200147 Brief aan de raad Continueren Erfgoednota (2014 2020)

Burgemeester en Wethouders

Retouradres: Postbus 9100, 2300 PC Leiden

Gemeente Leiden Bezoekadres Stadskantoor

Aan de leden van de Raad

Bargelaan 190 Postadres Postbus 9100 2300 PC Leiden Telefoon 14071 E-Mail Website www.leiden.nl/gemeente

Datum Ons kenmerk Onderwerp

E. Steneker Doorkiesnummer 5793

15 december 2020

Contactpersoon

Z/20/1498654

Terugblik Erfgoednota 2014-2020

Geachte leden van de Raad, Eind 2013 werd de Erfgoednota 2014 – 2020 vastgesteld. Een voorstel tot verlenging van de looptijd van deze nota wordt op dit moment aan u voorgelegd. Met deze brief informeren wij u graag op hoofdlijnen over de uitvoering van de Erfgoednota sinds 2014. In Leiden werken vele professionals en vrijwilligers met erfgoed, zowel zelfstandig als in onderlinge samenwerking. In onderstaande terugblik geven we vooral aan waar de betrokkenheid van de gemeente / gemeentelijke instelling Erfgoed Leiden en Omstreken lag. Op verschillende plekken kunt u desgewenst via hyperlinks doorklikken naar betreffende filmpjes of websites.

Visie en ambitie Leiden heeft met erfgoed een onderscheidene kracht in huis, zo stelt de Erfgoednota. Zo heeft Leiden én de kennis en collecties, én de aantrekkelijke historische stad en de grote mate van betrokkenheid van bewoners. Daarbij gaat het om de waarde van erfgoed zelf, maar ook om de meerwaarde voor de stad. We onderzoeken en ontdekken, verbinden oud en nieuw, borgen en innoveren, vertellen en beleven. Dat doen we vanuit drie ambities (met onderlinge samenhang): 1. Leiden staat met al haar erfgoedkennis- en collecties nationaal en internationaal aan de top; 2. Leiden wil haar historische omgevingskwaliteit behouden, benutten en versterken voor een aantrekkelijke, vitale en toekomstbestendige stad; 3. Leiden bruist van erfgoedbeleving voor en door bewoners en bezoekers.

1. Ambitie erfgoedkennis- en collecties Het geheel is meer dan de som der delen. Zo kan het motto van deze ambitie worden omschreven. Samenwerking, clustering, innovatie en kruisbestuiving staan centraal. Zo werd in 2014 - in navolging van een van de acties uit de Erfgoednota - een werkconferentie over

Datum Kenmerk Pagina

15 december 2020

Gemeente Leiden

Z/20/1498654 2/8

diverse vormen van clustering van erfgoed georganiseerd, ter inspiratie voor de partners. Hoewel dat niet tot een directe opvolging heeft geleid zien we dat in de loop van de tijd diverse samenwerkingsverbanden zijn ontstaan, met steeds verschillende initiatiefnemers in de stad. Daarnaast vinden in de stad en in het Leidse Singelpark nog steeds ontwikkelingen plaats die relevant zijn voor de (brede) erfgoedsector; van het Ambachtsplein tot de monumentale Meelfabriek en de Humanities Campus. De aandacht voor ambacht en vakmanschap is sinds 2014 landelijk opgepakt door de inrichting van het Nationaal Centrum Erfgoedopleidingen. Erkende leerbedrijven dragen bij aan de instandhouding van het vakmanschap, ook bijvoorbeeld in Leiden.

Diverse musea zijn de afgelopen jaren vernieuwd. Voor de musea was 2019 een topjaar. Alle Leidse musea samen ontvingen in dat jaar ruim 1,3 miljoen bezoekers. In 2020 is dat uiteraard als gevolg van Covid-19 niet doorgezet. Ook Museum de Lakenhal en Molenmuseum de Valk zijn na een grondige vernieuwing en restauratie weer opengesteld voor het publiek. Voor de hoofdlocatie van Erfgoed Leiden aan de Boisotkade ligt hier nog een opgave, zowel voor de herinrichting van de kantoorfunctie als voor de publieksfunctie. Erfgoed Leiden ontvangt jaarlijks circa 7.500 bezoekers aan de Boisotkade, ten behoeve van direct contact met de collecties, voor onderzoek en onderwijs. Sinds 2014 is Erfgoed Leiden en Omstreken ook steeds meer diensten (archief, monumenten en archeologie) gaan verrichten voor de regio, binnen de contouren van de regio Holland Rijnland.

Erfgoed Leiden en Omstreken werkt vanuit de volgende missie: Vanuit de overtuiging dat erfgoed bijdraagt aan de kwaliteit en de identiteit van de moderne samenleving, brengt Erfgoed Leiden en Omstreken kennis bij elkaar en maakt deze bruikbaar voor iedereen. Het motto is Ontdek meer in ons verleden! en iedereen is hiertoe uitgenodigd, collega ambtenaren en professionals uit het veld en inwoners van Leiden, de Omstreken en de rest van de wereld.

Zie ook de nieuwsbrieven van Erfgoed Leiden

Kennis Erfgoedkennis wordt uitgewisseld via verschillende platforms, van het Leidse Erfgoedcafé (een maatschappelijk initiatief voor alle historisch geïnteresseerden), tot lezingen van de Historische Vereniging Oud Leiden of initiatieven van de musea en de Universiteit Leiden (inclusief de nieuwe bijzonder hoogleraar voor de Geschiedenis van de Leidse Stadscultuur). De samenwerking tussen Erfgoed Leiden en diverse universiteiten in binnen- en buitenland is in de afgelopen jaren geïntensiveerd, bijvoorbeeld in de vorm van gezamenlijk onderzoek, gastcolleges, colleges van de Universiteit Leiden op locatie en bijdragen aan lokale, nationale en internationale congressen en symposia. Kennis delen vindt ook plaats door workshops en

Datum Kenmerk Pagina

15 december 2020

Gemeente Leiden

Z/20/1498654 3/8

masterclasses bij Erfgoed Leiden voor deskundigen (instellingen en bedrijfsleven) uit binnen- en buitenland, van digitale technieken in de bouwhistorie tot papierrestauratie of metadata in relatie tot de ontwikkeling van een e-depot.

Digitaal Om erfgoedcollecties te kunnen gebruiken is (duurzame) digitale toegang tot die collecties van levensbelang. Daarbij is steeds de samenwerking met het publiek gezocht. Vele handen maken licht werk; vrijwilligers van over de hele wereld dragen bij aan de digitalisering van Leidse collecties. Door de bijeengebrachte data als open data beschikbaar te stellen wordt ca. 5,1 miljoen maal per jaar een bron van Erfgoed Leiden gebruikt, terwijl het aantal bezoeken aan de website van Erfgoed Leiden min of meer stabiel op 1,2 miljoen bezoeken per jaar staat.

In een (inter)nationaal samenwerkingsverband werkt Erfgoed Leiden aan Echoes, een systeem om beschrijvingen van erfgoedcollecties te controleren, om te zetten in Linked Open Data en daardoor te kunnen koppelen aan andere collecties binnen en buiten Leiden. Ook zoeken via de kaart wordt zo mogelijk. Niet alleen de toegang tot collecties is vaak digitaal, ook de collecties zelf zijn dat in toenemende mate. Daarom heeft Erfgoed Leiden in 2019 een e-depot ingericht, dat door de hele regio gebruikt kan worden voor het eeuwigdurend opslaan van websites, ruimtelijke plannen, zaaksystemen etc.

2. Ambitie historische omgevingskwaliteit Cultuurhistorische waarden De stad is altijd in ontwikkeling. Dagelijks cultuurhistorisch onderzoek en advies maakt daar deel van uit, van individueel bouwplan tot gebiedsontwikkeling. Niet alleen lokaal beleid, maar ook wettelijke verplichtingen liggen daaraan ten grondslag. Cultuurhistorie heeft daarbij een brede definitie; het gaat om een integrale beschouwing van (oude en jonge) cultuurhistorie: een combinatie van gebouwd erfgoed, archeologie en cultuurlandschap (inclusief historische structuren van water, groen, stedenbouw e.d.). De digitale cultuurhistorische atlas is steeds in ontwikkeling. Cultuurhistorische waarden worden steeds vertaald naar ruimtelijke kaders, zoals het bestemmingsplan en ontwikkelperspectieven. Leiden is een van de eerste gemeenten die – in navolging van archeologie - ook bouwhistorie heeft opgenomen in het bestemmingsplan (binnenstad). Ten behoeve van de Omgevingswet wordt reeds ingezet op de inrichting van erfgoedinformatie in het Digitaal Stelsel Omgevingsloket, het opnemen van cultuurhistorische kernkwaliteiten in de Omgevingsvisie en het verbinden van erfgoedambities met integrale stedelijke ambities, zoals verduurzaming en verstedelijking (kansen benutten).

Datum Kenmerk Pagina

15 december 2020

Gemeente Leiden

Z/20/1498654 4/8

De stad is altijd in ontwikkeling:

t/m 19e eeuw

rond 1900

tot 1940

1940-1970

na 1970

Wederopbouw Het onderzoek naar de cultuurhistorische waarden beperkt zich niet alleen tot de oudere tijdperiodes, ook de jonge bouwkunst is relevant. Op initiatief van de Historische Vereniging Oud Leiden is uitgebreid onderzoek gedaan naar de monumentale wederopbouwkunst in Leiden. Op basis hiervan is beleid ontwikkeld dat behoud en eventuele herplaatsing (bij sloop) stimuleert. Ook is uitgebreid onderzoek gedaan naar de gehele wederopbouwperiode in Leiden (onder meer Zuidwest) en is recent een start gemaakt met de jaren ’70. De cultuurhistorische waarden vormen onderdeel van ontwikkelperspectieven, waarin integrale afwegingen worden gemaakt.

Historisch Stadsbeeld Sinds 2009 wordt de kwaliteit van de binnenstad versterkt door de Subsidieregeling Historisch Stadsbeeld. Tot en met 2019 zijn 492 zichtbare projecten gerealiseerd, waarvan 130 historische winkelpuien, 275 historische kleuren op gevels, 21 passende gevelreclames en 66 monumentale objecten in de openbare ruimte. De regeling stimuleert (door de benodigde technieken) indirect ook het vakmanschap dat nodig is voor de kwaliteit van het historisch stadsbeeld. In 2020 zijn als gevolg van de coronacrisis heel weinig projecten gerealiseerd, maar we hopen dat dit weer aantrekt. Er liggen nog genoeg kansen voor verbetering.

Toekomstbestendige monumenten en historische panden Aan eigenaren van de vele monumenten én historische panden in Leiden wordt op verzoek gratis advies verstrekt over de mogelijkheden van verduurzaming. Want dat kan, óók met een monument. Niet alle generieke maatregelen zijn goed voor de historische panden, maar door het maatwerkadvies kan verduurzaming plaatsvinden mét behoud van monumentale waarden. Jaarlijks geeft Erfgoed Leiden gemiddeld 100 adviezen aan eigenaren,

Datum Kenmerk Pagina

15 december 2020

Gemeente Leiden

Z/20/1498654 5/8

van woonhuis tot hofje. Een groot deel van die adviezen wordt overgenomen en uitgevoerd door eigenaren. foto: dun isolatieglas, een groen dak en zonnepanelen

Voor kerkgebouwen (religieus erfgoed) is landelijk bijzondere aandacht. Ook Leiden werkt inmiddels aan een kerkenvisie, met het oog op het toekomstig gebruik van de historisch waardevolle gebouwen, vaak op belangrijke locaties in de stad. Leiden kent verder als centrumgemeente geen grote herbestemmingsproblematiek (langdurige leegstand van monumenten), omdat er vaak genoeg functies en gegadigden zijn. De instandhoudingsplicht maakt deel uit van de gemeentelijke Erfgoedverordening (nu Verordening Fysieke Leefomgeving). In het monumentenproject 2016 – 2018 is een aantal eigenaren aangesproken op de onderhoudsstaat van hun monument. Als gevolg daarvan zijn alsnog 64 panden vrijwillig door de eigenaren opgeknapt. Voor 6 panden is een handhavingsprocedure opgestart. Op dit moment worden alleen de excessen aangepakt.

3. Ambitie erfgoedbeleving Erfgoed is van iedereen. Misschien is dat wel het belangrijkste motto van deze ambitie. Vele vrijwilligers van historische verenigingen én professionals van de diverse erfgoedinstellingen dragen bij aan het vertellen van de verhalen van Leiden, van Leidse geschiedenis tot wereldschatten. In 2019 werd de viering van Leidsens Ontzet op de Nationale inventaris van immaterieel erfgoed geplaats, na een voordracht door de 3 October Vereeniging. Ook het Leidse boerenkaas maken is op deze lijst geplaatst. En het ambacht van molenaar (relevant voor een stad als Leiden) heeft zelfs de Unesco werelderfgoedlijst van immaterieel erfgoed gehaald. In 2021 volgt – na een jarenlange procedure - de ontknoping voor de Romeinse Limes, inclusief park Matilo; wordt het ons eerste fysieke Unesco werelderfgoed?

Themajaren Leiden, stad van ontdekkingen, is geen toeval, zo geeft Leiden Marketing aan in het door hen ontwikkelde Leids Continuüm, het oneindige verhaal van Leiden. In diverse themajaren zetten Leiden Marketing en stadspartners Leiden op de (internationale) kaart, van het Rembrandtjaar tot het Pilgrimjaar (Mayflower400/Leiden400). Ook Erfgoed Leiden draagt daaraan bij. Bijvoorbeeld door verschillende erfgoedbronnen met digitale vernieuwing te combineren in VR- reconstructies, van het geboortehuis van Rembrandt tot de tijd van de Pilgrims.

Datum Kenmerk Pagina

15 december 2020

Gemeente Leiden

Z/20/1498654 6/8

In 2022 is Leiden European City of Science. De historische stad vormt daarbij het decor van de wetenschap; stad van internationale kennis én historische cultuur. Ook hieraan zal Erfgoed Leiden een bijdrage leveren, met focus op erfgoed in de wijken.

Stad in de hoofdrol Soms is het goed dat iemand van buiten naar onze stad kijkt. Alles wat wij als vanzelfsprekend beschouwen, de historische binnenstad met de menselijke maat en alles op loopafstand, blijkt dan in de ogen van anderen uniek. Mede om die reden ging Erfgoed Leiden een bijzondere samenwerking aan met de Amerikaanse antropoloog Mark Neupert. In zijn film Cobblestone Stories, a year of modern living in Leiden, spelen Leiden en de Leidenaar de hoofdrol. Evenementen Erfgoed maakt deel uit van diverse evenementen, van Museumnacht tot de Nacht van Ontdekkingen. De Stichting Open Monumentendagen - met vele vrijwilligers - organiseert samen met Erfgoed Leiden ieder jaar de open monumentendagen. Jaarlijks trekt het evenement circa 23.000 bezoekers. Het thema van 2020 was Leermonument, een unieke kans om ambacht en vakmanschap onder de aandacht te brengen. Helaas gooide ook hier Covid-19 roet in het eten en ging open monumentendag – naast een wandel- en fietsroute langs Leidse scholen - digitaal. Vrijwilligers maakten samen met leden van de Leidse Video en Smalfilm Liga filmpjes, die de moeite van het bekijken waard zijn.

Educatie Via de Cultuureducatiegroep en het Verwonderpaspoort bereikt het diverse educatief aanbod van de instellingen de scholen en wordt ook ingezet op buitenschoolse activiteiten. Erfgoed Leiden heeft in de loop der jaren een sterk educatief aanbod ontwikkeld, van de Romeinen tot WO II. Maar ook locatie-gebonden leskisten worden ingezet voor wijken zoals de Kooi en Zuidwest. Dit brengt erfgoed dichter bij de mensen. Erfgoed Leiden ontvangt alle niveaus van het basisonderwijs tot (internationale) studenten van de universiteit en ontwikkelt tevens aanbod voor monumenteneigenaren of de geïnteresseerde Leidenaar. Zie ook: Studenten Koninklijk Conservatorium zingen uit de Leidse koorboeken

Datum Kenmerk Pagina

15 december 2020

Gemeente Leiden

Z/20/1498654 7/8

met de leskist naar de Kooi

Tot slot Is alles nu precies zo uitgevoerd zoals beschreven in de vele acties in de Erfgoednota? Nee, zeker niet alles, maar wel veel en ook in de geest van de Erfgoednota, met de drie ambities als leidraad. Ongeveer 80 % van de acties uit de Erfgoednota staat op groen. Niet alles lukt, of is een kwestie van lange adem, maar de overkoepelende ambities blijven overeind. We beschouwen de acties uit de Erfgoednota als een flexibel programma, waar in de praktijk ook nieuwe acties een bijdrage leveren aan de ambities. Beste erfgoedgemeente In 2018 werd Leiden benoemd tot Beste Erfgoedgemeente; Leiden won de BNG bank erfgoedprijs. Deze nationale prijs wordt jaarlijks toegekend op initiatief van het Erfgoedplatform van Kunsten ’92. Leiden won daarbij zowel de jury- als de publieksprijs. De jury wees Leiden aan als winnaar omdat zij zich een voorbeeld toont voor andere gemeenten op het gebied van integraal erfgoedbeleid en een proactieve houding.

Aan de film van de Leidse inzending werkten diverse stadspartners mee, zoals de Vrienden van het Singelpark, de 3 October Vereeniging en het PSItheater. In maart 2019 mocht Leiden het bijbehorende jaarlijkse erfgoedsymposium organiseren. Ook daaraan leverden diverse stadspartners een bijdrage, zoals de Historische Vereniging Oud Leiden, het Sieboldhuis, Museum de Lakenhal, Universiteit Leiden en Leiden Marketing.

Datum Kenmerk Pagina

15 december 2020

Gemeente Leiden

Z/20/1498654 8/8

Leiden koos daarbij als titel: Hoe laat je erfgoed tellen? Vanuit de opgave om erfgoed op allerlei manieren relevant te maken voor de moderne stad. Een praktische vertaling van de nog altijd actuele opgave uit de Erfgoednota: Hoe benutten we de kansen en kwaliteiten van erfgoed in Leiden, Stad van Ontdekkingen?

Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Leiden, de Secretaris, de Burgemeester,