210063 Bijlage 1 Jaarstukken 2020

Jaarstukken 2020 Versie: 4.0.0.0.0.0

Inhoudsopgave 1 Voorwoord

3

2 Jaarverslag 2.1 Algemeen 2.1.1 Financieel resultaat 2020 2.2 Programmaverantwoording 2.2.1 Bestuur en dienstverlening 2.2.2 Veiligheid 2.2.3 Economie 2.2.4 Bereikbaarheid 2.2.5 Omgevingskwaliteit 2.2.6 Stedelijke ontwikkeling 2.2.7 Jeugd en onderwijs 2.2.8 Cultuur, sport en recreatie 2.2.9 Maatschappelijke ondersteuning 2.2.10 Werk en Inkomen 2.2.11 Algemene middelen 2.2.12 Overhead, vennootschapsbelasting en onvoorzien 2.3 Paragrafen 2.3.1 Lokale heffingen 2.3.2 Weerstandsvermogen en risicobeheersing 2.3.3 Onderhoud kapitaalgoederen 2.3.4 Financiering 2.3.5 Bedrijfsvoering 2.3.6 Verbonden partijen 2.3.7 Grondbeleid 2.3.8 Subsidies 2.3.9 Taakstellingen en reserveringen 2.3.10 Demografische ontwikkelingen 2.3.11 Bijzonder programma Binnenstad 2.3.12 Bijzonder programma Kennisstad 2.3.13 Bijzonder programma Doorontwikkeling Sociaal Domein 2.4 Rapportage interbestuurlijk toezicht (IBT)

9 10 10 17 18 28 36 46 60 76 96 108 124 136 145 150 153 153 157 161 170 173 182 191 192 205 206 207 208 211 218

3 Jaarrekening 3.1 Balans per 31 december 2020 3.2 Overzicht van baten en lasten 3.3 Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling 3.4 Toelichting op de balans 3.4.1 Toelichting op de activa 3.4.2 Toelichting op de passiva 3.4.3 Aan natuurlijke en rechtspersonen verstrekte borgstellingen en garantstellingen 3.4.4 Niet in de balans opgenomen belangrijke financiële verplichtingen 3.4.5 EMU-saldo 3.5 Toelichting op het overzicht van baten en lasten 3.5.1 Toelichting financiële afwijkingen programma's 3.5.2 Gerealiseerde dekkingsmiddelen 3.5.3 Toelichting financiële afwijkingen reserves 3.5.4 Overzicht aanwending onvoorzien 3.5.5 Overzicht incidentele baten en lasten 3.5.6 Verantwoording wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) 3.6 SISA-verantwoording 3.6.1 SISA-tabel 3.7 Overzicht per taakveld 3.8 Gebeurtenissen na balansdatum

221 222 224 227 230 230 244 261 264 266 268 268 284 285 299 300 309 312 312 317 319

| 1

2 |

4 Overigen 4.1 In control 4.2 Controleverklaring van de onafhankelijke accountant

321 321 324

5 Bijlagen 5.1 Conversie programma, beleidsterrein, prestatie 5.2 Samenstelling stadsbestuur 5.3 Kerngegevens 5.4 Staat van investeringskredieten incl. af te sluiten 5.5 Opvolging aanbevelingen Rekenkamercommissie

325 325 333 334 335 353

6 Colofon

359

Hoofdstuk 1 1 Voorwoord Het jaar 2020 is anders gelopen dan we ons van tevoren had kunnen voorstellen. Na het vaststellen van de eerste coronabesmetting in februari vorig jaar hebben het coronavirus en de maatregelen om verspreiding tegen te gaan een grote impact gehad, ook in Leiden. Ze beïnvloeden bijna alle aspecten van ons leven. In deze bijzondere omstandigheden hebben heel veel Leidenaren zich ingezet om voor elkaar klaar te staan, en om met elkaar een uitweg te vinden. Inmiddels brengt de snel oplopende vaccinatiegraad weer perspectief. We zijn trots op alles wat we met elkaar hebben bereikt, ondanks alle beperkingen van het afgelopen jaar. Tegelijk kunnen we in deze jaarrekening niet voorbijgaan aan de negatieve gevolgen van corona. In dit voorwoord staan we hierbij stil bij de impact van corona en blikken we terug op de ontwikkeling van de speerpunten van het college: "duurzame verstedelijking", "in Leiden doet en telt iedereen mee", "kennis, cultuur, onderwijs & economie" en "organisatie & financiën". Impact corona Leidenaren hebben zich op allerlei manieren ingezet om de impact van corona zo klein mogelijk te houden. We hielden afstand van elkaar om virusoverdracht te voorkomen, we pasten onze manieren van werken aan, en we kwamen minder samen. Scholen zijn gesloten geweest, studenten hebben geen fysieke colleges kunnen volgen en veel mensen werken thuis.

Het heeft niet kunnen verhinderen dat veel inwoners ziek zijn geworden, en dat zeventig Leidenaren zijn overleden. Onze bijzondere dank gaat uit naar alle zorgmedewerkers, voor wie 2020 een intensief, emotioneel heftig en fysiek zwaar jaar is geweest. Ook op de werkzaamheden van de gemeente heeft corona een grote impact gehad. Onze handhavers krijgen er bijvoorbeeld veel extra taken bij. Medewerkers van Beheer hebben veel extra werk verzet om de openbare ruimte aantrekkelijk te houden. Geplande activiteiten moesten aangepast worden of konden geen doorgang vinden, terwijl hier wel budget voor was vrijgemaakt. Zo kon DZB minder inzetten op opleidingen en trajectbegeleiding, waren er veel minder aanvragen voor de subsidie Historisch Stadsbeeld, was de viering van het Pelgrim Jaar Leiden 400 vooral digitaal en waren de zwembaden heel beperkt open. Ons kantoorpersoneel werkte thuis en raads- en commissievergaderingen zijn grotendeels online gehouden. De dienstverlening aan inwoners is zo veel mogelijk voortgezet, vaak met online-contact. Ook in financieel opzicht is de impact van corona groot geweest. Bij sommige begrotingsposten is minder geld uitgegeven dan vooraf was voorzien. Bij andere begrotingsposten waren er juist extra uitgaven. In de regel zijn veel van deze extra uitgaven door de rijkoverheid gecompenseerd.

Per saldo heeft dit alles geleid tot een kleine plus in de jaarrekening, al is voor financieel optimisme er geen plaats. De coronacompensatie door de rijksoverheid was tijdelijk. En we weten nog niet wat de (langer durende) maatschappelijke effecten van corona precies zullen zijn. Bovendien is er onzekerheid over de uitkomsten van de kabinetsformatie. Daarin moeten besluiten worden genomen over de toekomstige omvang van het gemeentefonds en de herverdeling daarvan, en over financiering van het sociaal domein. Duurzame verstedelijking Ook dit jaar vormde ‘duurzame verstedelijking’ één van de pijlers van het Leidse beleid. Leiden staat voor grote uitdagingen op het gebied van mobiliteit, verduurzaming en huisvesting. Ons toekomstbeeld is een groene en gezonde stad waar alle Leidenaren een plek hebben en betaalbaar kunnen wonen. We werken aan deze uitdagingen op een manier die de leefbaarheid en kwaliteit vergroot. In het afgelopen jaar hebben we diverse projecten afgerond en in gang gezet. Twee in het oog springende resultaten zijn de oplevering van 993 nieuwe huur- en koopwoningen en de realisatie van het Singelpark, met vijf prachtige bruggen. In lijn met de eerder door de raad vastgestelde kaders uit de verstedelijkingsnotitie en de eerste versie van de Omgevingsvisie zijn vooral voor de gebieden rond de binnenstad (gebieds)visies en zgn.‘ontwikkelperspectieven’ opgesteld.

In 2020 ging dat onder andere over het ontwikkelperspectief voor De Mors. Ook ging het ontwikkelperspectief voor Noord van start. Voor diverse gebieden zijn door de raad kaders vastgesteld, zoals het Energiepark, de Ypenburgbocht, de Kaasmarkt, de Schipholweg, het Vondelkwartier.

Voorwoord | 3

Het belang van duurzame verstedelijking is in het afgelopen jaar eens te meer duidelijk geworden. Door corona brachten we meer tijd thuis door en werd intensiever gebruik gemaakt van parken en wandelroutes in onze woonomgeving. Het Singelpark is een doorslaand succes. De wandelroute rondom het historische centrum van de binnenstad voorziet in een behoefte en is een parel voor de stad. Samen hebben we realisatie van het Singelpark voor elkaar gekregen, met dank aan vele betrokken inwoners en de steun van alle partijen in de gemeenteraad. Ook op andere manieren is gedurende 2020 veel bereikt op het gebied van duurzame verstedelijking. Zo is de omgevingsvisie Leiden 2040 aangevuld met nieuwe inzichten vanuit de Omgevingseffectenrapportage. De implementatie van de Omgevingswet ligt op koers. De ‘Regionale Omgevingsagenda 2040 Aan de slag met Hart van Holland’ is behandeld in de raad en de Leidse zienswijze is aangeboden aan Holland Rijnland. Duurzame verstedelijking, met een goede balans tussen wonen, werken, recreëren, duurzaamheid en vergroening, vergt altijd intensief overleg met de mensen voor wie wij werken, de inwoners van Leiden. Door corona was het lastig om elkaar te ontmoeten en werden gesprekken noodgedwongen online gevoerd. De fysieke ontmoetingen met Leidenaren hebben wij als collegeleden enorm gemist. We hopen dat dit snel weer mogelijk worden.

Als alternatief voor fysieke bijeenkomsten is veel gebruik gemaakt van het platform doemee.leiden.nl. Daarmee zijn ook groepen Leidenaren bereikt die voorheen niet of nauwelijks deelnamen aan participatietrajecten. Dat is een verrijking die we ook "na corona" graag in stand houden. Verdere verbetering van publieksparticipatie blijft ook in 2021 volop onze aandacht houden. In Leiden zetten we de komende jaren in op bereikbaarheid en duurzame mobiliteit. 2020 was het jaar waarin de raad de zogenaamde modal shift naar schoon vervoer definitief heeft vormgegeven met de vaststelling van de Mobiliteitsnota Leiden Duurzaam Bereikbaar 2020-2030. Fiets, voetganger en openbaar vervoer krijgen voortaan voorrang omdat het schone, veilige en ruimte-efficiënte vormen van transport zijn. In 2020 zijn ook de voorbereidingen en zelfs de eerste proeven getroffen voor de Agenda Autoluwe Binnenstad en het Voetgangersbeleid. Op diverse locaties in de stad is de verkeersveiligheid verbeterd. In samenwerking met de provincie Zuid-Holland wordt gewerkt aan de Centrumroute voor hoogwaardig openbaar vervoer (HOV), bijvoorbeeld met de herinrichting van deelproject Hooigracht.

Ook zijn er met het Rijk afspraken gemaakt over verdubbeling van het aantal treinen tussen Leiden en Utrecht in de brede spits en is de propositie ‘Leiden Verbindt’ vastgesteld, waarin de ontwikkeling van Leiden Centraal tot een toekomstbestendig en vitaal knooppunt wordt beschreven. Naast de vaststelling van de nieuwe Parkeervisie, is de Garenmarktgarage in gebruik genomen waarmee 425 parkeerplekken zijn gerealiseerd. Vlak daarna was de opening van de Lorentzstalling bij Leiden Centraal, met maar liefst 4.800 stallingsplaatsen. Daarnaast heeft de raad besloten tot de bouw van een grote fietsenstalling in De Geus, de ophoging van de Haarlemmerstraatgarage en een onderzoek naar potentiële locaties voor P&Rplus buiten het centrum om bij te kunnen dragen aan de agenda autoluwe binnenstad. Afsluitend is elektrisch rijden van impulsen voorzien, onder meer met de vaststelling van de nieuwe beleidsregels voor méér laadpalen en de ondertekening van het convenant voor zero emissie stadsdistributie. Ondertussen werken we ook aan verdere vergroening en klimaatadaptatie. De Leidse ambities hebben we vastgelegd in het uitvoeringsprogramma Leiden biodivers en klimaatbestendig 2020-2023. Hiermee is Leiden in 2050 een klimaatbestendige stad. Ook is de stad dan zichtbaar groener geworden en de biodiversiteit vergroot.

Die vergroening is al te zien in de drie tiny forests die zijn opgeleverd en de vele geveltuinen die er in 2020 2 zijn gekomen. Daarnaast is 6.000m aan daken vergroend en is de eerste groenrapportage opgeleverd. De renovatie van een aantal parken is afgerond. Niet alleen is het Singelpark afgelopen jaar geopend, maar ook zijn we begonnen met de werkzaamheden aan Park Kweeklust en het Van der Werfpark. Verder is het beheer van de bermen op zo’n manier aanbesteed dat een betere leefomgeving voor plant en dier zal ontstaan. In de komende jaren zullen zes wijken integraal worden voorbereid op een klimaatbestendige toekomst. In Leiden doet en telt iedereen mee Leiden is een sociale stad waarin iedereen naar vermogen meedoet. De gemeente zet zich in voor een inclusieve stad waarin iedereen zichzelf kan ontwikkelen en waarin er wanneer nodig een vangnet is om op terug te vallen. Op het maatschappelijk vlak zijn de effecten van de coronacrisis aanzienlijk. Kansengelijkheid is meer onder druk komen te staan. Stages voor met name mbo-studenten werden uitgesteld, er ontstonden leerachterstanden door het thuisonderwijs en er was een toenemende vraag naar jeugdhulp. De verwachting is dat de maatschappelijke effecten door zullen lopen gedurende de komende jaren. Vanuit de gemeente is sterk ingezet op onderwijskansenbeleid.

Maatschappelijke organisaties en scholen samengewerkt om kinderen in kwetsbare situaties zo veel mogelijk te ondersteunen. Er zijn nieuwe vormen van jeugdparticipatie ontstaan. Zo hebben jongeren zelf online activiteiten georganiseerd via STAD, is samen

4 | Voorwoord

met jongeren de Lekker Bezig Leiden campagne opgezet en is De Leidsche Burcht ontstaan, een digitale ontmoetingsplaats voor jongeren. Afgelopen jaar zijn er meer bijstandsuitkeringen toegekend en we houden rekening met een toename van het aantal inwoners met problematische schulden. DZB heeft zich moeten aanpassen aan de nieuwe omstandigheden, maar heeft zoveel mogelijk werkzaamheden door kunnen laten gaan. Daarnaast heeft corona ook gevolgen voor inwoners op de langere termijn. We zien meer psychologische en psychiatrische problematiek (bijv. eenzaamheid), zowel bij volwassenen als bij jongeren. Er is extra toeloop in de maatschappelijk opvang en er zijn zorgen om een mogelijke toename van huiselijk geweld. Mogelijk worden er nog andere effecten zichtbaar. We houden deze ontwikkelingen en effecten de komende jaren goed in beeld. Dit doen we via het Social Impact Team. Ook in 2020 hebben we ons ingezet voor Leiden als sociale, gezonde en inclusieve stad, onder meer via het beleidskader Sport & Gezondheid en via het per 1 juli 2020 gestarte programma "Sterke Sociale Basis". Juist de coronacrisis heeft het belang laten zien van een gezonde levensstijl, met sport en beweging. Uit onderzoek is gebleken dat Nederlanders minder zijn gaan sporten en bewegen door corona. Sportverenigingen maken zich zorgen over het ledenbehoud en de aanwas van nieuwe leden.

Om de sportverenigingen in coronatijd zo goed mogelijk te kunnen ondersteunen, zijn we samen met Topsport Leiden en de Leidse Sportfederatie het Platform Sportstad Leiden gestart. Met het nieuwe Sportakkoord Leiden wordt beweging toegankelijker en aantrekkelijker gemaakt voor alle inwoners. Daarnaast is er gestart met de aanbesteding van de nieuwe ijshal en binnenbad en zijn alle voorbereidingen getroffen voor de aanbesteding van het Indoor Sportcentrum. De Sterke Sociale Basis wordt gevormd door drie nieuwe organisaties die in de wijken laagdrempelige en toegankelijke activiteiten bieden voor jong en oud. Vanwege de coronamaatregelen zijn sommige activiteiten met een lagere intensiteit of op een andere manier uitgevoerd, maar er ook binnen de beperkingen bleken mooie activiteiten mogelijk, zoals balkongym en buitenactiviteiten voor de jeugd. Ondanks de coronacrisis heeft de gemeente toch veel activiteiten binnen de Visie Sociaal Domein uitgevoerd. Organisaties binnen de arbeidsmarktregio Holland Rijnland werken beter samen in een regionaal werkgeversservicepunt. We zijn gestart met de aanbesteding voor inburgeringsonderwijs via Holland Rijnland. Daarnaast is het Regionaal Programma Laaggeletterdheid vastgesteld. Verder heeft DZB een toekomstvisie voor de komende tien jaar uitgewerkt.

In die visie is uitgewerkt hoe enerzijds omgegaan kan worden met de afname van het aantal werknemers met een Wsw dienstverband en anderzijds de ontwikkelfunctie van DZB versterkt kan worden. Daarnaast is de jeugdhulp doorontwikkeld. Zo is de aanbesteding Toegang Jeugdhulp Leidse regio gestart en is er begonnen met de ontwikkeling van een nieuwe governance-structuur die de gemeente in staat stelt effectiever te sturen op jeugdzorg. Ook is het Preventief Interventie Team (PIT) gestart. Op acht scholen in focuswijken zijn leerlingen gescreend en zijn PIT-coaches met ze aan de slag gegaan, samen met hun ouders en scholen. De financiële problematiek in het sociaal domein blijft onverminderd urgent. Het landelijke debat over de forse tekorten in de jeugdhulp illustreert dit. In Leiden hebben we gewerkt aan implementatie van de in 2019 vastgestelde bijsturingsmaatregelen sociaal domein. Deze maatregelen zijn bedoeld om het gemeentebeleid binnen het sociaal domein betaalbaar te houden. De maatregelen voor 2020 zijn uitgevoerd en er zijn besparingen voor 2021 voorbereid. Doordat we als gevolg van corona niet alle geplande activiteiten hebben kunnen voeren, en we aan het eind van 2020 incidentele steunpakketten van het rijk hebben ontvangen, hebben we in 2020 een klein positief resultaat in het sociaal domein.

Kennis, cultuur, onderwijs en economie De economische impact van corona in Leiden is uitzonderlijk, met diepe dalen en hoge pieken voor verschillende sectoren. Cultuur, horeca en niet-essentiële winkels hebben een jaar achter de rug dat je met recht van spreken "dramatisch" kunt noemen. Dankzij successen in vaccinontwikkeling ontstaat er gelukkig ook weer perspectief voor deze sectoren. Tegelijkertijd zijn innovaties van in Leiden gevestigde bedrijven als Janssen (vaccin-ontwikkeling) en Halix (producent van het Astra Zeneca-vaccin) volop in de belangstelling komen te staan. Hierdoor staat het Leiden Bio Science Park nu duidelijk op de wereldkaart. Ook de oprichting van InnoGenerics mag hierbij niet onvermeld blijven; dankzij dit nieuwe Leidse bedrijf blijft de productie van generieke medicijnen behouden in de Europese Unie. Net als toegang tot vaccins is dit van groot strategisch belang voor onze volksgezondheid. De economische impact van corona hing sterk samen met de RIVM-richtlijnen om virusverspreiding tegen te gaan. Deze hebben de veerkracht van de cultuursector en de horeca ernstig op de proef gesteld. Toch wist juist de cultuursector steeds met mooie nieuwe initiatieven te komen. Zo maakte de Stadsgehoorzaal van de foyer een cultuurcafé en werd de grote zaal een examenhal en studieruimte.

De Pieterskerk werd een horecalocatie met tentoonstelling en de Gebroeders de Nobel betaalde thuiszittende zzp’ers voor het opnemen

Voorwoord | 5

van gratis videoclips van bands. Daarnaast werd door verschillende ondernemers De Buurt 1.5 opgezet, een hotspot voor cultuur en horeca, die verschillende activiteiten in het Pesthuis organiseerden. De gemeente kwam de cultuursector tegemoet door eerdere uitbetaling van subsidies, uitstel van huurbetaling en coulance bij afrekening gesubsidieerde prestaties in 2020. Het college heeft hiertoe ook de ‘Tijdelijke regeling compensatie coronaschade cultuur’ vastgesteld. De druk op de horeca hebben we afgelopen zomer iets kunnen verlichten door ondernemers de mogelijkheid te geven hun terrassen uit te breiden. Ook aan de markt is corona niet ongemerkt voorbijgegaan. Zo mochten er tijdelijk alleen levensmiddelen worden verkocht, en er waren verplaatsingen nodig naar ruimere locaties, waar bezoekers beter afstand van elkaar konden houden. Daarnaast zijn er in de binnenstad acties ondernomen om drukte te spreiden, onder meer met inzet van druktemeters en een communicatiecampagne. De onderwijs- en cultuursector zijn van enorm belang in een stad met zo’n rijke academische en culturele geschiedenis als Leiden. Ook op deze sectoren heeft de coronacrisis een grote impact gehad. Vrijwel alle onderwijsinstellingen moesten hun onderwijs op een andere manier faciliteren. Doordat de scholen gesloten bleven, moesten docenten en leerlingen overstappen op digitaal onderwijs.

Dit heeft veel improvisatievermogen vereist. Om de schade enigszins te beperken heeft de gemeente hen gedurende het jaar zo goed mogelijk willen ondersteunen, onder meer met inzet op onderwijskansenbeleid. Het European City of Science jaar 2022 wierp ook de schaduw vooruit met de oprichting van de organiserende stichting en de aanstelling van een nieuwe directeur. Organisatie en financiën Namens het college van B en W spreken we onze dank uit aan alle medewerkers van de gemeente en Servicepunt71; zonder hun inzet, aanpassingsvermogen en weerbaarheid hadden we niet half zo veel kunnen bereiken voor de inwoners van onze stad. De lockdown betekende voor veel medewerkers een grote omschakeling. Van de ene op de andere dag moesten veel mensen vanuit huis werken. Overleg vond online plaats, collega’s konden elkaar niet meer ontmoeten en we moesten als organisatie overgaan op een heel andere manier van werken. Hoewel de gemeente zich goed heeft voorbereid op de overgang naar thuiswerken, is deze overstap wel lastig geweest. Zeker voor de medewerkers met zorgtaken thuis. Er is gezocht naar maatwerk om iedereen in staat te stellen prettig te werken, en we realiseren ons dat deze omschakeling niet voor iedereen gemakkelijk is geweest. Naast de overgang op thuiswerken vonden er dit jaar nog meer veranderingen plaats voor de gemeentelijke organisatie.

De verbouwing van het stadhuis is gestart en de verhuizing naar het Stadskantoor is afgerond. Hiermee hebben we de publieke dienstverlening vanaf nu samengevoegd op één goed bereikbare locatie. Het Leidse Werken, de wens om meer papierloos, digitaal en plaats- en tijdonafhankelijk te werken, is gangbaar geworden. In 2020 was vitaliteit één van de speerpunten op HRM-gebied. Er is veel gewerkt aan bewustwording rondom dit thema, dat vanwege het coronavirus ook nog extra actueel was. Daarnaast is er een plan van aanpak op het gebied van diversiteit en inclusie opgesteld. Hierbij is een concrete agenda voor 2020-2021 opgezet. Ook op financieel gebied was 2020 een veelbewogen jaar. Zoals reeds opgemerkt was er dit jaar een incidenteel overschot doordat sommige beleidsactiviteiten vanwege corona niet uitgevoerd konden worden. Op de lange termijn is de financiële situatie van de gemeente gecompliceerder. De gemeente bleef het afgelopen jaar goed in staat om grotendeels haar plannen uit te voeren, mede doordat de gederfde inkomsten en grotere uitgaven voor 2020 zijn gecompenseerd door het Rijk. Er is wel veel onzekerheid over de batenkant van de begroting, als gevolg van de herziening van het gemeentefonds, een naar het er nu uitziet incidentele afname van het inwonersaantal en de plannen van een nieuw kabinet.

Aan de kostenkant is er onzekerheid vanwege de gevolgen op lange termijn van deze crisis, naast de eerder geconstateerde problemen als gevolg van de decentralisaties. Ook moet de gemeente rekening houden met mogelijke na-ijleffecten van de coronacrisis. Op bestuurlijk niveau werd intensief samengewerkt met verschillende overheden. In de lijn van de visienota Leiden en Regio 2019 heeft de gemeente zich geprofileerd als welwillende, wederkerige en zakelijke partner. Er is veel ingezet op samenwerking in Zuid-Holland. Hieruit is onder andere de Groeiagenda ten behoeve van het Nationale Groeifonds voortgekomen. Het doel van de Groeiagenda is om de economie van Zuid-Holland, en daarmee heel Nederland, sterker te maken. Het Leiden Bio Science Park biedt hiervoor grote mogelijkheden. De kansen die in Leiden zijn ontstaan op het gebied van werkgelegenheid en innovatie hebben gevolgen voor zowel Zuid-Holland, als Nederland. Ten tijde van de opstelling van de begroting 2020 heeft de Belastingdienst een controle uitgevoerd op de aangiften btw en loonheffing over de jaren 2013-2017. Hieruit kon geconcludeerd worden dat de fiscale processen op orde zijn. De FIOD-afwikkeling is afgerond. De verhouding met de Belastingdienst is weer genormaliseerd, wat onder meer blijkt uit gesprekken die we voeren over een horizontaal toezichtconvenant.

Daarnaast is, dankzij de inzet bij Servicepunt71 en de nieuwe externe accountant Deloitte, de totstandkoming van en de controle op deze jaarrekening goed verlopen.

6 | Voorwoord

Tot slot Met deze jaarrekening leggen wij verantwoording af over de gemeentelijke dienstverlening aan onze inwoners en over onze beleidsmatige inspanningen ten behoeve van de ontwikkeling van de stad. Wij bedanken iedereen die daaraan in het afgelopen jaar heeft bijgedragen: inwoners die zich hebben ingezet voor familie, buren en vrienden, ondernemers die voor grote uitdagingen kwamen te staan, onderwijs- en zorgpersoneel, van wie veel is gevraagd, medewerkers van gemeente en Servicepunt71 en vele, vele anderen. We realiseren ons dat de coronacrisis nog niet voorbij is. Toch is dit ook het moment om met trots terug te kijken op een bewogen jaar. Met elkaar kijken we ook uit naar betere tijden, waarin we elkaar weer kunnen ontmoeten, we weer kunnen sporten, van de mooie culturele gelegenheden kunnen genieten die Leiden ons te bieden heeft, en we zonder coronabeperkingen ons leven kunnen leiden.

Voorwoord | 7

8 | Voorwoord

Hoofdstuk 2 2 Jaarverslag

Jaarverslag | 9

2.1 Algemeen 2.1.1 Financieel resultaat 2020 bedragen x € 1.000,-

Rekening 2019

Begroting 2020

Rekening 2020

Verschil 2020

Lasten

516.923

583.096

549.569

33.527

Baten

-497.852

-534.934

-540.734

5.800

19.071

48.162

8.835

39.327

- toevoegingen

70.705

75.851

80.290

-4.439

- onttrekkingen

-96.753

-124.013

-108.542

-15.471

Resultaat

-6.977

0

-19.417

19.417

Totaal van saldo van baten en lasten

Mutaties in reserves:

Deze paragraaf geeft het financieel resultaat van de jaarrekening 2020 in hoofdlijnen weer. Allereerst komt de ontwikkeling van de begroting 2020 aan de orde. Daarna leest u welke financiële afwijkingen het rekeningresultaat over 2020 vooral bepalen. Daarna verduidelijken we de relatie tussen de diverse documenten met betrekking tot de grondexploitaties en we besluiten deze paragraaf met een toelichting op de financiële positie van de gemeente. 1. Ontwikkeling van begroting en het resultaat 2020 Conform de financiële verordening verschijnt twee keer per jaar een inhoudelijke 'Voortgangsrapportage', ter informatie. Daarin stelt het college de raad op de hoogte van de voortgang op alle prestaties van de lopende begroting. De eventuele financiële afwijkingen worden gepresenteerd in de kaderbrief en de 2e voortgangsrapportage. Bij de Kaderbrief 2020-2024 stond het structurele evenwicht van de begroting onder druk. Dit hing vooral samen met de situatie binnen het sociaal domein, maar ook 'buiten het hek' was sprake van structurele tegenvallers onder andere door de ontwikkeling van de algemene uitkering uit het Gemeentefonds. Ook was duidelijk dat de coronaontwikkelingen zouden leiden tot diverse hogere uitgaven en tot derving van inkomsten. Op dat moment was duidelijk dat het Rijk compensatie beschikbaar zou stellen, maar was de hoogte nog niet bekend.

Het tekort bedroeg € 3,7 mln in 2020, € 7,7 miljoen in 2021 en ruim € 3,5 miljoen in 2022. Dit tekort is gedekt door het inzetten van een deel van de bij de Programmabegroting 2020 gevormde behoedzaamheidsruimte in 2022-2023 en het laten vrijvallen van een deel van de reserve afschrijving investeringen ('kasschuif'). Bij de 2e voortgangsrapportage 2020 werd per saldo voor € 9,8 miljoen aan extra kosten en gederfde inkomsten verwacht als gevolg van de coronamaatregelen. Ook trof het college voor bijna € 2,5 miljoen aan aanvullende steunmaatregelen. Dekking kwam via compensatie vanuit het Rijk van € 9,9 miljoen en inzet eigen reserves van € 1,9 mln. Daarnaast waren er diverse mee- en tegenvallers, waaronder een meevaller op de bijstanduitkeringen (BUIG) van € 1,0 miljoen. Per saldo werd einde jaar een batig saldo voorzien van € 39.000. De decemberwijziging leidde tot een budgetneutrale begrotingswijziging, dus zonder verrekening met de concernreserve. Wel werd een aantal mee- en tegenvallers in beeld gebracht van per saldo € 1,9 miljoen positief. De definitieve bedragen hiervan worden nu betrokken bij het jaarrekeningresultaat. De grootste tegenvaller was een lagere Algemene uitkering uit het gemeentefonds door de lagere waarden bij een aantal verdeelmaatstaven, waaronder het aantal jongeren <18 en het aantal bijstandontvangers (€ 2,4 miljoen).

Aan de andere kant was sprake van een forse meevaller op het aantal uitkeringen (BUIG, € 4,5 miljoen).

10 | Jaarverslag

2. Rekeningresultaat 2020 per programma Ten opzichte van de bij de Decemberwijziging 2020 aangepaste begroting, laten de verschillende programma's de onderstaande afwijking zien: Programma (bedragen x € 1.000)

Lasten

Baten

Reserves

Resultaat

Bestuur en dienstverlening

201

-181

0

20

Veiligheid

165

-31

0

135

Economie

931

-66

-596

269

Bereikbaarheid

3.398

297

-2.792

903

Omgevingskwaliteit

2.220

603

-1.754

1.069

Stedelijke ontwikkeling

8.571

174

-6.374

2.371

Jeugd en onderwijs

1.204

-88

-105

1.011

Cultuur, sport en recreatie

4.451

-2.251

-169

2.031

Maatschappelijke ondersteuning

10.260

1.040

-5.645

5.655

Werk en inkomen

1.001

6.967

-1.522

6.447

Algemene dekkingsmiddelen/ Overhead/Vpb/ Onvoorzien

1.123

-666

-952

-495

Totaal

33.527

5.800

-19.910

19.417

Een substantieel deel van het resultaat heeft betrekking op projecten die doorlopen naar 2021. Voor het afronden van deze projecten zal budget doorgeschoven moeten worden naar 2021. Ook zijn er beleidsterreinen waar met een gesloten regime wordt gewerkt. Dit speelt onder meer bij Parkeren (programma 4), Grondexploitaties (programma 6) en Sociaal Domein (programma's 7, 9 en 10). Daar is de afspraak dat positieve en negatieve saldi worden verrekend met de daarvoor bestemde reserves. Het is dus niet zo dat het resultaat kan worden toegevoegd aan de concernreserve. De raad besluit via een afzonderlijk raadsvoorstel over de bestemming van het resultaat. Het saldo dat daarna overblijft, komt ten gunste of ten laste van de concernreserve. Met name de onderstaande programma's (afwijkingen > € 500.000) bepalen het voordelige rekeningresultaat van € 19,4 miljoen. ■ Programma 4 Bereikbaarheid laat een voordeel zien van per saldo € 903.000. Deze hangt samen met lagere lasten van € 257.000 voor Openbaar Vervoer onder andere door een vertraging in het onderzoek spoor Leiden-Utrecht en het OV Knooppunt Leiden Centraal. Op Parkeren (autoparkeren en fietsparkeren) is een positief resultaat behaald van € 622.000. Dit resultaat komt tot stand door lagere lasten onder andere door een lagere bijdragen aan kredieten voor onderzoekskosten voor fietsparkeren.

Deze zullen volgende jaar tot besteding komen. En door hogere inkomsten op vergunningen en op fiscale naheffingen (boetes). Het resultaat van de parkeerexploitatie in het geheel is € 426.000 positief. Dit zal verrekend worden met de parkeerreserve. ■ Programma 5 Omgevingskwaliteit heeft een voordeel van € 1,1 miljoen. Op openbaar groen werden € 821.000 lagere lasten en € 323.000 hogere baten gerealiseerd. De lagere lasten waren onder andere het gevolg van een vertraging in de werkzaamheden op de begraafplaats Rhijnhof (waardoor € 397.000 minder is onttrokken aan de reserve Ontsluiting Groengebieden) en de renovatie van de muur bij begraafplaats de Zijlpoort. Op Openbaar water werden € 445.000 lagere lasten gerealiseerd, deels omdat geplande werkzaamheden door de Coronamaatregelen moesten doorschuiven naar 2021. Voor werkzaamheden die doorschuiven naar 2021 zijn voorstellen voor budgetoverheveling ingediend. ■ Programma 6 Stedelijke ontwikkeling laat een voordeel zien van € 2,4 miljoen. Deze hangt samen met een tussentijdse winstneming bij grondexploitatie Nieuweroord van € 1,4 miljoen, incidentele grondverkopen van € 0,7 miljoen en een voordeel op erfpacht van € 0,8 miljoen. Aan de andere kant is er een nadeel op het beheer van strategisch vastgoed van € 325.000. Conform beleid wordt voorgesteld deze resultaten te verrekenen met de reserve Grondexploitatie.

Het vonnis onteigening Lammenschansweg werkt per saldo voor € 1,8 miljoen negatief door in het resultaat. Ook is een nadeeel ontstaan van € 612.000 als gevolg van een overschrijding op het VTH project (Vergunningen, Toezicht en Handhaving). ■ Programma 7 Jeugd en Onderwijs eindigt met een voordeel van € 1,0 miljoen. Dit wordt vooral veroorzaakt door vertraging in de realisatie van internationaal georienteerd basisonderwijs (IGBO). Hierdoor is € 884.000

Jaarverslag | 11

nog niet tot besteding gekomen. Binnen het programmaonderdeel Jeugd zijn minder kosten gemaakt voor Opvoedingsondersteuning (€ 160.000) en het Centrum Jeugd en Gezin (€ 110.000). Op de exploitatie van de gymzalen en sportzalen is een nadeel ontstaan van ca. € 350.000. ■ Op Programma 8 Cultuur, sport en recreatie is sprake van een voordeel van € 2,0 miljoen. Op cultuur werden € 621.000 hogere baten gerealiseerd, vooral door hogere inkomsten van Museum de Lakenhal voor de Jonge Rembrandt tentoonstelling begin 2020 en een bijdrage van de Provincie Zuid Holland ivm Corona. Op cultureel erfgoed werden € 285.000 lagere lasten gerealiseerd door een onderbesteding op de subsidies historisch stadsbeeld. Sport werkt met bijna € 1,0 miljoen door in het positieve resultaat. Deze wordt met name veroorzaakt in de exploitatie van sportaccommodaties (€ 764.000). Door corona werden aanzienlijk lagere baten en lagere lasten gerealiseerd. Het nadeel op de baten wordt gedrukt door een tegemoetkoming vanuit het rijk voor tegemoetkoming huurlasten. Een deel hiervan zal in 2021 worden uitbetaald. Daarnaast is sprake van lagere onderhoudslasten op te vervangen sportaccommodaties, is de begrote exploitatiebijdrage voor het ISC in 2020 nog niet gerealiseerd en was er vrijval vanuit de voorziening sportaccommodaties. Verder waren er lagere lasten op sportbeleid en sportstimulering (€ 200.000).

■ Programma 9 Maatschappelijke ondersteuning laat een voordeel zien van € 5,7 miljoen. Dit voordeel wordt onder andere veroorzaakt door extra middelen die het Rijk in 2020 beschikbaar heeft gesteld die nog niet geheel zijn ingezet. Het gaat om het restant van € 1,0 miljoen voor corona-gerelateerde kosten maatschappelijke opvang, € 1,5 miljoen decentralisatie-uitkering Vrouwenopvang € 160.000 afbouw van de opvanglocatie voor uitgeprocedeerde vluchtelingen. Op het beleidsterrein beschermd wonen is € 500.000 minder uitgegeven en is € 700.000 aan extra inkomsten ontvangen vanuit het CAK. Conform beleid wordt voorgesteld deze resultaten te verrekenen met de reserve Sociaal Domein. Ook heeft Leiden als centrumgemeente eind 2020 middelen ontvangen voor het landelijk actieplan dak- en thuisloosheid. Hiervan resteert nog ruim € 1,0 miljoen. Omdat deze werkzaamheden doorlopen, zal hiervoor een budgetoverheveling worden voorgersteld. Tot slot is op Ondersteuning sprake van incidentele meevallers van in totaal € 536.000. ■ Programma 10 Werk en Inkomen heeft een voordeel van € 6,4 miljoen. Dit wordt vooral veroorzaakt op Inkomensvoorzieningen (BUIG). De lasten zijn daar € 3,9 miljoen lager doordat er minder bijstandsuitkeringen zijn verstrekt dan begroot en de baten uit terugvordering zijn € 0,9 miljoen hoger.

Bij DZB trajectbegeleiding is een voordeel ontstaan van € 836.000 bestaande uit meerdere incidentele meevallers. Conform beleid wordt voorgesteld dit resultaat te verrekenen met de reserve Sociaal Domein. Bij DZB arbeidsparticipatie is een voordeel ontstaan van € 516.000 dat vooral wordt veroorzaakt door een lagere instroom dienstverbanden participatiewet en nagekomen baten uit voorgaande jaren. Aan de andere kant laat DZB een hogere toevoeging zien aan de bedrijfsreserve van € 756.000. Tot slot is op Arbeidsparticipatie een voordeel op het budget inburgering (€ 248.000) en re-integratieprojecten (€ 376.000). ■ Op de onderdelen Algemene middelen, Overhead, Vpb en Onvoorzien is sprake van een nadeel van bijna € 0,5 miljoen. Dit komt vooral door een lagere uitkering uit het Gemeentefonds van € 2,9 miljoen. Het nadeel op de uitkering uit het Gemeentefonds, wordt gecompenseerd door een hogere ozb-opbrengst (€ 800.000), een hoger dividend (€ 580.000) en een voordeel op de financieringsfunctie van € 469.000. Het positief resultaat op de Overhead van € 1,7 miljoen wordt voor € 682.000 veroorzaakt door Overhead kostenplaatsen en bestaat voornamelijk uit een voordeel op overheadkosten van projecten en personeel. Op Overig overhead is sprake van een voordeel van € 454.000, vooral doordat een deel van de projecten voor het Urban Data Center zijn doorgeschoven naar 2021.

Op overige personele lasten is een voordeel van € 0,9 miljoen onder andere omdat minder budget voor uitkeringen voormalig personeel nodig is geweest en omdat minder opleidingen zijn gevolgd. Anderzijds is sprake van een nadeel van € 950.000 op reserves omdat minder onttrokken aan de reserve flankerend beleid en een hogere dotatie gedaan aan de bedrijfsvoeringsreserve. 2.1 Doorwerking van Corona in de verantwoording De uitbraak van Corona in 2020 had en heeft nog steeds een enorme impact op ons allemaal. De effecten daarvan komen op diverse plaatsen in de jaarverantwoording tot uiting, zowel inhoudelijk als financieel. Bij de betreffende programma's en balansposten is een toelichting gegeven en indien mogelijk ook gekwantificeerd wat de inhoudelijke en financiële effecten zijn en welke risico's en onzekerheden hiermee samenhangen. Bij de 2e voortgangsrapportage is een inschatting gemaakt van de financiële impact van Corona en is een pakket aan steunmaatregelen vastgesteld. Dit is conform in de programmabegroting verwerkt. Bij decemberwijziging is nog een aantal Coronagerelateerde mee- en tegenvallers geïdentificeerd maar deze zijn niet meer in de programmabegroting verwerkt. Op basis van de rekeningresultaten is gekeken naar de uiteindelijke impact van Corona in 2020, ook in relatie tot de inschatting bij 2e voortgangsrapportage.

Het betreft een inschatting omdat niet alle effecten van Corona 1 op 1 uit de administratie te herleiden zijn. Een deel van de compensatie die in 2020 is ontvangen heeft betrekking op activiteiten die pas in 2021 tot kosten zullen leiden. Deze uitgaven zijn opgenomen in de kolom "doorwerking 2021". Deze doorwerking staat los van de impact van Corona in 2021 en latere jaren. De analyse daarvan maakt onderdeel uit van de kaderbrief.

12 | Jaarverslag

Omschrijving (bedragen x € 1.000)

Begroting 2020 (2e rapportage)

Realisatie 2020

Verschil

Doorwerking 2021

Hogere kosten

4.023

2.901

1.122

2.220

Lagere inkomsten

6.651

6.096

555

149

Lagere kosten

-834

-2.396

1.563

0

Pakket steunmaatregelen

2.478

1.974

505

464

Totaal impact Corona

12.320

8.575

3.745

2.832

Inzet sector specifieke regelingen

-718

-844

126

0

Eerste tranche compensatie

-5.466

-5.466

0

0

Tweede tranche compensatie 2020

-3.008

-3.008

0

0

Beschikbaar compensatie Decembercirculaire 2020

-800

-1.028

228

0

Bijdrage derden

-60

-339

279

0

Inzet eigen (bedrijfs)reserves

-1.833

-113

-1.720

0

Totaal compensatie/ inzet eigen middelen

-11.885

-10.798

-1.087

0

435

-2.223

2.658

2.832

Saldo Corona

Corona heeft in 2020 geleid tot per saldo € 8,6 miljoen aan extra kosten. Dat is € 3,7 miljoen lager dan waar in de begroting rekening mee was gehouden. Daar staan bijdragen vanuit het Rijk, derden (o.a. provincie Zuid Holland) en inzet eigen bedrijfsreserves tegenover van € 10,8 miljoen. Dat is € 1,1 miljoen lager is dan begroot. De doorwerking van Corona in het jaarrekeningresultaat voor bestemming, bedraagt € 2,7 miljoen positief. Van de bijdragen vanuit het Rijk heeft € 1 miljoen betrekking op het restant van de coronacompensatie voor de kosten maatschappelijke opvang en € 1 miljoen op het extra Corona steunpakket dat de gemeente bij de decembercirculaire 2020 heeft ontvangen. Deze middelen moeten beschikbaar blijven voor de bijbehorende activiteiten in 2021 (doorwerking 2021). Daarnaast wordt een aantal steunmaatregelen, zoals kwijtschelding van een deel van de huur van commercieel vastgoed 2020, pas in 2021 uitgekeerd. De totale doorwerking Corona 2020 naar 2021 bedraagt € 2,8 miljoen. Dit is verwerkt in het bestemmingsvoorstel dat afzonderlijk ter besluitvorming aan de raad wordt voorgelegd. 3. Verantwoording resultaten grondbeleid De verantwoording over de ontwikkeling van de resultaten van het grondbeleid en de risico's die daarbij optreden, bestaat uit meerdere onderdelen. Deze onderdelen zijn verspreid in deze jaarstukken opgenomen.

Dit is in lijn met de voorschriften uit de verslaggevingsregels waaraan de gemeente zich moet houden (BBV). Naast de verantwoording via de jaarstukken vindt er aanvullend nog een gedetailleerde verantwoording plaats in het Meerjaren Perspectief Grondexploitaties 2021 (MPG). De Jaarstukken geven op de volgende plaatsen informatie over de grondexploitaties: ■ In deze jaarstukken zijn in de programmaverantwoording (programma 6 Stedelijke Ontwikkeling) bij de prestatie Opstellen Meerjaren Perspectief Grondexploitaties 2021 en Vermogensbeheer Grondexploitaties 2021-2025 toelichtingen opgenomen over de afwijkingen ten opzichte van de begroting. ■ De paragraaf 2.3.7. grondbeleid geeft, naast het bestaande beleid en de beleidsvoornemens, een actuele prognose van de te verwachten resultaten van de totale grondexploitatie. Door de vergelijking met de verwachtingen van vorig jaar ontstaat een goed beeld van de in boekjaar 2020 verwerkte resultaten. ■ Om risico's die samenhangen met de grondexploitatie te beheersen zijn er risicoanalyses uitgevoerd. De uitkomsten van deze analyse staan opgenomen in de paragraaf 2.3.2. weerstandsvermogen en risicobeheersing. ■ De uitkomsten van de financiële waardering van grondexploitaties staan in de balans van de gemeente. Bij de toelichting op de rubriek voorraden worden de waarden van de grondexploitaties die op de balans staan toegelicht.

De verantwoording over de grondexploitaties via het MPG sluit cijfermatig volledig aan op de informatie die hierover in de jaarrekening is opgenomen. Alleen de mate van detaillering van de informatie verschilt, deze is hoger in het MPG. Het verloop van de reserve Grondexploitaties in 2020 en het verwachte verloop in de komende jaren wordt in de rapportage Vermogensbeheer Grondexploitaties 2021-2025 gegeven, die tegelijkertijd met de Kaderbrief 2021-2025 verschijnt.

Jaarverslag | 13

4. Financiële positie Een gezonde financiële positie is belangrijk voor zowel het Leiden van nu, als het Leiden van de toekomst. De financiële positie van de gemeente beoordelen we vanuit drie aspecten die hieronder in een schema staan weergegeven. Deze beoordeling overlapt deels de voorgeschreven kengetallen zoals opgenomen in de paragraaf 2.3.2 weerstandsvermogen en risicobeheersing. Figuur 1: De drie aspecten waarlangs de financiële positie van gemeente Leiden is beoordeeld

Stabiliteit Stabiliteit betekent dat de gemeente een duurzaam financieel beleid voert dat erop is gericht om onverwachte schommelingen te voorkomen en het voorzieningenniveau op peil te houden. Om dit te beoordelen hanteren we de onderstaande kengetallen ten aanzien van mogelijke schommelingen bij (her)financiering en het sluitend zijn van de begroting. Kengetallen financiële stabiliteit

31-12-2017

31-12-2018

31-12-2019

31-12-2020

Referentiewaarde/ norm

43,4%

39,9%

36,3%

31,8%

> 20%

Herfinancieringsrisico (renterisiconorm)

4%

5%

5%

6%

< 20%

Voldaan aan norm kasgeldlimiet

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Exploitatiesaldo huidige jaar positief

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Exploitatiesaldo komende 4 jaar naar verwachting positief

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Solvabiliteitsratio

Renteschommelingen bij (her)financiering kunnen zorgen voor onverwachte mee- en tegenvallers. Naarmate de schuldpositie toeneemt wordt de gemeente hier relatief meer kwetsbaar voor. Door het uitgebreide investeringsprogramma neemt op dit moment de schuldpositie van de gemeente Leiden toe. Hierdoor neemt de solvabiliteit (= gedeelte van het bezit dat uit eigen vermogen is gefinancierd) af. Deze stijging was in 2020 wel lager dan vooraf geraamd doordat de investeringen minder snel plaatsvonden dan waarvan in de begroting was uitgegaan en reserves minder snel zijn uitgeput. Meerjarig zal de solvabiliteit naar verwachting verder dalen. Dit maakt de gemeente relatief meer kwetsbaar voor renteschommelingen. Dit kan zo een risico vormen voor financiële stabiliteit. Dit risico wordt voor een deel beheerst doordat de gemeente Leiden voldoet aan de wettelijke renterisiconorm en kasgeldlimiet (zie paragraaf 2.3.4. financiering). Ook is gekozen voor het langjarig consolideren van de rente en wordt gerekend met een stijgend rentebeeld (zie paragraaf

14 | Jaarverslag

2.3.2. weerstandsvermogen en risicobeheersing). Met deze maatregelen ondersteunt het college de financiële stabiliteit van de gemeente. De Jaarstukken sluiten met een voordelig resultaat. Daarnaast laten de Programmabegroting 2021 en het meerjarenbeeld 2022-2024 een sluitend perspectief zien. Dit biedt een goede uitgangspositie voor financiële stabiliteit. Weerbaarheid De financiële weerbaarheid heeft betrekking op de middelen en mogelijkheden van de gemeente om incidentele nadelen op te vangen. Hiervoor hanteren we het kengetal van het weerstandsvermogen. Kengetallen financiële weerbaarheid

2017

2018

2019

2020

Norm

A. Weerstandscapaciteit (concernreserve) per 31-12 (in € 1.000)

17.454

17.940

14.799

15.255

-

B. Uitkomst risicosimulatie paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing in € 1.000

16.146

15.441

14.716

11.612

-

Resterend weerstandsvermogen (A-B) in € 1.000

1.308

2.499

83

3.643

>0

Weerstandsratio A/B

1.1

1,2

1,0

1,3

>/=1

Eind 2020 heeft de concernreserve een omvang van € 15,3 miljoen. De uitkomst van de risicosimulatie met het risicoprofiel voor 2020 komt uit op € 11,6 miljoen. Hiermee is de beschikbare weerstandscapaciteit eind 2020 toereikend om alle risico's voor 2021 af te dekken. Dit biedt een goede uitgangspositie voor financiële weerbaarheid. Door besluitvorming over de resultaatbestemming zal een deel van de concernreserve weer worden ingezet voor incidentele budgetten die worden overgeheveld. Bij de Kaderbrief 2021-2025 worden de effecten hiervan op het weerstandsvermogen meegenomen en zal het college zo nodig met bijsturingsvoorstellen komen. Flexibiliteit De financiële flexibiliteit heeft betrekking op de middelen en mogelijkheden van de gemeente om structurele nadelen op te vangen. Hiervoor kijken we naar de mate waarin onze schuldpositie de begroting belast, in hoeverre sprake is van een structureel evenwicht en de relatieve belastingdruk. Kengetallen financiële weerbaarheid

2017

2018

2019

2020

Referentiewaarde/ norm

Nettoschuld als aandeel van de totale baten (netto schuldquote)

70%

79%

89%

97%

< 100%

Nettoschuld per inwoner (in €)

2.675

3.089

3.665

4.210

< 2.541

Structureel evenwicht (structurele lasten gedekt door structurele baten)

ja

Ja

Ja

ja

ja

Belastingcapaciteit

105%

106%

114%

119%

100%

Jaarverslag | 15

Een hoge schuld zorgt ervoor dat een relatief groot deel van de exploitatie vastligt in rentelasten en afschrijvingen. Deze lasten zijn niet meer te beïnvloeden en verminderen dus de relatieve ruimte om bij te sturen in het geval van een noodzaak tot structurele bezuinigingen. Twee kengetallen geven inzicht in de relatieve omvang van de Leidse schuldpositie: ■ Bij de begroting 2021 verwachtten we een netto schuldquote eind 2020 van 131%. De netto schulquote valt lager uit omdat de investeringen en uitputting van reserves langzamer verlopen dan geprognosticeerd en omdat baten hoger zijn. De netto schuldquote eind 2020 is 97%. Door de uitvoering van het huidige investeringsprogramma loopt deze schuldquote meerjarig wel verder op. ■ De gemeente Leiden had per eind 2020 een netto schuld per inwoner die hoger is dan de referentiewaarde van € 2.541. Onder invloed van de huidige investeringen zal dit in de nabije toekomst verder stijgen. De groei van de schuldpositie zorgt ervoor dat de flexibiliteit in de begroting afneemt. Eind 2020 liggen de Leidse woonlasten 19% boven het landelijk gemiddelde. De onbenutte belastingcapaciteit neemt af door het kostendekkend maken van de riool- en afvalstoffenheffing en de stijging van de ozb in de meerjaren begroting 2021-2024. Hierdoor wordt de ruimte kleiner om door het verhogen van inkomsten structurele tegenvallers op te vangen.

Bij de Jaarrekening 2020 is sprake van een structureel evenwicht. Ook in de toekomst blijft het zaak om het structureel begrotingsevenwicht te bewaken zodat Leiden ook op de langere termijn in staat blijft om structurele tegenvallers op te vangen.

16 | Jaarverslag

2.2 Programmaverantwoording Leeswijzer De indeling van de programmaverantwoording volgt die van de begroting 2020. In de programmaverantwoording is de standaard opbouw als volgt: ■ De missie. ■ Ontwikkelingen in 2020: een toelichting op zaken die het hele programma betreffen. ■ Daarna volgt per beleidsterrein een paragraaf. - Per beleidsterrein is er een korte terugblik op ontwikkelingen binnen dit beleidsterrein. - Vervolgens is een tabel opgenomen met de doelen en prestaties die tot het desbetreffende beleidsterrein behoren. Net als in de bestuursrapportages wordt met 'stoplichten' gewerkt. Per prestatie wordt aangegeven of deze op groen, oranje of rood staat. - Onder de tabel wordt een deel van de prestaties toegelicht. Het criterium hiervoor is of de desbetreffende (afwijking op de) prestatie politiek relevant is. Dit leidt er soms toe dat alle prestaties van een beleidsterrein worden toegelicht en soms geen enkele. - Tot slot volgt indien van toepassing een tabel met de effectindicatoren die horen bij het desbetreffende beleidsterrein. Hierin staan de realisatiewaarden van 2017 t/m 2020, uiteraard voor zover beschikbaar. Ook staat de streefwaarde voor 2020 vermeld, zoals die in de Programmabegroting 2020 is vastgesteld. - Verschillende indicatoren zijn landelijk verplicht vanuit de BBV.

De gemeenten nemen de indicatoren en realisatiewaarden over van de website waarstaatjegemeente.nl. In de tabellen wordt dit aangegeven met (BBV - via wsjg.nl) bij de bron. - Bij een aantal effectindicatoren is de gemeente nog in afwachting van de realisatiewaarden over het afgelopen jaar. Deze informatie wordt geleverd door derden. In die gevallen is nu nog een PM opgenomen. - De kaderstellende beleidsstukken die in 2020 zijn vastgesteld. ■ De financiën van het programma. - Dit onderdeel begint met een tabel waarin een overzicht wordt gegeven van de financiële resultaten per beleidsterrein en voor het hele programma. Ook wordt een overzicht gegeven van mutaties in reserves. - Vervolgens worden afwijkingen van meer dan 250.000 euro toegelicht. - Daarna wordt een toelichting gegeven op investeringen: overschrijdingen op investeringskredieten, investeringskredieten ouder dan drie jaar die nog niet zijn afgesloten. In de Programmaverantwoording staat niet alles over de begrotingsprogramma’s. De informatie over weerstandsvermogen, risico’s en dergelijke is bijvoorbeeld apart samengebracht, mede vanwege wettelijke bepalingen voor de begroting en het jaarverslag.

Jaarverslag | 17

1 Bestuur en dienstverlening

18 | Jaarverslag

Bestuur en dienstverlening Programmanummer Commissie Portefeuille(s)

1 Leefbaarheid en Bereikbaarheid Bestuur, Veiligheid en Handhaving Kennis, Onderwijs, Sport en Financiën Werk, Inkomen en Economie & Cultuur

De missie van het programma Bestuur en dienstverlening luidt: "De gemeente Leiden staat voor een klantgerichte, persoonlijke en toegankelijke dienstverlening, waarbij de klanten betrouwbaar, duidelijk, snel en op maat worden bediend."

Ontwikkelingen in 2020 Bestuur Volgens planning konden, in verband met de verbouwing van het Stadhuis, vanaf 6 januari 2020 de raadsvergaderingen plaatsvinden in het Hoogheemraadschap van Rijnland en de commissievergaderingen in het Stadskantoor. Voordat deze nieuwe huisvesting volledig goed draaide zijn na half maart 2020 de vergaderingen i.v.m. de coronacrisis grotendeels digitaal gehouden. Daarnaast is gezocht naar geschikte externe locaties om desgewenst fysiek te vergaderen binnen de mogelijkheden van de coronamaatregelen. Deze zoektocht en de uiteindelijke inrichting hadden behoorlijk wat voeten in de aarde. Uiteindelijk is een extra budget beschikbaar gekomen en zijn goede werkafspraken en dito ondersteuning tot stand gekomen. Uiteindelijk zijn de externe locaties nog beperkt gebruikt en is dit hopelijk in 2021 wel weer aan de orde. Ten behoeve van het digitaal vergaderen is met een extra inspanning van raad, Servicepunt71 en de griffie de vergadercyclus aangepast en is het digitaal inspreken voor de stad vorm gegeven. In 2021 zal duidelijk worden welke ervaringen van deze bijzondere periode een permanent effect hebben op de organisatie van raad en griffie. Ten slotte kan nog opgemerkt worden dat in het najaar van 2020 een proces is gestart naar een mogelijk referendum.

Dit heeft geleid tot een actieve rol voor de Referendumkamer en de ondersteuning vanuit griffie en ambtelijke organisatie. Intussen is besloten dat het referendum gelijktijdig plaats vindt met de verkiezingen voor de Tweede Kamer in maart 2021. De externe accountant heeft in 2020 de eerste controle van de jaarrekening uitgevoerd. Deze was succesvol voor zowel de accountant als voor de raad en het college. In het jaarverslag van de Rekenkamercommissie Leiden-Leiderdorp over 2020 zijn de activiteiten van deze commissie terug te lezen. De onderzoeken die zijn uitgevoerd hadden als onderwerpen: Leiden Bio Science Park en Duurzaamheid. De opvolging door het college van de aanbevelingen is te vinden in de Bijlage 'Opvolging aanbevelingen Rekenkamercommissie. Daarnaast is de externe evaluatie gestart naar de sinds 2018 samengestelde Rekenkamercommissie voor zowel Leiden als Leiderdorp. In het voorjaar van 2021 wordt het resultaat aan beide raden voorgelegd. Dienstverlening In januari verhuisde de gemeentelijke dienstverlening naar het nieuwe Stadskantoor in Level. Hiermee is de face to face-dienstverlening op één locatie gecentreerd, bij het Centraal Station. Goed bereikbaar én ingericht volgens onze nieuwe uitgangspunten: toegankelijk, transparant en gericht op samenwerking met de stad. In

Jaarverslag | 19

het Stadskantoor willen we een prettig klantcontact bevorderen door een open en uitnodigende inrichting met een persoonlijke, gastvrije ontvangst. Door de coronamaatregelen hebben we de inrichting moeten aanpassen, waardoor het gastvrije karakter verminderd is. De dienstverlening is ondanks de aanpassingen doorgegaan en alle producten en diensten zijn geleverd. In het nieuwe Stadskantoor zijn gastvrouwen en gastheren die klanten waar nodig helpen. We werken met een contant geldautomaat voor klanten die liever contant willen betalen. Ook werken we voor de uitgifte van paspoorten, rijbewijzen en ID-kaarten met een nieuw en veiliger kluissysteem. Het Expat Centre is dit jaar ook in het Stadskantoor gehuisvest, waardoor de dienstverlening is geprofessionaliseerd. De doorontwikkeling van de zelfservicezuilen is vanwege de coronamaatregelen opgeschort. Wel is door de coronacrisis het proces geboorteaangifte versneld gedigitaliseerd. De telefonische en digitale klantcontacten worden door de coronamaatregelen zoveel mogelijk thuis uitgevoerd. Er is een groeiende belangstelling voor het digitale kanaal. Echter klanten blijven het liefst bellen met vragen, in 2020 kwamen er bijna 131.000 telefoontjes binnen. De managementinformatie van het KCC ontwikkelt steeds verder door.

Dit levert een grote bijdrage aan het optimaal aan de vraag aanpassen van de inzet van medewerkers, maar ook voor de vakteams levert het KCC sturingsinformatie over hun telefonische bereikbaarheid met als doel dit verder te verbeteren. Omdat we willen aansluiten bij de communicatiemiddelen die de burger veel gebruikt, is gestart met de voorbereidingen van een pilot met het kanaal Live chat. Voor WhatsApp zijn structurele middelen ontvangen bij kaderbrief 2020-2023 na een succesvolle pilot in 2019. In 2020 is WhatsApp een veelgebruikt en gewaardeerd kanaal geworden. In december 2020 is ook gestart met een SMS-service. Klanten ontvangen een dag van tevoren per SMS een reminder van de afspraak op het Stadskantoor. Bij het maken van een afspraak ontving een klant al een bevestiging per email (bij verstrekken emailadres). De webformulieren zijn in 2020 in de bestaande applicatie gestandaardiseerd en aangepast aan de wettelijke eisen rondom digitale toegankelijkheid. In het eerste kwartaal van 2021 is een audit gepland om te toetsen of de gemeentelijke website, de afsprakenmodule en webformulieren aan alle eisen voldoen. Op basis van de uitkomsten van de audit wordt beoordeeld welke eventuele vervolgacties nodig zijn. We beoordelen in samenwerking met Servicepunt71 hoe we verder gaan met de eerder geplande aanbesteding van de formulierentool.

Het onderzoek naar hoe we de dienstverlening voor laaggeletterden kunnen verbeteren is afgerond en heeft verschillende aanbevelingen opgeleverd die we de komende jaren oppakken. In 2020 is gestart met een pilot beeldbrieven en een onderzoek hoe een gemeentebreed project duidelijke taal opgestart kan worden. Daarnaast zijn online webformulieren verbeterd. Basisregistraties Met ingang van 2020 worden de basisregistraties beheerd door Servicepunt71. Servicepunt71 zet in op de optimalisatie en verdergaande standaardisatie van de betreffende werkprocessen. Daarnaast worden vergelijkingstechnieken (d.w.z. het vergelijken van de data in de systemen met data die wordt ingewonnen via bijv. nieuwe luchtfoto’s) en inwinningstechnieken (d.w.z. het inwinnen van gegevens via bijv. drones in plaats van handmatig door een landmeter (persoon)) ingezet om de actualiteit van de registraties verder te verbeteren. Voor wat betreft de Basisregistratie Personen is in 2020 is extra ingezet op de aanpak van adresfraude door huisbezoeken af te leggen. Ook zijn er extra acties ingezet om de administratieve leegstand aan te pakken.

20 | Jaarverslag

Beleidsterrein 1A Bestuur Doelen en prestaties bij 1A Bestuur Doel

Prestatie

1A1 Volksvertegenwoordiging, kaderstelling en control

1A1.1 De gemeenteraad en raadscommissies vergaderen volgens de vastgestelde vergadercyclus 1A1.2 Burgers actief informeren over rol en werkzaamheden van de gemeenteraad 1A1.3 Ondersteuning van de gemeenteraad door de griffie, onderzoek door de rekenkamercommissie en controle door de accountant

1A2 Dagelijks besturen van de gemeente

1A2.1 Dagelijks besturen van de gemeente door het college 1A2.2 Informeren en betrekken van burgers, bedrijven en instellingen over besluiten en bij uit te voeren beleid 1A2.3 Organiseren van verkiezingen voor gemeente, provincie, waterschappen, Rijk en Europa 1A2.4 Strategische beleidsadvisering en onderzoek 1A2.5 Adviseren van bestuur over communicatie

1A3 Bijdragen aan en sturen op samenwerkingsverbanden

1A3.1 Sturing en toezicht houden op samenwerkingsverbanden 1A3.2 Bevorderen van intergemeentelijke samenwerking

Toelichting op prestaties 1A2.2 Informeren en betrekken van burgers, bedrijven en instellingen over besluiten en bij uit te voeren beleid Gemeentelijke communicatie en het betrekken van de stad (participatie) over besluiten en uit te voeren beleid zijn nodig om de doelstellingen uit het beleidsakkoord te realiseren. Op het gebied van participatie is in 2020 een onderzoek voorbereid naar de effectiviteit van samenwerking in de stad. Dit onderzoek wordt in 2021 uitgevoerd. Uit dit onderzoek volgen aanbevelingen die worden geïmplementeerd in onze organisatie. 2020 was een bijzonder jaar door het coronavirus. In 2020 heeft team communicatie zich ingespannen om onze stad goed te informeren, verwijzen en te ondersteunen. Communicatie is verbinding. En dat was en is nodig in tijden van crisis. Naast deze communicatie inzet is ook aandacht gebleven voor de drie thema’s die de komende jaren bepalend zijn: de verstedelijkingsopgave, verduurzaming/vergroening en de sociale en inclusieve samenleving. 1A2.3 Organiseren van verkiezingen In 2020 zijn er geen verkiezingen georganiseerd. Er is gestart met de voorbereidingen op de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021. In 2020 is door initiatiefnemers uit de stad een referendumverzoek gedaan, naar aanleiding van het raadsvoorstel Inrichtingsvoorstel wijksportpark Roomburgerpark.

Het ‘Inleidend verzoek’ en het ‘Definitief verzoek’ om een referendum zijn door de initiatiefnemers succesvol doorlopen. De Raad heeft hierop besloten tot het houden van een Raadgevend Referendum over het Inrichtingsvoorstel en vervolgens is gestart met de voorbereidingen op het referendum dat in maart 2021 gelijktijdig met de Tweede Kamerverkiezingen zal worden gehouden. Er is bij de voorbereidingen op de verkiezingen en het referendum aangesloten op de landelijke coronamaatregelen (onder meer vastgelegd in de Tijdelijke wet verkiezingen Covid-19) en geanticipeerd op de gevolgen hiervan, bijvoorbeeld v.w.b. het aantal en de inrichting van stemlokalen en het aantal stembureauleden. 1A2.4 Strategische beleidsadvisering en onderzoek Als stedelijke overheid functioneren we in een uiterst complexe omgeving van opgaven, belangen en ontwikkelingen. Om daarin effectief te kunnen handelen werkt Leiden vanuit een heldere koers ("Leiden stad van ontdekkingen"), we brengen samenhang in strategische thema's en we coördineren onze aanpak voor public affairs, lobby en netwerken. Daarbij richten we ons onder meer op bestuurlijke samenwerking met andere overheden. Dat gaat niet alleen om buurgemeenten en gemeenschappelijke regelingen, maar ook om netwerken als VNG en G40, de provincie en steden in de zuidelijke Randstad.