210023 Bijlage 7 Brief college met reactie op het advies van de Leidse milieuraad Verordening tot wijziging van de verordening fysieke Leefomgeving Leiden 2020

Burgemeester en Wethouders

Retouradres: Postbus 9100, 2300 PC Leiden

Gemeente Leiden Bezoekadres Stadskantoor

Aan: Leidse Milieuraad p/a Vondellaan 44 2332 AG Leiden

Bargelaan 190 Postadres Postbus 9100 2300 PC Leiden Telefoon 14071 E-Mail Website www.leiden.nl/gemeente

30 maart 2021 Ons kenmerk Z/21/3237139 Onderwerp Reactie op uw advies op de Verordening fysieke leefomgeving, onderdeel bomen Datum

R. Jonker Doorkiesnummer 071 5165836 Contactpersoon

Geachte leden van de Leidse Milieuraad, Hartelijk dank voor uw reactie en advies van 26 februari 2021 op de concept verordening fysieke leefomgeving, onderdeel bomen. In deze brief geven wij onze reactie op uw kanttekeningen en aanbevelingen. In uw reactie onderschrijft u de noodzaak om het beheer van het Leidse bomenbestand in de bredere context van klimaatadaptatie en versterking van de biodiversiteit te beschouwen. U benoemt ook uw waardering dat voor de publieke ruimte al rekening wordt gehouden met de Groene Hoofdstructuur en het belang van bomen elders in de stad. Het stemt ons goed dat u verheugd bent met de in de aangepaste verordening nieuwe bescherming van bomen op terreinen van derden. U ziet, met ons, het overstijgend doel hiervan: het benadrukken en waarborgen van de integraliteit van de stadsecologie. Tegelijkertijd plaatst u een aantal kanttekeningen met als hoofddoel de elementen ecologische optimalisatie, biodiversiteitsbescherming en klimaatadaptatie beter en meer tot uitdrukking te laten komen in het beleid. Hieronder gaan we per punt in op uw advies. Advies 1 Ecologische boom Om de term “ecologische boom” goed af te bakenen adviseren wij om te spreken van “bomen met een bijzondere ecologische waarde” of iets vergelijkbaars. Reactie: Ecologie is de studie van organismen en hun relaties met biotische en abiotische factoren in hun omgeving.

In die zin heeft elke boom ecologische relevantie. In dit kader wordt verwezen naar een ecologische boom als deze veel van dergelijke relaties heeft. Waar van toepassing zullen we de term conform uw advies aanpassen in de stukken.

Datum

30-03-2021

Kenmerk

Z/21/3237139

Pagina

Gemeente Leiden

2/7

Advies 2 Monumentale leeftijd/grootte  Verhoog de drempel voor verwijdering van bomen door het aanzienlijk terugbrengen van de boomdiameter, bijvoorbeeld van 80 cm naar 40 cm (of veel minder, want ook 40 cm is arbitrair). Het is onduidelijk welk percentage van het totale bomenbestand in feite al een diameter van 40cm heeft.  Laat ook het plantjaar als criterium vervallen want dit heeft geen toegevoegde waarde voor meetbaarheid en is veelal moeilijk te achterhalen. Hiermee vervalt ook de noodzaak om arbitraire leeftijd /grootte criteria te hanteren voor zgn. “ecologische soorten”. In veel gevallen is slechts sprake van een correlatie terwijl het oorzakelijke verband tussen leeftijd en grootte eerder bepaald wordt door de lokale groeicondities. Reactie: In uw advies neemt u aan dat met de nieuwe verordening bomen pas beschermd zijn vanaf een boomdiameter van 80 cm. Dat is (gelukkig!) niet het geval. De basisbescherming voor bomen start, net als nu, al vanaf een diameter van 14cm (omtrek 45cm). Bomen met een omtrek van 80 cm of groter krijgen daarbovenop de status waardevol en daarmee extra bescherming. Dat wil zeggen dat 1) minder snel een kapvergunning wordt verstrekt en 2) deze bomen ook vergunningsplichtig zijn als ze op particuliere grond staan.

Zodoende worden dus alle bomen in de openbare ruimte die enige relevantie hebben voor biodiversiteit en klimaatadaptatie beschermd. Wij kunnen ons voorstellen dat deze duiding onvoldoende duidelijk naar voren kwam in met name de conceptversie van het beleidskader bij de verordening. Daarom passen we de teksten hier op aan. We vinden de leeftijd wel een belangrijk criterium in het aanwijzen van waardevolle bomen. Veel van de plantjaren zijn goed te achterhalen. Juist omdat omvang afhangt van lokale groeicondities, willen we de bescherming óók baseren op leeftijd. Omdat leeftijd terdege een factor is van ecologische kwaliteit. Dus we doen dit ook om er voor te zorgen dat we bomen die juist door hun leeftijd onderscheidend zijn beter te kunnen beschermen. Ecologische waarde  Inventariseer de waarde van bomen niet alleen voor behoud en bescherming van bovengrondse biodiversiteit maar ook van aangelegen bodembiodiversiteit. Doe dit tevens voor de waarde voor wateropname/vasthouding in de grond en (andere) klimaatfuncties zoals verkoeling alsook voor luchtfiltratie. Juist deze ecoservices (meer uitgewerkt in de in het Beleidskader genoemde “Ecologische compensatiecriteria” zijn van belang en dienen opgenomen te worden in de in het Beleidskader genoemde Bomen Effect Analyse (BEA). Reactie: De bodem leeft en is de basis voor alle andere biodiversiteit in de stad.

Stabiliteit van bodemdiversiteit heeft onze aandacht en we zien uw advies als aanmoediging dit verder in ons beleid te bestendigen. Dit landt in het beleidskader vooral in de quickscans vooraf aan het maken van plannen waar het gehele functioneren van een gebied wordt beschouwd. We planten bomen vooral ook om infiltratie van regenwater in de bodem mogelijk te maken. Dit om onze rioleringen te ontlasten maar vooral ook de andere ecologische diensten van bomen als verkoeling door verdamping van water en de schaduwwerking van de kronen te ondersteunen. Het college onderschrijft de waarde van bomen voor de diverse ecosysteemdiensten, waar los van ‘ecologie’ ook klimaat, luchtkwaliteit en leefomgeving belangrijke thema’s zijn. Een Bomen Effect Analyse is een puur technisch instrument om te bepalen in hoeverre bomen duurzaam behouden kunnen worden tijdens en na een ruimtelijk ingreep.

Datum

30-03-2021

Kenmerk

Z/21/3237139

Pagina

Gemeente Leiden

3/7

Alle ecosysteemdiensten van een boom/struik zijn een afgeleide van de leeftijd, omvang (doorsnee) en ecologische compatibiliteit met zijn omgeving, Het college ziet dan ook geen meerwaarde in een nadere onderscheid op het niveau van de voorgestelde ecosysteemdiensten. Het belang van de ecoservices is toereikend gedekt in de aangepaste verordening. Advies 3 Zet bij ruimtelijke ontwikkelingsinitiatieven met name in op maximaal behoud van bestaande boomstructuren in straten en op pleinen, en zelfs plantsoenen. Kijk hierbij niet alleen naar zaken als de Groene Hoofstructuur, etc. maar naar alle bomen, boomstructuren/ houtopstanden die tezamen een ecologische netwerk in de stad vormen en waarvan de integriteit bewaard moet blijven. Ons inziens wordt hier om praktische uitvoerings- en financiële redenen nog te weinig aandacht aan gegeven hetgeen tot onnodige boomkap leidt (b.v. de recente herinrichting van de Hooigracht en mogelijke ontwikkelingen ingevolge de aankomende gebiedsvisie voor het Stationsgebied). Reactie: Wij waarderen het advies van de LMR en zien dit als een aanmoediging van het uitgangspunt van het college om bij ruimtelijke ontwikkelingen zoveel mogelijk bestaand waardevol groen te behouden. Wij werken er aan in de organisatie om dit nog beter tot uiting te laten komen.

Het puntensysteem natuurinclusief bouwen stimuleert behoud van ecologisch waardevolle structuren in een ruimtelijk herinrichtingsproject. Advies 4 Zet op voorhand een meerjarig herplant/vervanging programma op, gebaseerd op een inventarisatie van geschikte locaties (die voldoen aan gunstige groeiplaatscriteria en inkadering als verdere invulling/uitbreiding van verbindingen in het stedelijk ecologisch netwerk) zoals in sommige binnenstadswijken al gaande is. Voeg dit element toe aan de in het Beleidskader genoemde “Vervangingsladder bomen” als derde alternatief alvorens voor financiële compensatie wordt gekozen. Het Bomenfonds is weliswaar een bruikbaar instrument maar is tevens een omweg die ook beperkingen kent. Reactie: Wij zien dit advies als een versterking van onze bestaande ambitie om waar mogelijk in de stad extra groen toe te voegen. We staan er positief tegenover en zullen nader onderzoeken hoe we dit een plek geven in de vervangingsladder. In dit kader is ook de meldplicht ontwikkeld. Dit geeft een juridisch kader waarin bomen kunnen worden vervangen. We maken hier wel al een kanttekening omdat de stad reeds op veel plekken (al dan niet ondergronds) vol is en het lastig is om plekken te benoemen.

Mede gezien het feit dat we met middelen uit het Bomenfonds juist al de komende jaren extra bomen op plekken in de stad willen planten en veel plekken dus ook al bezet raken. Advies 5 Zie er bij alle herplanting op toe dat gekozen soorten in redelijke mate bijdragen tot heterogeniteit van het bomenbestand, zowel vanuit het lokale als brede stadperspectief bezien, en welke waar mogelijk samenhangende biodiversiteit versterken (soorten met een bijzondere ecologische waarde). Doe de herplanting gefaseerd in de tijd.

Datum

30-03-2021

Kenmerk

Z/21/3237139

Pagina

Gemeente Leiden

4/7

Reactie: We zijn blij met dit advies omdat het onze ingezette lijn voor een meer heterogeen bomenbestand ondersteunt. In 2020 heeft het college het adviespunt van de stadsecoloog omtrent dit thema overgenomen. Dit leidt onder andere al tot gemengde laanaanplant. In de bomenverordening zullen wij, door toevoeging van een regel in de assortimentskeuze bij compensatie, extra het belang van heterogene aanplant benadrukken. Ook het voor deze verordening ontwikkelde Register Ecologische Bomen is hiervoor een goed instrument. Herplant faseren in de tijd is vanuit praktisch planningsoogpunt lastig en kunnen wij niet aan ontwikkelaars als verplichting meegeven. Waar mogelijk heeft faseren zeker de voorkeur. Het zal dan eerder gaan om fasering omwille van beheer, dan in het kader van stedelijke ontwikkeling. Advies 6 Maak bij (her-)aanplant langs straten en op pleinen de boomspiegels zo groot als maar praktisch mogelijk is. Dit komt niet alleen de boomgroeicondities ten goede maar vergroot ook het areaal voor andere biodiversiteit en tevens de capaciteit van de bodem om water op te nemen. Reactie: Dit uitgangspunt hebben wij reeds opgenomen in o.a. het Handboek kwaliteit openbare ruimte.

Zie: https://gemeente.leiden.nl/inwoners-en-ondernemers/wonen-enbouwen/kadernota-en-handboek-openbare-ruimte/ Advies 7 In geval herplant van een boom niet ter plekke of nabij is te realiseren maar de interventie, die de kap noodzaakte, wel mogelijkheden biedt een ander gelijkwaardig groen initiatief te nemen zoals aanleg van een ecologisch verantwoord groen dak of andere ecologisch verantwoorde vergroening van het gebouw moet dit overwogen worden als voorwaarde voor de bouwvergunning. De ernst van de problematiek van klimaatadaptatie en versterking biodiversiteit en de winst die behaald kan worden (zowel qua temperatuur, waterhuishouding als biodiversiteit) onderbouwen dit advies om, bij achterwege laten van herplant ter plekke, compensatie te vinden in echt ecologische aanpassingen aan gebouwen. Dit laat onverlet dat het in het bomenfonds gestorte geld voor herplant wel gebruikt moet worden voor herplant van bomen elders in de stad. Reactie: De waarde van te kappen bomen moet worden gecompenseerd. Nieuwe, vaak jongere bomen vertegenwoordigen op papier meestal een lagere waarde dan de te kappen oudere bomen. Dat geeft een situatie dat er bij 100% of 1 op 1 vervanging van bomen zogenoemde ‘boomwaarde’ overblijft. Die resterende boomwaarde willen we als college breder kunnen inzetten.

Dus naast bomen ook voor andere groentoevoegingen zoals heggen, juist om de ecologische kwaliteit en het klimaatadaptief vermogen van de stad verder te versterken. Advies 8 Kies voor “functionele bomen” eenzelfde benadering als voor de categorieën 1a & 1b met dien verstande dat de meetcriteria (14 cm diameter op 1.3 m hoogte) worden

Datum

30-03-2021

Kenmerk

Z/21/3237139

Pagina

Gemeente Leiden

5/7

gehandhaafd en ook de andere voorwaarden blijven bestaan. Reactie: Ja, deze bomen krijgen gelijke bescherming, zie ook onze reactie op advies 2. De vergunningsplicht die we nieuw introduceren voor particuliere terreinen stellen we bewust alleen voor de categorieën “waardevolle bomen”. We willen het behoud van deze bomen aanmoedigen en tegelijk de aanplant van nieuwe bomen door inwoners niet ontmoedigen. Op particulier terrein beschermen we daarom de waardevolle bomen. Advies 9 Tracht op een vrijwillige basis te komen tot een inventarisatie van bomen van derden voor opname in het gemeentelijk bestand ook in relatie tot het stedelijk ecologisch netwerk. Dit draagt niet alleen bij tot het verkrijgen van een completer overzicht van het totale Leidse bomenbestand en het bredere stadsecosysteem maar helpt ook bij het eenvoudiger toepassen van de betreffende verordeningsmaatregelen voor deze categorieën en de bepaling of een boom uit de Categorie “Overige Bomen” uiteindelijk voor Categorie 2b of zelfs Categorie 1b kwalificeert. Daarnaast verhoogt deze inventarisatie bovendien het bewustzijn bij eigenaren van het belang van deze bomen in de bredere context van de stadsecologie en kan goed onderhoud stimuleren. Reactie: Wij zijn het er zeker mee eens dat inventarisatie van private bomen een noodzakelijke inspanning is om inzicht in de particuliere boombestanden te krijgen en te houden.

De gemeente onderzoekt hoe dit het beste uitgevoerd kan worden. Over een aantal maanden wordt de Omgevingswet van kracht en krijgt Leiden een omgevingsplan van rechtswege. Een van de eerste acties zal zijn het opnemen van de Verordening fysieke leefomgeving in het omgevingsplan. Daarmee worden deze regels onderdeel van het Digitaal stelsel omgevingswet (DSO). Ze zullen dan beter vindbaar zijn en het zal voor particulieren en initiatiefnemers gemakkelijker worden om er achter te komen welke regels op een bepaalde locatie gelden. De verwachting is dat ook waardevolle bomen op private grond in het DSO op te nemen zijn. Advies 10 Stimuleer de aanplant van bomen in private tuinen door de mogelijke herplant locaties voor compensatieplichtigen naar deze tuinen uit te breiden en/of bomen vanuit het Bomenfonds gratis beschikbaar te stellen aan bewoners die dat willen (zoals nu in Den Haag gebeurt). Doe dit in eerste instantie ook weer in de meest versteende delen van de stad en met name de binnenstad. Reactie: Private tuinen zijn reeds mogelijke compensatieplekken. Met de nieuwe Bomenverordening is afdoende bescherming hier nu ook van toepassing. Het idee om middelen uit het Bomenfonds te besteden aan (‘gratis’) bomen op particuliere grond nemen we mee bij de verdere uitwerking van de besteding van de Bomenfonds middelen. Daarbij zullen we inzetten op meer groenpromotie.

Datum

30-03-2021

Kenmerk

Z/21/3237139

Pagina

Gemeente Leiden

6/7

Advies 11 Rapporteer jaarlijks en gedetailleerd over de wijzigingen in inkomsten en uitgaven van het bomenfonds. Geef daarbij aan in hoeverre hiermee het vervangingsprogramma ook daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Reactie: Dit pakken we op omdat dit een belangrijke les is uit het Rekenkamerrapport. Voor de rapportage zullen we gebruik maken van de reguliere rapportages in de gemeentelijke P&C cyclus. Advies 12  Biodiversiteit: Laat boomstronken/wortels staan waar die niet absoluut noodzakelijk verwijderd moeten worden. Kap de boom zodanig dat de overblijvende stronk zo hoog mogelijk is. Gedurende het vele jaren in beslag nemende afbraakproces bieden dergelijke structuren grote mogelijkheden voor opeenvolgende vestigingen van een breed assortiment aan (bodem)biodiversiteit. Ook vermindert dit de (acute) CO2 schuld. Een goed voorbeeld zijn de boomstronken in het Singelpark waar bordjes geplaatst zijn om de biodiversiteitswaarde te duiden. Om dezelfde redenen moet ook overwogen worden om oude, stervende en/of zieke bomen te laten staan waar die niet absoluut noodzakelijkerwijs verwijderd moeten worden. Dit moge niet in overeenstemming lijken met het beeldperspectief maar door educatie (over biodiversiteit) kan veel opgevangen worden. Reactie: Dit is vigerend beleid. De bomenverordening definieert een boom als een houtachtig, opgaand gewas, levend of afgestorven.

Ook van dode bomen wordt dus afgewogen of en hoe deze duurzaam behouden kunnen worden. Een zeer recent voorbeeld waarin we volledig conform uw advies hebben gewerkt is bij de noodkap van een beeldbepalende schietwilg in het Huigpark. Hier is zoveel mogeljik van de stam behouden, vanwege de grote ecologische waarde die deze nog heeft voor allerhande soorten. Daarnaast is besloten hier een educatief bordje te plaatsen die uitlegt waarom enerzijds kap noodzakelijk was en anderzijds uitlegt waarom de overgebleven boomstronk nog altijd van grote waarde is.  CO2: Voeg een nader te bepalen financiële CO2 heffing (analoog aan koop van een CO2 krediet) toe dat ten goede komt aan het Bomenfonds daar waar een plicht tot herplant/vervanging van toepassing is (ondanks dat hiermee een CO2 schuld op de lange duur wel wordt ingelost). Doe dit zeker ook wanneer sprake is van een financiële compensatieplicht. Pas dit toe op alle houtopstanden. Reactie: Het bomenbestand in een stad heeft doormiddel van andere factoren dan CO2 een grote invloed op de klimaatadaptatie. Daarmee bedoelen we de verkoeling door schaduwwerking en de verdamping van water. Het vermogen van bomen in de stad om bij te dragen aan het absorberen van het teveel aan CO2 in de atmosfeer is nihil. Daarvoor zijn andere beleidskaders meer relevant.

De inspanning om een dergelijk systeem op poten te zetten zal dus weinig bijdragen aan de oplossingen die we zoeken voor het CO2 probleem. Daarnaast zal zo’n systeem zelf ook verantwoordelijk zijn voor een bepaalde mate van CO2 uitstoot.  Houtgebruik: Verzeker circulair dan wel duurzaam gebruik van afgezaagde stammen/takken Wat inhoudt dat hout in eerste instantie terug naar de bodem zou moeten of de bodem zou kunnen bedekken (houtsnippers op paden in parken, e.d.). Duurzame gebruiksopties zijn b.v. houten speeltoestellen of banken in de openbare ruimte. Voorkom in elk geval dat het hout als biobrandstof ( kachelhout) wordt aangewend. Reactie: Wij zijn blij met deze adviezen en zien hierin een ondersteuning van onze huidige maatregelen die we in de praktijk al nemen zoals het behoud van houtsnippers in bosplantsoen. Duurzaam gebruik van hout als “carbon sink” evenals het gebruik van de

Datum

30-03-2021

Kenmerk

Z/21/3237139

Pagina

Gemeente Leiden

7/7

bodem om CO2 vast te leggen zijn relevante maatregelen voor klimaatadaptatie. Dit vergt echter geen aanpassing aan de bomenverordening. Nogmaals willen wij u hartelijk danken voor uw reactie en advies. Veel van uw adviezen zijn een aanmoediging van reeds bestaand beleid of helpen ons om de nieuwe bomenverordening verder te versterken, in welke gevallen we de teksten graag conform uw aanbevelingen hebben aangepast. Portefeuillehouder North heeft eerder met u een biodiversiteitronde gemaakt door de stad. Hij nodigt u van harte uit om, wanneer de situatie dat toelaat, weer een nieuwe ronde te maken, waarbij het thema bomen zeer zeker een mooi programmaonderdeel kan zijn.

Hoogachtend,

Burgemeester en Wethouders van Leiden, de Secretaris, de Burgemeester,