Samenvatting

Samenvatting De eerste bouwsteen voor de zoektocht naar een Andere Overheid: Luisteren naar de verwachtingen van de raad van de gemeente Leeuwarden

Aanleiding In 2019 heeft de Rekenkamer het rapport Andere Overheid gepresenteerd. Dit was voor de gemeenteraad van Leeuwarden aanleiding om unaniem op 4 december 2019 een motie te ondersteunen die meer aandacht en inzet vroeg van de Griffie om de raad te ondersteunen in hun zoektocht naar de Andere Overheid. Iets vertraagd door de Corona is op 1 januari 2021 een regisseur Andere Overheid aangesteld. Werkwijze In de periode van 16 maart tot 29 april 2021 heeft 74 % van de raadsleden en fractie-assistenten: totaal 48 personen de vragenlijst ingevuld. De vragenlijst bood een handvat om tijdens het gesprek de verdieping te zoeken over ideeën, mogelijkheden en onmogelijkheden van de Andere Overheid. Er is bewust voor gekozen om niet per fractie het gesprek aan te gaan. Juist in de 1-1 gesprekken kan er meer aan de orde komen en is er vrijheid om te spreken. De uitkomsten van de vragenlijsten zijn anoniem verwerkt. De lijst is in concept naar iedere geïnterviewde voor akkoord gestuurd. In een aantal vragen is naar een mening gevraagd. Daarbij is de volgende weging toegepast: zeer oneens = 2, oneens= -1, neutraal = 0, eens = +1 en zeer eens =2. De resultaten zijn (met de gemaakte opmerkingen) verwerkt in het rapport: de eerste bouwsteen voor de zoektocht naar een Andere Overheid.

Het is het eerste onderdeel van de verkenningsfase die verder bestaat uit: 2e bouwsteen De verwachtingen van bewoners en de 3e Bouwsteen Voorbeelden van werkwijzen van andere overheden. Wat is een Andere Overheid? : Er zijn vele definities voor een Andere Overheid. De vraag is voorgelegd aan de raad en fractieassistenten wat zij onder dit begrip verstaan. Het resultaat is het volgende: “De gemeentelijke overheid bestaat uit raad, college en ambtelijke organisatie samen. Al deze onderdelen werken in wederzijds vertrouwen, zij aan zij, samen met bewoners, waarbij de kracht van de overheid de kracht van de samenleving en het eigen initiatief van bewoners vergroot. De menselijke maat is daarbij belangrijk. We zijn er voor de bewoners van de gemeente Leeuwarden. Een Andere Overheid: Luistert, Weegt af, Doet (en maak fouten) om vervolgens daarvan te Leren”. De favoriete bestuursstijl bij een Andere Overheid is de Samenwerkende stijl. De deelnemers werken bij een samenwerkende stijl intensief met de gemeente mee aan plannen of beleid. Samen met beleidsambtenaren en eventueel externe deskundigen werken ze (beleids-)voorstellen uit. De gemeente ziet de deelnemers als gelijkwaardige partners in de planvorming en laat het resultaat van de participatie zwaar wegen in de besluitvorming.

1

Men denkt dat de Leeuwarder variant van ‘andere overheid’ uiteindelijk van invloed is op het functioneren van de raad als collectief. De score was met 39 punten overwegend positief. Men is bereid om te veranderen. Het is een start voor een mooi proces richting een Andere Overheid maar met de kanttekening dat dit een continue proces is of zoals een van de raadsleden het verwoordde: “Het is een ontwikkeling, een denkwijze: er veranderen continue zaken en je moet continue bijstellen. Een ander gaf aan “Wil je een gelukkig huwelijk hebben met je burgers dan moet je de relatie onderhouden”. De vraag wanneer is de zoektocht naar een andere overheid geslaagd? leverde vele mooie antwoorden op. “Als je er niet meer tegen opziet om naar de gemeente te gaan. Als je de gemeente ziet als je eigen gemeente”. “Bescheidenheid siert de overheid. Dan ontstaat er openheid en waardering voor de kennis en kracht van de andere spelers/ bewoners in de maatschappij”. “Als iedereen een open kijk en aandacht heeft voor de betekenis van de zaak die voorligt”. De vraag “Denkt u dat u op voorhand akkoord kunt gaan met de uitkomsten als het afgesproken proces rondom traject Andere Overheid goed is doorlopen” zorgt voor veel verdeeldheid.

Waar ligt het zwaartepunt van de zoektocht? Het zwaartepunt ligt volgens de raadsleden bij het zoeken naar andere manieren van werken door de ambtelijke organisatie en haar onderaannemers (54 punten) Ook de lokale democratie kan volgens hen worden verbeterd (31 punten) . De stelling “loslaten, niets doen, zien wat er gebeurt en dan faciliteren” kan op aanmerkelijk minder enthousiasme rekenen. Deze scoort sterk negatief met – 38 punten. Verbetermogelijkheden bij de ambtelijke organisatie en haar onderaannemers De ambtelijke organisatie kan wat de raad betreft morgen starten met: 1. Evaluatie achteraf met analyse van verbeterpunten van spraakmakende zaken (78 punten) 2. Helderheid geven wat bewoners/organisaties mogen verwachten van de gesprekken met de gemeenteambtenaren. (74 punten) 3. De voorwaarde dat elk ambtelijk beleidsstuk vergezeld moet gaan van een paragraaf waarin wordt aangegeven hoe bewoners en organisaties bij het formuleren van beleid betrokken zijn geweest (58 punten) Het vervolg kan worden gevonden in een opdracht aan het college om: de huidige gemeentelijke inspraak- en participatie verordening te actualiseren met daarin de volgende onderdelen: 1. Procesafspraken over het organiseren en afwegen van draagvlakonderzoek bij initiatieven (58 punten) 2. Het opstellen van een handboek of leidraad voor participatie in het kader van de Omgevingswet (52 punten) 3.

Het gebruik van digitale inspraak tools zoals bijvoorbeeld bij De Hem in de Zuidlanden (42 punten) Men is nog onbekend met het Traject van Beloftes gemeente Leeuwarden. Daardoor is er ook weinig enthousiasme voor de implementatie (2 punten). Het item “betere afspraken over de dienstverlening vastgelegd in een dienstverleningsovereenkomst of visie” (18 punten) scoort iets positiever. Maar dan wel kort en handzaam. Het gaat daarbij vooral om het “tussen de oren krijgen” van de dienstbaarheid van elke medewerker van de gemeente Leeuwarden aan de bevolking. 2

In de raad heerst overwegend de mening dat er ook een cultuuromslag in de ambtelijke organisatie moet komen: 1. Binnen de gemeentelijke organisatie ambtelijke capaciteit vrijmaken voor meer persoonlijk contact en de menselijke maat scoort hoog (55 punten) 2. Maar met het mandaat geven laag in de ambtelijke organisatie om af te wijken van het vastgestelde beleid c.q. wetgeving hebben ze meer moeite. Maar met de benodigde voorwaarden staat men hier positief tegenover (17 punten) Verbetermogelijkheden bij de lokale democratie Ook hier zijn onderdelen waar men graag een verdere uitwerking van ziet en onderdelen waar je niet aan zou moeten beginnen. Op basis van de gesprekken is het niet nodig om energie te steken in:  De mogelijkheid dat burgers de raadsagenda bepalen/verbeteren? ( 5 punten) Het beter uitleggen van de bestaande mogelijkheden is voldoende.  Digitale referenda houden over onderwerpen die bewoners raken? (-8 punten)  Het instellen van een Burgerraad met budget (-16 punten) Wel van belang achten de raadsleden: 1. Meer werkbezoeken (49 punten) 2. Eerder betrokken worden bij de voorbereiding van beleid en besluiten die mensen raken (45 punten) waarbij de expertmeetings de voorkeur hebben boven de raadswerkgroepen en klankbordgroepen. 3. Meer naar de inwoners toe/vergaderen op locatie (45 punten) 4.

Betere inrichting open podia van de raad (39 punten) daarbij wordt vooral de tijd voor en het luisteren naar de insprekers als problematisch ervaren. 5. Gebruik maken van “ambassadeurs” van buiten de gemeentelijke organisatie? (36 punten) Ook de inzet van ervaringsdeskundigen bij het ontwikkelen en toetsen van de uitvoering van beleid wordt belangrijk geacht. Men hecht aan de directe contacten met het ambtelijk apparaat en vindt daar zijn eigen weg in. Over een aantal ambtenaren wordt lovend gesproken.

De passie van een raadslid/fractieassistent Wat zijn de beweegredenen om raadslid of fractie-assistent te worden? De beweegredenen variëren. Maar er ligt een duidelijk zwaartepunt bij onrecht en opkomen voor de medemens die minder kansen heeft. Ook ziet men het raadslidmaatschap als een mogelijkheid om daadwerkelijk iets te doen om invloed uit te oefenen. Ze houden van hun stad of dorp en willen iets voor de toekomst betekenen. Soms ondernam men actie vanuit ergernis. Soms ziet men een kans om door deelname aan de raad ook persoonlijk meer te bereiken. De stelling “Het uit de wind houden van kwetsbare burgers is belangrijker dan het uit de wind houden van bestuurders” scoort hoog (55 punten). Dit illustreert de sociale bewogenheid van de 3

Leeuwarder raad. Men realiseert zich dat ze zelf onderdeel uitmaken van het lokale bestuur en het risico lopen om in de wind te staan. Duidelijk is dat het zwaartepunt voor de raadsleden ligt bij de volksvertegenwoordiging. 41 % van de te verdelen 10 punten per raadslid wordt daaraan gegeven. Controle en toezicht op het college en het vaststellen van de grotere beleidskaders krijgen beiden 26 % van de te verdelen punten. Als verder wordt doorgevraagd op het onderdeel volksvertegenwoordiging blijkt dat het zwaartepunt ligt bij het algemeen belang (34 %). Partijbelang en groepen bewoners en/of organisaties scoren beiden gelijk (24%). Het laagste aantal punten (7% verhoudingsgewijs) gaat naar: “ik kom op voor individuele bewoners die mij persoonlijk benaderen”. De gemeenteraad is (nog ) geen collectief. Iets meer dan een derde deel (37 %) geeft aan dat hij/zij zichzelf ziet bij bewonersavonden als vertegenwoordiger van de raad. Overwegend (63%) ziet zichzelf als fractievertegenwoordiger waarbij men contacten met bewoners ziet als de mogelijkheid om zichzelf als partij zichtbaar te maken. Dit hoeft ook geen bezwaar te zijn, integendeel, in de gedragscode voor raadsleden staat: “De gemeenteraad is een politiek orgaan. In de volksvertegenwoordigingen worden specifieke of (partij-) politieke belangen ingebracht voor het algemeen belang van de gemeente”.

Bepaalde kwesties (bijvoorbeeld het jeugdbeleid) worden genoemd als voorbeelden waarbij de raad haar partijbelangen aan de kant zet en als geheel gaat voor de beste oplossing. Uiteindelijk (en daar is men zich zeker van bewust) beslist de raad. Of zoals een niet nader te noemen wethouder meldde: “De raad is de Baas”.

4