Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

De eerste drie pijlers zijn er vooral op gericht om het gebruik van drugs, alcohol en tabak, met name onder jongeren, te voorkomen. Tegelijkertijd moeten we realiseren dat middelengebruik al onderdeel is van de samenleving, zoals blijkt uit de landelijke drugsmonitor, de reguliere Gezondheidsmonitors van de GGD Fryslân en het rioolwateronderzoek in de gemeente Leeuwarden (2023). Vooral alcoholgebruik is in het algemeen sociaal geaccepteerd. En zoals toegelicht in paragraaf 3.5 zijn er ‘risicogroepen’ waarvan bekend is dat middelengebruik voorkomt, maar waar geen goed beeld van is. We willen daarom naast het voorkomen van middelengebruik onder jongeren ook inzetten op het voorkomen en verminderen van het risico op erger of problematisch middelengebruik. Dat willen we, samen met onze partners, bereiken door signalen van of risico’s op problematisch middelengebruik vroegtijdig te signaleren, op maat advies te bieden en indien nodig te ondersteunen.

Sommige gemeenten werken daarom al een aantal jaren met de inzet van minderjarige testkopers, vergezeld met handhavers van de gemeente. Hiermee wordt het verkoopmoment als het ware zelf gecreëerd, waardoor er een veel beter beeld ontstaat of er alcohol wordt verkocht aan minderjarigen. Vanuit het platform ‘Nuchtere Fries’ is in Friesland al ervaring opgedaan met de inzet van minderjarige testkopers. Hieruit is naar voren gekomen dat er nog regelmatig alcohol wordt verstrekt aan minderjarigen, met name onder horecagelegenheden, cafetaria, sportkantines en bij evenementen.38 De gemeente is aan het onderzoeken of het starten met de inzet van minderjarige testkopers ook voor Leeuwarden een goede optie zou kunnen zijn. Hoe dat exact vorm krijgt, moet nog nader worden uitgewerkt en zal een vervolg krijgen in de handhavingsplannen van de gemeente. Zodra hier meer duidelijkheid over is, zal er transparant over worden gecommuniceerd met betrokken partijen.

6.4.1 Professionals en partners zijn bekend met de sociale kaart stoppen-met-rokenzorg Vanuit Rookvrije Generatie Fryslân is een sociale kaart ontwikkeld met het aanbod aan stoppen-met-rokenzorg in Friesland. Met dit actuele overzicht kan de toegankelijkheid van stoppen-met-rokenzorg worden verbeterd. Tijdens de looptijd van dit plan zetten wij er op in dat onze eigen professionals en die van onze belangrijkste partners in welzijn en zorg bekend zijn met dit overzicht en inwoners daar naar toe kunnen verwijzen.

6.4.2 Informatie en advies over middelengebruik en hoe om te gaan met een naaste die gebruikt Iedereen die informatie of advies wil over verantwoord middelengebruik kan elke middag telefonisch contact opnemen met VNN. Daarnaast is VNN in te schakelen voor adviezen aan mensen die zich zorgen maken over het middelengebruik van hun naaste. Dit helpt om goed het gesprek aan te gaan en iemand in beweging te krijgen om wat te doen aan het middelengebruik.

38 https://www.nuchterefries.nl/media/9797/persbericht-20-01-2023-1.pdf

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

29

6.4.3 Signalering van schadelijk alcohol- en drugsgebruik via partners VNN werkt nauw samen met de ambulancezorg en politie in Friesland. Wanneer er bij jongeren onder de 18 jaar sprake is van een drugs- of alcoholintoxicatie wordt VNN ingezet. VNN gaat in die situaties met de jongere en ouders in gesprek. Dit helpt om problematisch drugs- of alcoholgebruik en de consequenties daarvan tijdig bespreekbaar te maken. Het draagt bij aan bewustwording en kan erger voorkomen. Gemiddeld vindt dit in Friesland 150 keer per jaar plaats.

6.4.4 Vroegsignalering via jongerenwerk in de wijk Amaryllis bestaat uit acht sociale wijkteams en twee dorpenteams met als doel om ondersteuning dichtbij in de buurt te bieden. Een belangrijk onderdeel van deze teams is het jongerenwerk. De jongerenwerkers bieden laagdrempelige ondersteuning aan jongeren in hun ontwikkeling naar volwassenheid. Doelen kunnen zijn: talentontwikkeling, ontwikkelen van een gezonde leefstijl of voorkomen van crimineel gedrag. Hiervoor gaan de jongerenwerkers de wijk in om met jongeren te praten. Daarbij kan het ook over middelengebruik gaan. Hiermee vervullen jongerenwerkers een belangrijke signalerende en adviserende functie. De gemeente financiert Amaryllis voor de uitvoering van deze taken.

6.4.5 Vroegsignalering via het onderwijs Het onderwijs vervult een belangrijke rol in het vroegtijdig signaleren van problemen die te maken hebben met of een risico kunnen vormen voor middelengebruik. Zo werken meerdere scholen in het voortgezet onderwijs met de methode ‘School als Vindplaats’ en zet het MBO-onderwijs in op ‘School als Vindplaats’ en ‘School als Werkplaats’. Het doel van deze methodes is: - (ziekte)verzuim en voortijdig schoolverlaten te voorkomen; - ondersteunen bij het behalen van een startkwalificatie; - vroegtijdig signaleren van problematiek; - voorkomen en verminderen van specialistische ondersteuning. Hiervoor werken de scholen met scholenteams bestaande uit jongerenwerkers en

30

jeugdverpleegkundigen van de GGD. Op het MBO-onderwijs is daarnaast de VNN aangehaakt met aandacht voor middelengebruik.

6.4.6 Testpunten recreatieve drugs VNN Zoals blijkt uit de landelijke drugsmonitor zijn er bepaalde groepen, waaronder uitgaanders, waar drugsgebruik meer voorkomt. Dat gebeurt meestal onder de radar, zeker wat betreft het gebruik van harddrugs. Dat is niet altijd te voorkomen. De lokale driehoek (burgemeester, officier van justitie en politie) hebben daarom besloten om bij VNN een testpunt voor harddrugs in te richten. Met dit testpunt wil de lokale driehoek het gebruik van drugs monitoren. Iedereen kan er op donderdag terecht. Bij het testpunt wordt de zuiverheid van drugs gemeten en geeft VNN advies over hoe de betreffende drugs ‘idealiter’ te gebruiken. Het doel is om veilig en verantwoord gebruik te stimuleren. Tot slot heeft het testpunt een hele belangrijke signalerende functie, bijvoorbeeld als er een nieuw, schadelijk type drugs op de markt komt. Hieronder het aantal bezoekers van het drugstestpunt: - 2019: 361 bezoekers; - 2020: 185 bezoekers; - 2021: 198 bezoekers; - 2022: 285 bezoekers; - 2023: 286 bezoekers (t/m oktober). De testpunten worden landelijk gefinancierd.

6.4.7 Stoppen-met-rokenzorg aanbieden als werkgever Werkgevers kunnen een belangrijke rol hebben om stoppen met middelengebruik te faciliteren. Als gemeente nemen wij daar een rol in. Jaarlijks promoten we deelname aan ‘Stoptober’ en bieden we werknemers die willen stoppen met roken mogelijkheden aan voor stoppen-met-rokenzorg. Deelname wordt 100% vergoed vanuit de basisverzekering. Eigen risico is niet aan de orde. De programma’s kunnen gevolgd worden onder werktijd.

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

6.4.8 Ondersteuning van kinderen van ouders met psychischeof verslavingsproblemen (KOPP/KOV) Het Trimbos Instituut schat in dat ruim een kwart (27,9%) van alle thuiswonende kinderen t/m 17 jaar oud opgroeit bij ouders met psychische- of verslavingsproblemen (KOPP/KOV).39 Bij psychische problemen gaat het onder andere om depressie, angst, schizofrenie en persoonlijkheidsstoornissen, zoals borderline. Onder verslavingsproblemen worden drugs- en alcoholverslaving verstaan. Hoeveel kinderen dat daadwerkelijk zijn in de gemeente Leeuwarden is gissen. Wat wel bekend is, is dat kinderen die opgroeien bij ouders met psychischeof verslavingsproblemen een twee tot drie keer zo grote kans hebben om vroeg of laat zelf psychische problemen en/of een verslaving te krijgen dan kinderen van ouders zonder deze problemen. Ook lopen zij twee tot drie keer meer risico op kindermishandeling.40

6.4.9 Vergroten bekendheid van gratis interventies voor mensen die hun middelengebruik willen verminderen of stoppen Het Trimbos Instituut beschikt op haar website over verschillende effectief bewezen interventies voor het verminderen of stoppen van problematisch middelengebruik.42 Dit aanbod brengen we blijvend onder de aandacht bij onze partners en inlooppunten voor inwoners. Zodat inwoners die willen werken aan hun middelengebruik dat op eigen tempo en indien nodig anoniem kunnen doen.

Om dat te doorbreken financiert de gemeente Leeuwarden KOPP/KOV-interventies via VNN. Deze interventies zijn wetenschappelijk bewezen effectief.41 Inzet vindt plaats op basis van een beschikking van de gemeente. Over de jaren is de bekendheid en het bereik van de KOPP/KOV-ondersteuning gegroeid, maar het blijft een aandachtspunt om mensen tijdig te bereiken. Vaak is er schaamte als er psychische- of verslavingsproblemen spelen in de thuissituatie. Signalen zijn moeilijk te herkennen. En als er herkenning is, is de stap naar professionele hulp de volgende drempel. Het is daarom belangrijk dat we blijven inzetten op een goed bereik en een laagdrempelige toegang van KOPP/KOV-ondersteuning. Tijdens de looptijd van dit plan onderzoeken we met VNN en de betrokken verwijzers, waaronder Amaryllis, op welke manier we dat kunnen doen.

39 van Dorsselaer, S., Ramaker, V., de Gee, A., ten Have, M. KOPP/KOV: Feiten en cijfers. Landelijke omvang KOPP/KOV-groep. Trimbos-instituut, Utrecht 40 https://www.trimbos.nl/kennis/kopp-kov/feiten-en-cijfers/risico-s/ 41 https://www.nji.nl/sites/default/files/2021-06/Wat-werkt-voor-kinderen-van-ouders-met-psychischeproblemen.pdf

42 https://www.loketgezondleven.nl/interventies-zoeken#/InterventionSearchResults?page=1& themesFilter=alcohol&themesFilter=drugs&themesFilter=smokingInterventionSearchResults?page= 1&themesFilter=alcohol&themesFilter=drugs&themesFilter=smoking

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

31

7. Monitoring 7.1 Reguliere monitoring via de GGD Fryslân De GGD Fryslân monitort iedere vier jaar de gezondheid en het middelengebruik van kinderen (0-12 jaar), jeugd (12-18 jaar), volwassenen (18-65 jaar) en ouderen (65+). Deze GGD-monitors gebruiken we om het overgrote deel van de in 4.2 genoemde doelstellingen te monitoren.

Daarnaast is er nog onvoldoende zicht op het middelengebruik onder risicogroepen, zoals uitgaanspubliek en 50-plussers. En alcoholgebruik onder zwangere vrouwen. We onderzoeken met partners zoals de GGD op welke manier we monitoring onder deze groepen beter vorm kunnen geven.

7.2 Ambitie om breder te monitoren op beschermende factoren en risicofactoren In de recent gepubliceerde jeugdmonitor van 2023 zijn voor het eerst vragen gesteld over factoren die de kans op middelengebruik vergroten of verkleinen. Deze vragen zijn toegevoegd, omdat een aantal Friese gemeenten zijn gestart met de OKO-aanpak. Hiermee hebben we meer inzicht op de omgeving van jongeren (thuis, school, vrije tijd en peergroep) en de invloed daarvan op hun gezondheid en welzijn. Voor dit plan kwam dit inzicht net te laat om daar beleid en doelstellingen op te formuleren. Tijdens de looptijd van dit plan gaan we daar wel mee aan de slag. Niet alleen vanuit middelengebruik, maar breed met aandacht voor welzijn, geluk en de mentale en fysieke gezondheid van jongeren.

7.3 Onderzoeken hoe we meer inzicht krijgen in middelengebruik onder risicogroepen De reguliere gezondheidsmonitor onder jeugd wordt nog niet uitgevoerd onder leerlingen van het voortgezet speciaal onderwijs (VSO) en praktijkonderwijs (PrO). Terwijl uit onderzoek blijkt dat bij deze leerlingen het risico op middelengebruik groter is. We verkennen daarom met de GGD en deze scholen of het mogelijk is om aan te sluiten bij de reguliere jeugdmonitors.

32

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

8. Financiën De activiteiten uit dit plan staan niet op zichzelf. Veel van de activiteiten zijn onderdeel van een bredere aanpak of financiering vanuit het sociaal domein, zoals onderwijs en jongerenwerk, of vanuit gezondheid en veiligheid. Hieronder wordt per pijler in beeld gebracht welke van deze activiteiten al zijn belegd en waar vanuit dit plan nog aanvullend op wordt gefinancierd.

8.1 Geen extra financiering nodig Activiteiten pijler 1

Belegd in

Convenant Rookvrije Generatie

Voor commitment aan het convenant maakt de gemeente geen kosten. Uitvoering is belegd bij HRM van de gemeente.

Geen toename verkooppunten tabak rondom scholen

Reguliere uitvoering

Activiteiten pijler 2 Activiteiten vanuit de GGD Voorlichting Monitoring Bevorderen gezonde leefstijl

De gemeente financiert de GGD voor alle wettelijke taken op het terrein van gezondheid en aanvullend voor een aantal thema’s ter bevordering van een gezonde leefstijl

Voorlichting vanuit het onderwijs

Belegd in het onderwijs zelf – geen financiering vanuit de gemeente

Activiteiten pijler 3 Handhaving Jaarlijkse controles Horecabeleid Evenementenbeleid Mystery guests

Financiering van alle handhavingsactiviteiten is belegd in het jaarlijkse HUP.

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

33

Activiteiten pijler 4 Preventie vanuit VNN

VNN ontvangt subsidie van de gemeente Leeuwarden als centrumgemeente. Dit is een bedrag waarvan VNN voor de hele provincie preventie- en verslavingszorg biedt.

Testpunten drugs VNN

Landelijke financiering

Jongerenwerk

Het jongerenwerk is belegd in de brede, gemeentelijke opdracht aan Amaryllis. Voor de totale opdracht betaalt de gemeente jaarlijks een lumpsum-bedrag aan Amaryllis. Een deel hiervan wordt besteed aan het jongerenwerk.

Stoppen-met-rokenzorg gemeente

Uitvoering belegd bij HRM van de gemeente. Geen extra kosten aan verbonden.

Ondersteuning KOPP/KOV

Financiering vanuit sociaal domein van de gemeente

8.2 Financiering specifiek voor preventie middelengebruik Activiteit

2024

2025

2026

2027

Dekking

Samenwerking in Platform Nuchtere Fries

€ 5.000

€ 5.000

€ 5.000

€ 5.000

Bestaande dekking vanuit het Programma ‘Een sterke samenleving voor iedereen’.

OKO-aanpak

€ 17.597

€ 17.597

n.t.b.

n.t.b.

Dekking vanuit de GALA-middelen

34

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028

35

36

Gemeente Leeuwarden | Preventie- en handhavingsplan drugs, alcohol en tabak 2024-2028