatie Om de daadwerkelijke klimaatbestendigheid van een ontwerp te kunnen beoordelen heeft het SPONGE 2020 team een evaluatie van de klimaatbestendige effecten van het ontwerp uitgevoerd. In samenwerking met software bedrijf Tygron en ingenieursbureau Tauw organiseerden we een aantal interviews en een workshop met medewerkers van de gemeentelijke afdelingen Beheer, Projectmanagement, Duurzaamheid, Stedenbouw, Stadsingenieurs en Beheer. Voorafgaand aan de workshop digitaliseerden de experts de verschillende ontwerpen en importeerden deze in het 3D klimaat platform van Tygron. Zie de video hiernaast voor een introductie van dit systeem. Het platform is een digitale simulatie van het gebied, dat wordt gemaakt op basis van verschillende beschikbare databronnen zoals openbare data en data uit verschillende gemeentelijke systemen.
Figuur: Jaar van het Dak in cijfers
Tijdens de workshop bepaalden we welke (digitale) bui we gingen simuleren. We gebruikten twee bui types: • Een bui die eens in de 10 jaar voorkomt; • Een bui die eens in de 100 jaar voorkomt. Alle deelnemers kregen in de workshop een kaart te zien met de virtuele hoogte van het water in de straten tijdens de verschillende buien. Na de regensimulatie werd een hete zomerperiode gesimuleerd. Er kon een duidelijk effect van bomen en planten op de hitte worden waargenomen.
Klik op bovenstaande afbeelding om een video te zien over het Tygron platform.
Uit de workshop konden we voorzichtig een aantal conclusies trekken: • Betrek vanaf het begin van het ontwerptraject ook GIS en Autocad specialisten om de ontwerpen in een vroeg stadium te kunnen beoordelen op wateroverlast en hittestress; • Er is een zeer secure hoogtemeting nodig om echt gedetailleerde kaarten te produceren; • De gekozen maatregelen lijken op het oog een waterbergend en verkoelen effect te hebben. Het is nog lastig om dit nu te kwantificeren; • Een goede positionering van stoepranden en verkeersdrempels kan ook zorgen voor waterbuffering op de rijbaan zodat het water niet in de huizen loopt; • De betrouwbaarheid van de simulatie is afhankelijk van de hoeveelheid betrouwbare data die beschikbaar is.
15
16
Conclusies en aanbevelingen Het project Noorderkwartier Oost werd opgezet om klimaatadaptieve maatregelen te treffen in een wijk waar veel overlast ervaren werd door klimaatverandering. Binnen dit project is participatie anders aangepakt: door bewoners direct te betrekken en in te zetten op informeren en het opbouwen van vertrouwen, nog voordat er een plan op tafel kwam waar bewoners een mening over uit moesten spreken. Door te starten met participatie en kennisoverdracht en te werken vanuit een gelijkwaardige relatie tussen bewoners en de gemeente is er wederzijds vertrouwen en begrip ontstaan. Dit vertrouwen en begrip vormde de basis voor een set aan klimaatadaptieve maatregelen voor de publieke ruimte. Door in eerste instantie te investeren in kennisoverdracht en het opbouwen van vertrouwen, waren bewoners positief en meedenkend en was er verderop in het proces nauwelijks weerstand vanuit de bewoners. Het resultaat van deze aanpak was dus dat er een verschuiving plaatsvond onder buurtbewoners, waarbij er eerst weerstand en wantrouwen was, ontstond er begrip en solidariteit onder bewoners en met de gemeente om klimaatadaptieve maatregelen te treffen. Bewoners raakten dusdanig gemotiveerd dat ze buiten de publieke ruimte, in hun eigen tuin, ook maatregelen ging treffen.
Ook gingen buurtbewoners onderling elkaar inlichten en motiveren om meer klimaatadaptieve maatregelen te treffen. Dit resulteerde in meer maatregelen en meer vergroening dan ooit mogelijk was geweest in slecht de publieke ruimte. Er kan geconcludeerd worden dat een investering in de kennis en het vertrouwen van buurtbewoners bij aanvang van een project dus leidt tot meer draagvlak, steun en daarmee impact. Door buurtbewoners goed voor te lichten kunnen zij bijdragen aan een oplossing en zullen zij ambassadeur zijn voor de verbetering van hun wijk. De ervaringen binnen deze pilot leveren de volgende tips en aanbevelingen op: Algemeen do’s • Werk direct bij de start integraal samen (inventariseer alle interne en externe stakeholders). • Betrek nadrukkelijk de gemeentelijke afdeling Beheer bij de start van het project. • Participeren kost meer tijd en dus geld, neem dit mee in de planning en begroting. • Als je gaat afwijken van de standaard leg het dan goed vast en monitor dit en maak het meetbaar voor toekomstige projecten. Participatie do’s • Leg steeds weer uit waarom klimaatadaptieve maatregelen nodig zijn, het is een nieuwe boodschap. • Niet alles past, concessies zijn onvermijdelijk, leg dit uit of laat mensen dit zelf uitzoeken door middel van bijvoorbeeld een puzzel of maquette op schaal. • Investeer tijd en energie in het uitnodigen van bewoners.
Maak een prikkelende bewonersbrief, nodig persoonlijk uit, ga langs de deuren. • Leef je in in de doelgroep van de participatie en sluit aan bij de leefwereld van de bewoners. Een hulpmiddel hierbij kan het BSR model van SmartAgent zijn. • Neem de tijd voor langere huiskamer gesprekken om zo tot meer achtergrond informatie te komen voordat je start met de groepsbijeenkomsten (zie ook huiskamer gesprekken in de bijlage) • Creëer een gezellige, informele sfeer tijdens de bijeenkomst. • Gebruik eenvoudige taal en herkenbare plaatjes/foto’s. • Maak tijdens bijeenkomsten veel ruimte voor persoonlijk contact met bewoners, bijvoorbeeld door een bijeenkomst te starten met samen eten. • Onderhoud ook buiten de bijeenkomsten persoonlijk contact. • Ga naar de mensen toe, laagdrempelig. Zet bijvoorbeeld een partytent in de straat, en ga van huis naar huis om de mensen te informeren en uit te nodigen. • Maak gebruik van bestaande netwerken in de buurt, stimuleer het ontstaan van nieuwe netwerken. • Ga samen aan de slag met bijvoorbeeld maquettes, een watertafel, acties zoals tegel-eruit-plant-erin (samen aan de slag programma) . • Stimuleer dialoog tussen bewoners onderling. • Haak aan bij andere initiatieven. • Blijf zorgen voor een positieve sfeer in de buurt
17
18
Bijlage 2018
Overzicht participatiebijeenkomsten 16 januari 2019
Klik op de afbeelding om het videoverslag te bekijken
15 maart 2018
Startbijeenkomst voor de hele wijk: De eerste participatiebijeenkomst begon met een presentatie waarin werd uitgelegd wat voor problemen klimaatverandering oplevert voor de wijk en wat daar aan te doen is. Het thema klimaatbestendig bouwen werd geïntroduceerd. Vervolgens gingen de deelnemende buurtbewoners tijdens een brainstormsessie aan de slag, om zelf klimaatbestendige oplossingen te bedenken. Hierna werd men in de gelegenheid gebracht om conclusies te delen aan de hand van een korte pitch. Bewoners konden op deze manier aangeven welke oplossingen hun voorkeur genoten en - minstens zo belangrijk - welke absoluut niet.
Symposium Werken aan een groene stad: Tijdens het symposium samenwerken aan de groene stad kwamen 200 professionals, stadmakers en bewoners samen om de ambities voor een groene stad uit te werken. Voor Leiden gingen de deelnemers aan de slag met het formuleren van de ambities voor de Duurzaamste Kilometer van Nederland (stationsgebied / Schipholweg), Leiden Zuidwest en Leiden Noorderkwartier oost. Met elkaar bespraken we de volgende vragen: • Hoe bereiken we dat met zoveel partijen met uiteenlopende belangen? • Hoe houden we onze steden gezond en aantrekkelijk als woon-, werk- en verblijfsgebied? • En hoe geven we tegelijkertijd de woon- en duurzaamheidsopgave vorm?
15 mei en 12 juni
Bijeenkomsten klankbordgroep: Om een blijvend betrokken en meedenkende groep bewoners te creëren, is besloten een klankbordgroep te organiseren. Zo blijft een groep bewoners bestaan die op de hoogte is van alle fases van het project en waarvan blijvend input gevraagd kan worden. De leden van de klankbordgroep vormen ambassadeurs van de wijk.
6 juni
Bijeenkomst in de straat voor de bewoners van fase 1 en de klankbordgroep: Tijdens deze bijeenkomst werden leden van de klankbordgroep en andere bewoners nogmaals geïnformeerd over de gemeentelijke plannen en klimaatbestendig bouwen. Dit gebeurde aan de hand van praktische voorbeelden zoals een watertafel. Hierna is weer input opgehaald van deelnemers.
Klik op de afbeelding om het videoverslag te bekijken 19
5 november Bijeenkomst voor de hele wijk: Tijdens deze bijeenkomst kwamen klimaatbestendige en duurzame maatregelen die mensen zelf kunnen nemen uitgebreid aan bod. Voor de bijeenkomst is een animatiefilmpje gemaakt, waarin het thema op een verhelderende manier wordt uitgelegd. Na een presentatie konden bewoners op een informatiemarkt meer leren over onder meer duurzame energie, zonnepanelen, groene daken, deelauto’s, het vergroenen van achtertuinen, de aanleg van geveltuinen, het adopteren van boomspiegels.
9 november
Schouw met bewoners: inventarisatie locaties voor vergroening: Tijdens de schouw inspecteerden de bewoners samen met de leden van de projectgroep de buitenruimten zo kregen we een concreet beeld van de huidige situatie en de problemen die werden ervaren door de bewoners.
februari t/m november
Tuinenwedstrijd: Naast verschillende bijeenkomsten is er ook een tuinenwedstrijd gehouden. Bewoners konden hun idee voor een verduurzaming van hun tuin opsturen. Vervolgens werden drie winnaars gekozen, waarvan het tuinidee als beloning werd uitgevoerd door tv-tuinman Lodewijk Hoekstra. Deze drie tuinen vormden dan ook gelijk een voorbeeldfunctie voor andere bewoners, die tijdens de prijsuitreiking werden uitgenodigd om de drie verduurzaamde tuinen te bekijken en inspiratie op te doen voor hun eigen tuin.
20
Bijeenkomst voor de wijk
Informeren en in gesprek gaan met elkaar
Bewustwording van de thema’s
Klik op de afbeelding om het videoverslag van 5 november te bekijken
Bijlage 2019
Overzicht participatiebijeenkomsten Voorjaar
Moskee en straatgesprekken: Om een goed inzicht te krijgen in de belevingswereld van de bewoners zijn er een aantal straat en huiskamer gesprekken gevoerd met bewoners. Hieruit kwam veel waardevolle informatie naar voren over de problemen van de bewoners zoals hondenpoep, het (broze) vertrouwen in de gemeente en de vochtproblemen in de woningen. Samen met het moskeebestuur heeft de projectgroep een workshop georganiseerd met bezoekers van de moskee om zo de bewustwording van klimaatverandering te vergroten en ook te luisteren naar de problemen van de bewoners van de wijk. Deze “slow participatie” aanpak heeft voor een groter vertrouwen en inzicht in de belevingswereld van de bewoners geleid waardoor er later beter op de gevoeligheden kon worden ingespeeld.
1 juli
Inloop bewonersbijeenkomst voor de bewoners van Julianastraat en de Anna Paulownastraat. Tijdens deze bijeenkomst is het voorlopige ontwerp gepresenteerd en met bewoners besproken.
7 oktober
Extra inloop bewonersbijeenkomst voor de bewoners Alexanderstraat nrs. 29 - 35, Julianastraat nrs. 34 – 60 even zijde en Anna Pauwlonastraat nrs 15-43 en 22 – 36. Eveneens het presenteren en bespreken van het voorlopige ontwerp.
4 november
Inloopbijeenkomst definitief ontwerp voor de bewoners van de Julianastraat en Anna Paulownastraat
25 maart
Afspraak bewoners rondom het speelplein over het speelplein Prinsenstraat
13 mei
Vervolgafspraak van 25 maart, zelfde: bewoners informeren over Speelplein Prinsenstraat.
21
Bijlage 2020 Overzicht participatiebijeenkomsten 9 juni 7 juli - 6 september
Digitale bijeenkomst met de hernieuwde klankbordgroep Enquête: ‘Denk mee over fase 2!’ (hele wijk) ontwerp fase 2 Bewoners hebben een enquête huis aan huis ontvangen. Kinderen konden hun voorkeur voor bepaalde speeltoestellen aangeven. Via de enquête konden bewoners zich aanmelden voor de buurttuin, dat is een tuin in de openbare ruimte die door bewoners wordt ingericht en beheerd. Deze buurttuin is geregeld en gefinancierd door bewoners en subsidies. Daarnaast kon men zich aanmelden voor de ‘onderhoudsgroep’ van bewoners om het plein schoon te houden.
9 december
22
Digitale bijeenkomst met de hernieuwde klankbordgroep
OUD
NIEUW 23