Ontwerp Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost
Tekst van het document
Bilgaard
Bilgaard heeft een samenhangende ruimtelijke structuur met groene
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
dragers. De ligging aan het Leeuwarder Bos is een grote kwaliteit. Ook de binnenstad is nabij, met een relatief goede verbindingen via het Rengerspark en langs de Dokkumer Ee. De ruimtelijke opgave die we zien is werken aan herstel, versterking en uitbouw van het groene raamwerk en het samenbindend collectief kader. Een belangrijk element vinden we de doorontwikkeling van de centrale zone, waarbij de wisselwerking tussen wijk en stad een interessant aanknopingspunt is.
Vrijheidswijk
De Vrijheidswijk heeft een minder gunstige uitgangspositie. We zien dat een uitloop naar het buitengebied zoals het Leeuwarder Bos of De Groene Ster ontbreekt, de binnenstad is gevoelsmatig ver weg, Kalverdijkje moeilijk toegankelijk. De Dokkumer Ee en de wijdlopige ringweg met bedrijvenzone versterken het isolement. Deze matige aanhechting in stedelijk verband wordt niet gecompenseerd met een sterke ruimtelijke structuur of aantrekkelijke plekken in de wijk zelf. De ruimtelijke opgave is hier voor ons tweeërlei: werken aan een betere relatie met de omgeving (ontwikkeling buitengebied, verbindingen over Dokkumer Ee en Groningerstraatweg) en werken aan herstel en versterking van de ruimtelijke structuur en het samenbindend collectief kader. Een belangrijk element is de doorontwikkeling van de centrale zone tot een samenhangend centrumgebied met een sterke identiteit.
Camminghaburen
Camminghaburen is een eigen wereld op enige afstand van de binnenstad, een dorps woonmilieu met een prettige sfeer. De wijk heeft een samenhangende ruimtelijke structuur met groene dragers en ligt pal tegen een aantrekkelijk buitengebied, De Groene Ster. Als ruimtelijke opgave
57
markeren we het werken aan aantrekkelijke fietsverbindingen met de rest van de stad en het buitengebied en het zorgen en borgen van de groene kwaliteit en het samenbindend collectief kader.
Kalverdijkje
Kalverdijkje functioneert op stedelijk niveau en biedt voorzieningen op het snijvlak van sport, recreatie, evenementen en horeca. Het gebied heeft harde randen van water of infrastructuur en is slecht aangetakt op de omgeving. Het gebied is naar binnen gekeerd, met relatief weinig betekenis voor de omliggende buurten en wijken. Daar zien we kansen. De ruimtelijke opgave betreft voor ons de doorontwikkeling van het gebied tot een groene drager van Leeuwarden Oost, gekoppeld aan positieve gezondheid. Beter verbonden en ‘doorwaadbaar’, meer verblijfskwaliteit en parkbeleving. Een belangrijk element is de doorontwikkeling van de flanken aan de noord- en zuidkant. Op deze flanken komen vele (potentiële) projecten samen.
Uitwerking ambities per wijk aan de hand van thematische opgaven
In deze uitwerking worden de thema’s per wijk samengebracht. Plekken worden verbonden met ruimtelijke opgaven.
Oud-Oost Groen verbinden • Meer continuïteit en kwaliteit fietsroutes, bruggen over Dokkumer Ee en Nieuwe kanaal (1) • Omvormen hoofdstraten tot groene lanen, minder dominantie auto, betere fietsroutes, meer groene kwaliteit (2)
58
• Omvormen Archipelweg tot verbindende laan (met fraaie middenberm?), meer ruimtelijke samenhang van dwarsstraten aan weerszijden (3) • Omvormen Het Vliet tot groen(blauwe) allee, meer verblijfskwaliteit, drager van doorontwikkeling gemengde bedrijvigheid (4) • Betere aantakking Zamenhofpark, meer openheid naar Pasteurweg (5) Voorzieningen voor veerkracht • Koesteren en versterken sociale infrastructuur • Hergebruik beeldbepalende gebouwen met publieke programma’s • Doorontwikkelen Cambuurplein tot kwalitatief wijkcentrum Oud-Oost en Heechterp-Schieringen, met een aantrekkelijke buitenruimte en winkels op maat van de wijk, minder auto’s meer groene kwaliteit (6) • Doorontwikkelen Noordvliet als aanloop- (of uitloop) straat binnenstad, gemengde bedrijvigheid, werkplaatsen voor makers, starters en ZZP’ers met bijbehorende voorzieningen (7) Geduldig werken aan de basis • Gebiedsgerichte aanpak particuliere woningverbetering • Herinrichting woonomgeving, klimaatadaptatie, minder dominantie auto, meer groene kwaliteit • Extra aandacht voor zeer compacte verkavelingen rondom Het Vliet en Oldegalileën (vergroenen, verdunnen) (8) • Integrale aanpak Vlietzone Kansen voor mengen en verdichten • Verdichtingsproject Nieuw Oud-Oost (9) • Aanhechten Nieuw Oud-Oost op omgeving, aantakken padenstructuur, koppeling met doorontwikkeling Cambuurplein (10)
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Ruimtelijke opgaven Oud-Oost
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
59
Heechterp-Schieringen
Kaart Ruimtelijke opgaven Heechterp-Schieringen
60
Stadspark Kalverdijkje • Herschikken, opnieuw ordenen van (sport) voorzieningen (1) • Ontwikkelen robuuste parkstructuur tussen voorzieningen, verbinding (wandel- en fietsroutes), parkbeleving (biodiversiteit, water en groen) en verblijfskwaliteit (rust- en ontmoetingsplekken) (2) Groen verbinden • Meer continuïteit en kwaliteit fietsroutes, beter aantakken op Kalverdijkje • Afschalen van Groningerstraatweg tussen Gerbrandyweg en Anne Vondelingweg naar een stadsweg met parallelweg, vergelijkbaar met de Gerbrandyweg (3) • Omvormen Archipelweg tot verbindende laan (met fraaie middenberm?), meer ruimtelijke samenhang van dwarsstraten aan weerszijden (4) • Omvormen Egelantierstraat tot centraal entreeplein vanaf Anne Vondelingweg, geen doorgaand autoverkeer, alleen fietsroutes en busbaan, versterken verblijfskwaliteit (5) • Versterken groene samenhang/verbinding Zamenhofpark, vijvers Kastanjelaan en Beukenlaan (6)
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
• Versterken groene kwaliteit dwarsstraten (Egelantierstraat, Plataanstraat en Esdoornstraat) (7) Voorzieningen voor veerkracht • Koesteren en versterken sociale infrastructuur • Versterken centrale plekken aan dwarsstraten (maatschappelijke voorzieningen aan Egelantierstraat, Plataanstraat en Esdoornstraat), verrijken programma (8) Geduldig werken aan de basis • Gebiedsgerichte aanpak particuliere woningverbetering • Renovatie of vervangbouw complexen Abeelstraat, Berkenstraat en Cedarstraat-Dennenstraat (9) • Herinrichting woonomgeving, klimaatadaptatie, minder dominantie auto, meer groene kwaliteit • Versterken samenbindend gemeenschappelijk (groen) kader (erfscheidingen, overgangen) Kansen voor mengen en verdichten • Vernieuwingsproject Heechterp (10) • Nieuw stedelijk weefsel aan Groningerstraatweg, opnemen en aantakken bestaande elementen, nieuwe oversteek naar Vrijheidswijk (11) • Verleggen Esdoornstraat, nieuw stedelijk weefsel, Kanaalweg wordt stadsstraat (12) • Waterrijke parkachtige setting met wooncomplexen aan Vliet/Kurkmeer (13) • Doorontwikkelen bedrijventerreinen naar fijnmazig, verbindend stedelijk weefsel (14)
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Huidige situatie oost-west lijnen: discontinuïteit
61
Bilgaard
Kaart Ruimtelijke opgaven Bilgaard
62
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Groen verbinden • Meer continuïteit en kwaliteit fietsroutes • Koesteren en uitbouwen groenblauwe raamwerken • Meer divers groenprogramma in parkstroken en groenruimtes aan stadsring (biodiversiteit, wateropvang, natuurbeleving, verblijf) • Omvormen Ludinga en Brandemeer tot groene randen centrale zone en groene verbindingen parkstroken, minder dominantie auto, betere fietsroutes, meer groene kwaliteit (1) Voorzieningen voor veerkracht • Koesteren en versterken sociale infrastructuur • Doorontwikkelen wijkcentrum, verdichten, achterkanten worden voorkanten, toevoegen zorg, werkplaatsen voor makers, starters en ZZP’ers (2) Geduldig werken aan de basis • Gebiedsgerichte aanpak particuliere woningverbetering • Herinrichting woonomgeving, klimaatadaptatie, minder dominantie auto, meer groene kwaliteit • Extra aandacht voor dichte en weinig doorwaadbare structuur aan westkant centrale zone (3) • Versterken samenbindend, gemeenschappelijk groen kader Kansen voor mengen en verdichten • Toekomstperspectief hoogbouw (4) • Doorontwikkelen wijkcentrum (5)
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Bilgaard oost-west lijnen: discontinuïteit
63
Vrijheidswijk
Kaart ruimtelijke opgaven Vrijheidswijk
64
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Groen verbinden • Meer continuïteit en kwaliteit fietsroutes, beter aantakken op Kalverdijkje, Bilgaard en buitengebied, bruggen over Dokkumer Ee (1) • Afschalen van Groningerstraatweg tussen Gerbrandyweg en Anne Vondelingweg naar een stadsweg met parallelweg, vergelijkbaar met de Gerbrandyweg (2) • Koesteren en uitbouwen groenblauwe raamwerken • Uitbouwen oost-west lijnen langs centrum tot groene, ruimtelijke dragers (Gebroeders Wierdastraat, inclusief pad langs Johannes Kolfplein en de lijn Krijn van der Helmstraat, Leo Twijnstrastraat, Canadezenlaan) (3) • Meer continuïteit en verblijfskwaliteit aanbrengen in de randzone naar het buitengebied (bruggetje bij Lekkumerweg, doorlussen paden en aantakken op padennetwerk weidelandschap, recreatieve inrichting noordkant Bonkevaart) (4)
Kansen voor mengen en verdichten • Doorontwikkelen wijkcentrum (6) • Toekomstwaarde hoogbouw (7) • Nieuw stedelijk weefsel aan Groningerstraatweg (8) • Opnemen en aantakken bestaande elementen, nieuwe oversteek naar Kalverdijkje (9) • Doorontwikkelen bedrijfsterreinen naar fijnmazig, verbindend stedelijk weefsel (10)
Voorzieningen voor veerkracht • Koesteren en versterken sociale infrastructuur • Doorontwikkelen wijkcentrum, meer ruimtelijke samenhang en identiteit, aanpak buitenruimte, kleine ingrepen in voorzieningengebouwen, herstructureren van aangrenzende locaties, toevoegen zorg, werkplaatsen voor makers, starters en ZZP’ers (5) Geduldig werken aan de basis • Herinrichting woonomgeving, klimaatadaptatie, minder dominantie auto, meer groene kwaliteit • Versterken samenbindend, gemeenschappelijk groen kader Hoofdstructuur Vrijheidswijk Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
65
Camminghaburen
Kaart Ruimtelijke opgaven Camminghaburen
66
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Groen verbinden • Meer continuïteit en kwaliteit fietsroutes • Koesteren en uitbouwen groenblauwe raamwerken Voorzieningen voor veerkracht • Koesteren en versterken sociale infrastructuur • Doorontwikkelen wijkcentrum via beheer en (her) programmering (1) Geduldig werken aan de basis • Gebiedsgerichte aanpak particuliere woningverbetering (Camminghaburen noord) (2) • Herinrichting woonomgeving, klimaatadaptatie, minder dominantie auto, meer groene kwaliteit • Zorgen en borgen samenbindend, gemeenschappelijk groen kader Kansen voor mengen en verdichten • Hergebruik en verdichtingsproject Liander (3) • Aanhechten Lianderterrein op omgeving, aantakken padenstructuur, meer continuïteit in fietsroutes (4)
Hoofdstructuur Camminghaburen
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
67
Plekken en prioriteiten Projecten voor plekken
Deze ruimtelijke visie heeft een globaal karakter. Hiermee geven we richting en samenhang aan ruimtelijke ontwikkelingen en ambities in het gebied. Initiatieven, ontwerpverkenningen en uitvoeringsprojecten gaan we hieraan toetsen. Daarnaast zullen we op basis van deze ruimtelijke visie specifieke ontwikkelingen nastreven en projecten opstarten. Want de daadwerkelijke verbetering van Leeuwarden Oost gebeurt met projecten voor plekken. Van plek tot plek, van project tot project zal een verdieping op de ruimtelijke visie nodig zijn. Per situatie moeten we bezien welke uitwerking wenselijk is. Denk bijvoorbeeld aan ontwerpend onderzoek, ontwikkelprogramma, stedenbouwkundig plan, handboek inrichtingsprincipes of beeldkwaliteit, wat onze rol daarbij kan of moet zijn (regie) en op welke we belanghebbenden en bewoners daarbij betrekken (participatie). Wij vinden het wenselijk en noodzakelijk prioriteiten te stellen. Niet alles kan tegelijkertijd worden aangepakt. De kunst zal zijn projecten en uitvoering op verschillende thema’s op elkaar af te stemmen en waar mogelijk bewust te koppelen aan de activiteiten en programma’s van het Programma Leeuwarden Oost. Tegelijkertijd is het ook nodig dat we hefboomprojecten (of sleutelprojecten) benoemen die het verschil gaan maken in Leeuwarden Oost.
68
Sleutelprojecten op verschillende schaalniveaus
Die sleutelprojecten fungeren als focuspunten van onze aandacht en gezamenlijke daadkracht. Ze krijgen prioriteit en maken de inzet voor Leeuwarden Oost tastbaar. Plekken om trots op te zijn. Sleutelprojecten werken op verschillende schaalniveaus. Grote sleutelprojecten op stedelijk of wijkniveau en kleine sleutelprojecten op het niveau van buurten en routes. Op stedelijk of wijkniveau prioriteren we de doorontwikkeling van Kalverdijkje tot stadspark (inclusief de noordflank)(1), de doorontwikkeling van het wijkcentrum in de Vrijheidswijk (inclusief herstructureren van aangrenzende locaties)(2) en de koppeling van de Vrijheidswijk aan het buitengebied (3). Ook de aanpak van de Archipelweg (herinrichting met laankwaliteit en groene middenberm)(4) en het versterken van groene verbindingen tussen Heechterp, Nieuw Oud-Oost, Zamenhofpark en Kalverdijkje (5) zijn voor ons sleutelprojecten. In Oud-Oost kan de doorontwikkeling van Het Vliet (6) een aanleiding zijn voor de aanpak van de aanliggende buurten (7). Op het niveau van buurten en routes gaat het bijvoorbeeld om een plek in de sociale infrastructuur (hergebruik en uitgekiende programmering van een beeldbepalend gebouw, een mooie ontmoetingsplek in de buitenruimte) of een ontbrekende schakel in een fietsroute (brug). Bijvoorbeeld het Cambuurplein (8) of een fietsbrug over de Dokkumer Ee (9).
In de uitvoeringsstrategie gaan we verder in op onze sleutelprojecten.
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Kaart Sleutelprojecten, nummers op de kaart corresponderen met de tekst op vorige pagina
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
69
Deel III Uitvoering 70
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Uitvoeringsstrategie Met dit ontwikkelprogramma willen we de komende tientallen jaren gaan investeren in de wijken van Leeuwarden Oost. De ambities en voorstellen die we hierin doen zijn bewust globaal van karakter. De daadwerkelijke verandering van plekken vraagt om verder onderzoek en uitwerking. Sterk afhankelijk van de aard van de ingreep en de precieze plek. Van plek tot plek en project tot project zal een verdieping op onze ruimtelijke visie nodig zijn. Dit ontwikkelprogramma geldt daarom als de basis voor een verdere uitwerking en uitvoering. Omdat het een groot gebied beslaat, betekent dit ook direct dat voor concrete projecten en gebiedsontwikkelingen verdere gebiedsgerichte plannen nodig zijn. In onze uitvoeringsstrategie hanteren we zes vuistregels voor de uitvoering: • We sturen op kwaliteit met een kwaliteitsteam (01) • We geven prioriteit aan sleutelprojecten (02) • We dagen initiatiefnemers uit om bij te dragen (03) • We maken het verschil met herinrichtingen en de aanpak van onze openbare ruimte (04) • We leggen verbanden tussen gebiedsontwikkelingen (05) • We blijven samen met Den Haag investeren in Leeuwarden Oost (06)
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
We sturen op kwaliteit met een kwaliteitsteam (01)
Leeuwarden Oost is geen wit vel. We hebben te maken met bestaande, levendige wijken. Wijken met verhalen en geschiedenis. Ruimtelijke structuren, plekken, gebouwen zijn er vaak al lang en hebben verschillende eigendomssituaties en gebruikspatronen. Dit ontwikkelprogramma gaat dus niet over het maken van nieuwe stad, maar over het veranderen, verbeteren en vernieuwen van bestaande stad. Werken aan de bestaande stad betekent per definitie voortzetten en verbuigen van aanwezige vormen en structuren. Dat vraagt om een aanpak, waarin de gemeente naar de mensen toe gaat. Zichtbaar en aanspreekbaar in de wijk. Open voor de verschillende snelheden van acties op korte termijn en projecten voor de lange termijn. Met de kunst om verbanden te leggen tussen de sociale beleidsinzet en de ruimtelijke vernieuwingsprogramma’s. Niet wachten met doen totdat het denken klaar is, maar denkend doen. En dat met de mensen die het raakt. Werken aan de bestaande stad begint bij kennis van het gebied. Hoe is het gebied ontstaan, hoe zit het in elkaar? Maar de bestaande stad is niet statisch. Veranderingen dienen in onze eigen projecten of in initiatieven van derden. En ze worden nagestreefd in onze Omgevingsvisie, beleidsprogramma’s. Het is dus ook belangrijk inzicht te hebben in de dynamiek van het gebied, zodat de energie van verandering kan worden opgevangen en richting gegeven.
Dit ontwikkelprogramma en bijhorende stukken vormen het vertrekpunt.
71
Dit geheel aan ambities om Leeuwarden Oost naar een hoger niveau te tillen, komt samen in ruimtelijke ingrepen. Dat is waar opgaven synergie kan ontstaan. Waar we doorbraken kunnen realiseren door Leeuwarden Oost te veranderen, verbeteren en vernieuwen vanuit hoe de huidige wijken van Leeuwarden Oost ooit waren, nu zijn en nog kunnen worden. Op zo’n moment wordt een gebied in Leeuwarden Oost onderdeel van een eigen gemeentelijk project of een initiatief van een derde. Zo is het nodig dat verdere uitwerkingen en planvorming dit ontwikkelprogramma opvolgen. Van belang is dat dit ontwikkelprogramma daarbij altijd leidend zal zijn en het grotere verhaal door blijft werken in de individuele ingrepen. We willen daar actief op sturen en regie behouden door de kwaliteit en stapeling van ambities in toekomstige projecten nadrukkelijk te bewaken. Daarom stellen wij een ruimtelijk kwaliteitsteam in dat eigen projecten en externe initiatieven toetst op de uitgangspunten van dit ontwikkelprogramma en de daarbij horende analyses. Dit kwaliteitsteam staat onder leiding van een stedenbouwkundig supervisor en bevat een kern bestaande uit afvaardigingen uit in ieder geval de direct betrokken disciplines. Zo zijn inhoudelijk deskundigen aangesloten op het gebied van mobiliteit, economische zaken, wonen, vergroenen, biodiversiteit, assetmanagement en gebiedsontwikkeling.
Ook wordt de link en koppeling met de opgaven vanuit het sociaal domein gemaakt. Het Programmabureau Leeuwarden Oost krijgt eveneens een vaste plaats om directe lijnen met de wijken te bewaken, alsook met ontwikkelingen op sociaal- of veiligheidsgebied.
72
We geven prioriteit aan sleutelprojecten (02)
Dit ontwikkelprogramma heeft een globaal karakter. We geven hiermee richting aan de toekomstige ruimtelijke ontwikkeling van het gehele grondgebied van Leeuwarden Oost. Het laten landen van grote opgaven op specifieke plekken vraagt meer uitwerking en een andere planvorming. Daaraan gaan we met een gebiedsgerichte projectmatige aanpak sturing aangeven en de regie pakken op de opgaven en het verbinden van verschillende partijen als corporaties, particuliere vastgoedeigenaren, projectontwikkelaars, ondernemers, maatschappelijke organisaties en inwoners. Deze benodigde aanpak zal van plek tot plek verschillen, afhankelijk van opgaven, ambities en samenwerkingspartners. We hebben in het ontwikkelprogramma een aantal sleutelprojecten opgenomen die onze prioriteit hebben vanwege de grootte en het integrale karakter van de opgaven die hier samenkomen en de sleutelrol die een aanpak daar kan spelen om de wijken op een hoger niveau te tillen.
Het zijn plekken die daarom extra van belang zijn voor de gerichte aanpak van Leeuwarden Oost: • Vlietzone en directe omgeving • Wijk(winkel)centrum Vrijheidswijk • Wijk(winkel)centrum Camminghaburen • Wijk(winkel)centrum Bilgaard • Het Cambuurplein • Transformatie van Kalverdijkje • Verbindingen tussen de Vrijheidswijk en uitloopgebied en de rest van de stad en het buitengebied • Verbindingen binnen Leeuwarden Oost en tussen Leeuwarden Oost en de binnenstad/andere wijken met inzet op een zacht netwerk voor groen, wandelen en fietsen Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Wijk(winkel)centra zijn logische plekken om te verstedelijken door te herstructureren en binnenstedelijk te bouwen. Dit komt door de aanwezigheid van voorzieningen en verbindingen die daarvoor voorwaardelijk zijn. Extra woningen, mogelijk in combinatie met een aanbod van zorg en ruimte voor ontmoeting, kunnen de wijk(winkel)centra temeer versterken. Daarbij moet verstedelijken leiden tot een prettig gebied met meer ruimtelijke samenhang. Verstedelijken en daarmee herstructureren in de gebouwde omgeving is een complexe opgave, zowel ruimtelijk als procesmatig (eigendomsverhoudingen, belangen, financiële afspraken). We kiezen daarom per wijk(winkel)centrum zorgvuldig een ontwikkelstrategie. We starten met het uitvoeren van een Verdichtings- en transformatiestudie1 om zo de kansen voor binnenstedelijke ontwikkeling van de wijk(winkel)centra nog beter in beeld te krijgen. We kiezen ervoor alle toekomstige sleutelprojecten met een integrale gebiedsgerichte aanpak te benaderen en ze strategisch in de tijd te plaatsen. Niet alles kan tegelijkertijd worden aangepakt. Wanneer een gebied via een projectmatige aanpak een gebiedsontwikkeling wordt, is mede afhankelijk van externe ontwikkelingen als plannen van derden en mogelijkheden voor cofinanciering van het Rijk. En van onze eigen mogelijkheden om te financieren of co-financieren.
We starten met de voorbereidingen, dus met verkennen en planvorming. Voor de sleutelprojecten geldt dat verdere uitwerking en sturing in de toekomst gegeven wordt met bijvoorbeeld separate ontwerpend onderzoeken
1 Is een studie die bij het verschijnen van dit ontwikkelprogramma in de maak is
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
(waarbij we vormen zoals Maakkracht2 inzetten), stedenbouwkundige randvoorwaarden, ontwikkelprogramma’s, beeldkwaliteitsvereisten en juridisch-planologische regelingen. Bij het uitwerken van deze producten spreekt voor zich dat dit ontwikkelprogramma leidend is. Ons eigen ruimtelijk kwaliteitsteam krijgt een belangrijke rol om tot zo goed mogelijke sleutelprojecten te komen en het overkoepelende perspectief in de gaten te houden. Waarbij projecten zich altijd moeten verhouden tot het grotere geheel vanuit de vuistregels. Dit geldt overigens voor elke gebiedsontwikkeling waarin we zelf het voortouw nemen.
We dagen initiatiefnemers uit om bij te dragen (03)
We behouden als gemeente de regie op de ruimtelijke ontwikkeling van Leeuwarden Oost. Naast het zelf tot stand brengen van gebiedsontwikkelingen betekent dit dat ook anderen het initiatief kunnen nemen om bij te dragen aan onze ambities. Met dit ontwikkelprogramma en ander beleid als de Leeuwarder Omgevingsvisie in de hand dagen we initiatiefnemers uit om met goede plannen voor de wijken van Leeuwarder Oost te komen. Bij het beoordelen en begeleiden van zulke ruimtelijke initiatieven vormt het ontwikkelprogramma de basis voor ons handelen om wel of niet mee te werken. Een beter Leeuwarden Oost stellen we centraal. Zo pakken we regie door initiatieven breed te benaderen vanuit de maatschappelijke
2 Maakkracht is een andere denk- en werkwijze met behulp van kunstenaars en ontwerpers
73
opgaven en daarop te sturen. Verschillende initiatieven in dezelfde wijken bekijken we zoveel mogelijk in samenhang. Zowel in onze beoordeling als in ons faciliteren. Initiatiefnemers, initiatieven en andere belanghebbende partijen zoveel mogelijk samen.
van de opgaven uit dit ontwikkelprogramma. Ook andere ruimtelijke ontwikkelingen binnen Leeuwarden Oost kunnen een aanleiding zijn om zelf of in samenspraak met derden de openbare ruimte aan te pakken op basis van de opgaven uit dit ontwikkelprogramma.
Ons ruimtelijk kwaliteitsteam krijgt evengoed als bij onze eigen projecten een rol in de beoordeling van initiatieven van derden.
Door combinaties te maken met beheeropgaven en andere ruimtelijke ingrepen komen we tot projecten waarin zoveel mogelijk opgaven samenkomen. We leggen in de aanpak van de openbare ruimte dan ook actief de verbinding met opgaven uit andere beleidsstukken. Met name zijn dit het uitvoeringsgerichte beleid voor vergroenen en biodiversiteit, het mobiliteitsbeleid waarin de voetganger en fietser een centrale plek krijgen door (doorgaand) autoverkeer meer te weren en het beleid voor water. We gaan werken met een Leidraad Leefkwaliteit Openbare Ruimte3 om onze ambities en opgaven zoveel mogelijk centraal te stellen. Inzet uit verschillende beleidsvelden (ook de sociale beleidsthema’s zoals gezondheid en jeugd) worden daar in samenhang bekeken.
We maken het verschil met herinrichtingen en de aanpak van de openbare ruimte (04)
In dit ontwikkelprogramma zijn ambities en opgaven opgenomen die direct te maken hebben met de openbare ruimte. Daar presteren we als gemeente door zelf te realiseren. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het leggen en verbeteren van verbindingen tussen de wijken van Leeuwarden Oost en tussen Leeuwarden Oost en de rest van de stad en het buitengebied. Het met kwaliteit aanpakken van huidige verbindingen en het versterken en herstellen van de structuren in het raamwerk van straten. Of om het verbeteren van de leefkwaliteit en het inzetten op een zacht netwerk en het versterken van de groenstructuur door parken uit te bouwen en groene verbindingen als drager van groenstructuren te versterken. We combineren deze opgaven voor de openbare ruimte zoveel mogelijk met onze bestaande beheertaken. Die zien wij als koppelkansen om zo werk-met-werk te maken. De beheeraanpak van bijvoorbeeld wegen en pleinen, of het aanleggen van toekomstige warmtenetten zijn voor ons aanleiding om de openbare ruimte een impuls te geven op basis
74
Bij projecten die al lopen of zeer binnenkort beginnen, kiezen we ervoor de opgaven uit dit ontwikkelprogramma nog zoveel mogelijk een plek te geven. Om te komen tot nieuwe herinrichtingsprojecten zijn de opgaven direct een ingrediënt voor de aanpak van de openbare ruimte. Investeren in de wijken van Leeuwarden Oosten deze leefbaarder te maken, doen we binnen die wijken zoveel mogelijk met prioriteit voor de
3 De Leidraad Leefkwaliteit Openbare Ruimte is in ontwikkeling
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
opgaven uit dit ontwikkelprogramma..
We leggen verbanden tussen gebiedsontwikkelingen (05)
Binnen Leeuwarden Oost lopen al verschillende van onze eigen gebiedsontwikkelingen. Dit betreft bijvoorbeeld de herstructurering van Heechterp, de ontwikkeling van Nieuw Oud Oost en het hergebruik en verdichting van het Lianderterrein. De planvorming voor deze projecten is reeds in gang gezet en past op hoofdlijnen binnen dit Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost. Tegelijkertijd zitten initiatiefnemers, marktpartijen en ketenpartners niet stil. Met dit ontwikkelprogramma besteden wij extra aandacht aan de aanhechting van de plannen voor deze gebiedsontwikkelingen op de omgeving. Binnen de realisatie van onze eigen gebiedsontwikkelingen en ruimtelijke initiatieven van derden zoeken we naar koppelkansen om de opgaven uit dit ontwikkelprogramma een nog betere plek te geven en zo het beste voor de wijken te bereiken.
laten landen in de NPLV-gebieden. Wij zoeken het Rijk actief op om samen te investeren in Leeuwarden Oost. Nu, maar ook in de toekomst. We zorgen voor een stevige positie van Leeuwarden en Leeuwarden Oost in Den Haag en zien investeringen vanuit het Rijk in deze wijken als belangrijke koppelkansen. We zetten in op goede samenwerkingen. De beschikbaarheid van Rijksmiddelen bepaalt mede de volgorde van ruimtelijke ingrepen uit dit ontwikkelprogramma. In Leeuwarden Oost wordt veel gebouwd, er staat al veel gepland en is planologisch hard, maar ook in de nabije toekomst zien wij kansen om nog meer woningen toe te voegen. Met het ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost laten wij zien hoe de woningen in het gebied gerealiseerd kunnen worden en dat Leeuwarden Oost kan worden aangedragen als nieuwe woningbouwlocatie met kansen voor binnenstedelijk bouwen waarbij de kwaliteit van de leefomgeving wordt verbeterd, voorzieningen in stand worden gehouden en een goede kwaliteit en diversiteit aan woningen worden toegevoegd.
We blijven samen met Den Haag investeren in Leeuwarden Oost (06)
Het Rijk heeft, net als wijzelf, in toenemende mate aandacht voor kwetsbare wijken en daarnaast ook voor de grootte van de woningbouwopgave. Zo werken we intensief en langdurig samen met het Rijk en partners aan de leefbaarheid en veiligheid van de wijken van Leeuwarden Oost in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. We ontvangen o.a. middelen voor de verduurzaming van particuliere woningen uit het Volkshuisvestingsfonds. Het Rijk werkt ook aan een nieuwe Nota Ruimte en investeert in kwetsbare regio’s door middel van Regio Deals. Het Rijk wil een deel van de nationale woningbouwopgave
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
75
Financiën Dit ontwikkelprogramma geeft richting aan toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen binnen Leeuwarden Oost. Het dient daarbij als kader. Met specifieke plannen en projecten geven we daar verder uitwerking en uitvoering aan. Zoals in de aanpak van de openbare ruimte, waar ambities bijeen worden gebracht om zo tot projecten te komen die de meeste waarde toevoegen. Met gebiedsgerichte sleutelprojecten vanuit de gemeente of met initiatieven van derden. In de uitvoeringsstrategie hebben we dit beschreven: het ontwikkelprogramma heeft een globaal karakter en een lange looptijd. De financiële paragraaf van dit ontwikkelprogramma reflecteert dat. Voor de al lopende projecten zijn middelen beschikbaar. Voor nieuwe projecten en een extra plus op huidige ambities zijn niet altijd direct middelen beschikbaar. Daar moet de komende jaren passend bij de aard van specifieke projecten naar gezocht worden. Het geld bepaalt niet onze ambitie, maar wel het tempo.
Financiële strategieën per project of ingreep
Doorbraken in het realiseren van de ambities doen we door gebieden binnen Leeuwarden Oost onderdeel te maken van projecten in navolging van dit ontwikkelprogramma. De benodigde aanpak zal van plek tot plek verschillen. Financieel betekent dit dat per project of initiatief een passende doorvertaling gemaakt wordt van ambities in benodigde financiële middelen. Dit ontwikkelprogramma geeft daarvoor de hoofdlijnen, maar treedt niet in de details, omdat ze zeer afhankelijk zijn van onder andere de locaties, samenwerkingspartners, eigendomsverhoudingen en beschikbare middelen in de tijd. Binnen projecten wordt gezocht naar een gepaste kostenverdeling tussen de gemeente, eigenaren, initiatiefnemers en samenwerkingspartners op
76
basis van de ingreep zelf en bij uitstek ons grondbeleid. Voor zover de gemeente financieel bijspringt, wordt per ingreep of project aan de start bepaald uit welke budgetten deze slagkracht wordt gedekt. Wanneer het bij uitstek een privaat initiatief betreft, zullen we de betrokken initiatiefnemers om een passende bijdrage in hun plannen vragen. In hoeverre de gemeente financieel bijspringt is afhankelijk van specifieke projecten en de aan- dan wel afwezigheid van middelen. Dergelijke budgetten worden gedurende de looptijd van dit ontwikkelprogramma, en gekoppeld aan specifieke programmeringen, intern en extern gezocht.
Koppeling aan huidige gebiedsontwikkelingen
De scope van dit ontwikkelprogramma is het gehele, omvangrijke grondgebied van Leeuwarden Oost. Daarbinnen lopen al enkele grote gebiedsontwikkelingen, bijvoorbeeld de woningbouwontwikkeling Nieuw Oud Oost en wijkvernieuwing Heechterp Vernieuwt. Met dit ontwikkelprogramma formuleren we extra ambities voor de fysieke leefomgeving, niet alleen voor toekomstige gebiedsontwikkelingen, maar ook voor huidige. Voor zover daar mogelijkheden voor zijn, nemen we nieuwe ambities zoveel mogelijk mee in gebiedsontwikkelingen die zich al in een verder gevorderd stadium bevinden (zie de uitvoeringsstrategie). Op het moment dat dit zich voordoet, kijken we naar de mogelijkheden die grondexploitaties van de gebiedsontwikkelingen bieden als bron van financiële middelen voor de nieuwe ingrepen, of als bron van cofinanciering. Dezelfde lijn geldt voor toekomstige gebiedsontwikkelingen als daar dergelijke koppelkansen voorkomen. Daarmee houden we rekening bij aanvang van een exploitatieplan.
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Aanpak van de openbare ruimte
Voor het herinrichten van onze huidige openbare ruimte staan wij zelf aan de lat. Aan de hand van dit ontwikkelprogramma en andere beleidsstukken combineren we opgaven zoveel mogelijk om tot een inclusievere openbare ruimte te komen. Dit doen we in de toekomst aan de hand van een nieuwe Leidraad Leefkwaliteit Openbare Ruimte. En door zoveel mogelijk nieuwe ambities te combineren met onze beheeropgaven en zo werk-met-werk te maken. De uitvoering van deze ambities wordt gedaan op basis van de door de gemeenteraad beschikbaar gestelde en nog beschikbaar te stellen middelen. Bijvoorbeeld met middelen voor vergroenen gelinkt aan het huidige Uitvoeringsprogramma Vergroenen die in Leeuwarden Oost ingezet worden, ter stimulatie van de biodiversiteit met het Uitvoeringsprogramma Biodiversiteit en uit middelen die de gemeenteraad in de toekomst beschikbaar stelt voor de uitvoering van het Beleidskader Mobiliteit. Maar ook uit middelen die beschikbaar zijn voor onderhoud en vervanging. In de planfase brengen we de opgaven gebiedsgericht bijeen en wegen we aan de hand van scenario’s.
Bijdragen van het Rijk
Het Rijk investeert in toenemende mate in kwetsbare wijken. Dergelijke bijdragen zijn hard nodig om wijkvernieuwingsplannen van de grond te krijgen en te versnellen. Wij willen samen met het Rijk optrekken in de vernieuwingsopgave in Leeuwarden Oost. In het verleden hebben we Rijksmiddelen ontvangen vanuit bijvoorbeeld het Volkshuisvestingsfonds die we in Leeuwarden Oost in willen zetten in verbinding met de ambities uit die ontwikkelprogramma. Wij blijven een beroep doen op financieringsmogelijkheden vanuit het Rijk om ruimtelijke ingrepen verder te brengen. Bijvoorbeeld door aanvragen te doen voor een Regio Deal en middelen in het kader van woningbouw in NPLV-gebieden.
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
77
Monitoring en evaluatie Wijze van monitoring
Omdat we willen leren van wat we doen, is het belangrijk om te volgen wat de resultaten en effecten zijn. Dat doen we op twee manieren, kwantitatief (op basis van cijfers en data) en kwalitatief (aan de hand van verhalen en ervaringen). In samenwerking met het programma Leeuwarden Oost hebben we een eigen monitoringssysteem ingericht om te kijken of de beoogde doelen binnen het Nationaal Programma Leeuwarden Oost (NPLV) worden gerealiseerd en of bijgestuurd moet worden en zo ja, op welke onderdelen. Binnen dit monitoringssysteem brengen we doelen, interventies, resultaten en de te meten effecten in kaart.
Kwantitatieve monitoring
Met hulp van het economisch onderzoeks- en adviesbureau Decisio en het gemeentelijke Datacenter Sociaal Domein zijn per pijler – wonen, werken, gezondheid, leren en veiligheid – en per interventie outputindicatoren gedefinieerd. De aantallen per outputindicator worden vanaf 2023 per jaar verzameld op basis van inhoudelijke kennis. Sommige interventies hebben geen outputindicatoren omdat de interventie zich daarvoor niet leent. Bij deze interventies wordt het behaalde resultaat beschreven. Tevens wordt er vanaf 2025 aangesloten bij een standaard dataset die door alle NPLVgebieden worden verzameld. De doelstelling van het NPLV is om op lange termijn de intergenerationele armoede te doorbreken. Interventies moeten hiervoor zorgen. De uitkomsten van deze interventies worden per jaar gemonitord (output). We zijn echter geïnteresseerd in het gezamenlijke effect van alle interventies op de langere termijn. Daartoe wordt per pijler de outcome gemonitord. De
78
outcome-indicatoren worden bijgehouden in het dashboard Leeuwarden Oost (https://leeuwarden.incijfers.nl/dashboard/leeuwarden-oost/). Aangezien de gewenste outcome een effect op (middel)lange termijn is zal er na vier jaar een evaluatie van de outcome ontwikkeling plaatsvinden. Hieronder staan het lange termijn-doel (outcome) en de meetbare indicatoren (smart-doelen) omschreven waarop gemonitord wordt en waar de ambities voor het programma over 20 jaar staan omschreven.
Lange termijn doel (outcome):
Inwoners zijn tevredener over de kwaliteit van hun woonomgeving
Meetbare indicatoren (smart doelen):
1. 80% van de inwoners van Leeuwarden Oost is in 2043 (zeer) tevreden over hun woonomgeving 2. Minder dan 40% van de inwoners van Leeuwarden Oost ergert zich in 2043 regelmatig of vaak aan rondslingerend vuil 3. Minimaal 95% van de inwoners van Leeuwarden Oost geeft in 2043 aan dat er voldoende fiets- en wandelpaden zijn in de woonomgeving 4. Minder dan 40% van de inwoners van Leeuwarden Oost geeft in 2043 aan dat er te weinig beweeg/sportvoorzieningen voor kinderen zijn in de woonomgeving 5. De wijken van Leeuwarden Oost scoren in 2043 op de 3 overlastonderdelen van de VPI allemaal minimaal een 7 6. Minimaal 80% van de inwoners van Leeuwarden Oost heeft in 2043 minstens 1 keer per maand contact met directe buren
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
7. Alle buurten van Leeuwarden Oost moeten in 2043 minimaal een klasse gestegen zijn in de Leefbaarometer in vergelijking met 2020 8. Minder dan 5% van de inwoners van Leeuwarden Oost ervaart in 2043 vaak overlast van buren, rondhangende jongeren, uitgaanspubliek, drugsgebruikers of verwarde personen
Deze resultaten uit zowel het netwerk, de landelijke kennisagenda en de kenniscafe’s in de wijken zullen in de nauwe samenwerking tussen gemeente en programma Leeuwarden Oost worden uitgewisseld en meegenomen worden in de vierjaarlijkse evaluatie.
Kwalitatieve evaluatie
Dit ontwikkelprogramma heeft een horizon van twintig jaar. We kunnen niet in de toekomst kijken en het is daarom van belang dat we blijven monitoren, evalueren en aanvullen/ aanscherpen. Met dit ontwikkelprogramma sluiten we aan op de hierboven beschreven werkwijze van kwantitatieve en kwalitatieve monitoring. Aanvullend evalueren we eenmaal per collegeperiode (dus eenmaal per vier jaar) de voortgang van het ontwikkelprogramma gekeken. Dan betreft het de vraag welke veranderingen in de fysieke leefomgeving plaatsgevonden hebben en hoe deze zich verhouden tot de ontwikkelen uit het ontwikkelprogramma. Deze evaluatie zal zich richten op de uitvoeringstrategie en de nieuwe inzichten en informatie uit de wijkplannen, de data (wijkpaspoorten) en het verwerken van nieuw of geactualiseerd beleid. Deze evaluatie leggen we naast de kwantitatieve en kwalitatieve monitoring vanuit het Programma Leeuwarden Oost/NPLV.
De benodigde kennis is zo complex dat er niet één instantie is die alles weet. Daarom vraagt het ophalen, delen en duiden van data om samenwerking met alle partners en met name de kennisinstellingen. Om deze samenwerking robuust te maken, is een kennisnetwerk opgericht. Dit netwerk haalt vragen uit de praktijk op, stemt bestaand onderzoek/ resultaten op elkaar af en verspreidt kennis. Dit leidt tot concrete adviezen en aanbevelingen ten behoeve van het programma Leeuwarden Oost. In het netwerk onderhouden onderzoekers contact met elkaar en met de uitvoerders van het programma, zodat de behoefte en het aanbod aan kennis op elkaar worden afgestemd. Daarmee levert het kennisnetwerk ondersteuning aan de uitvoerende praktijk alsook de besturing van het programma. In 2025 wordt het plan van aanpak vanuit programma Leeuwarden Oost voor de kennisagenda opnieuw bekeken, omdat de opdracht omvangrijk is voor de kennisinstellingen om dat erbij te doen. We willen daarbij aansluiten op de landelijke kennisagenda en landelijk verkennen of er meer gezamenlijk opgetrokken kan worden voor een landelijke werkwijze voor de kennisagenda. In de uitvoering starten we met kenniscafe’s in de wijken waarin de praktijkkennis, wetenschappelijke kennis en ervaringskennis van bewoners samen komt.
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Evaluatie
Wijkplannen
Voor de totstandkoming van dit ontwikkelprogramma zijn de bestaande wijkplannen (2022-2023) als input gebruikt (zie in deel I Analyse en bijlage 2). Wijkplannen die zijn gemaakt, blijven in ontwikkeling. Er is altijd ruimte voor nieuwe ideeën. Het programma Leeuwarden Oost is voornemens om elk jaar het proces van de wijkplannen door te ontwikkelen met bewoners en betrokkenen uit de wijken. Dit heeft tot doel om het continue proces
79
van participatie en invloed op de leefomgeving te faciliteren en daarmee ook de inbreng uit deze plannen te borgen in dit ontwikkelprogramma. De input vanuit deze wijkplannen nemen we mee in de evaluatie van het Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost. Zo blijven het communicerende vaten binnen een systeem van participatie en samen met elkaar werken aan de wijken van Leeuwarden Oost. De wijkplannen blijven het belangrijkste middel om bewoners van Leeuwarden Oost mee te laten praten over de toekomst van hun buurt.
80
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Participatie Betrokkenheid van externe en interne partijen
Voor het opstellen van het ontwikkelprogramma heeft op diverse momenten participatie van deskundigen en belanghebbenden plaatsgevonden, daarmee konden zij bijdragen aan de inhoud en totstandkoming van dit document. Het proces om te komen tot een ontwikkelprogramma voor Leeuwarden Oost vroeg om een zorgvuldig en uitvoerige reeks aan gesprekken, afstemming, informatie ophalen, uitkomsten bespreken, aanpassen en door naar de volgende stap. Dit waren hele diverse gesprekken van beleidsmedewerkers van de gemeente en gebieds- en opbouwwerkers in de wijken tot bestuurders, wijkagenten en vertegenwoordigers uit de wijken. Op alle specifieke plannen en daadwerkelijke projecten die voortvloeien uit dit ontwikkelprogramma zal uitgebreide en passend bij de opgave participatie plaatsvinden. Tijdens de totstandkoming van het ontwikkelprogramma zijn drie fases te onderscheiden qua participatie. Fase 1 is het ophalen van informatie door middel van ateliers, fase 2 is het verdiepen op die informatie en uitkomsten of aandachtspunten die we zijn tegengekomen te verifiëren en toetsen (verdiepende gesprekken) en fase 3 is resultaten checken, zowel bij bewoners als bij bestuurders en alles wat daar tussenin zit.
Fase 1: Ateliers
In onze Leeuwarder Omgevingsvisie staan drie ontwikkelprincipes centraal: vergroenen, verbinden en verwaarden (zie beleidsmatig kader). Op basis van deze drie principes hebben we ateliers georganiseerd en uitnodigingen gestuurd aan zowel beleidsambtenaren, medewerkers van
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
de uitvoering, partners in het gebied, gebieds- en opbouwwerkers en de vertegenwoordigers van de pijlers wonen, werk, gezondheid, veiligheid en onderwijs. Daar is een brede vertegenwoordiging van alle onderstaande thema’s bijeen gekomen. De uitkomsten van de ruimtelijke analyse waren daarbij belangrijke input en aanjager van het gesprek. Er is gewerkt met grote kaarten waarop iedereen de punten mee kon geven. Verbinden
Vergroenen
Verwaarden
Leefbaarheid
Wateroverlast
Cultuurhistorie
Mobiliteit (vanuit de bewoner)
Warmtetransitie
Voorzieningen
Ongedeelde stad
Biodiversiteit
Toerisme
Gezondheid
Gezondheid
Ruimtelijke samenhang
Bewonersbedrijven
Duurzame mobiliteit
Verdichten – voldoende divers woningaanbod
Groen/blauwe structuren (vanuit de bewoner)
Ontmoeten in de buitenruimte
Kwaliteit van woningen
Moestuinen
Emissievrij
Economie
(Maatschappelijke) voorzieningen voor ontmoeting
Groen/blauwe structuren
Energietransitie
Toegankelijkheid
Hittestress
Ruimtelijke kwaliteit
Spelen, bewegen en ontmoeten
Brede welvaart
Onderwijs/ leren
Retail, winkels
Werk
81
Deze ateliers gaven meer inzicht in beleid en wat er in de wijken speelt en gebeurt. Verder is input uit andere participatietrajecten in het kader van programma Leeuwarden Oost gebruikt voor informatie over de behoeften en wensen uit de wijken. Daarvoor hebben we onder andere de Wijkplannen gebruikt (zie bijlage 2). Alle input en informatie hebben we bestudeerd en geanalyseerd, door opgaven te combineren en integraal vanuit ruimtelijke samenhang te kijken. Met als onderligger de ruimtelijke analyse waar inzichtelijk werd waar de ruimtelijke uitdagingen van het gebied zich bevinden. Hieruit kwamen een aantal conclusies en ook onderwerpen waarover nog onvoldoende duidelijk was en zijn er verdiepende gesprekken gevoerd.
Fase 2: Verdiepende gesprekken
Dit overzicht geeft inzicht in de thema’s en gesprekspartners waarmee verdiepende gesprekken zijn gevoerd en is afgestemd: • Met gebieds- en opbouwwerkers en de opstellers van de visie maatschappelijk vastgoed over de maatschappelijke voorzieningen in Leeuwarden Oost, een visie ontbreekt, echter deze voorzieningen zijn essentieel voor het wonen, werken en leven in deze wijken • Overleg met beleidsteam Wonen van gemeente Leeuwarden over conceptkader Wonen in Stad en Wonen en zorg, beiden nieuw beleid en essentieel voor de opgaven in Leeuwarden Oost om te zorgen voor goede, diverse en voldoende woningen en voorzieningen met zorg • Afstemming met projectleider Vlietzone in relatie tot Vlietallee en Plan van Aanpak Vlietzone, grote opgave in Oud Oost, de ambities rondom Het Vliet en opgaven gezien vanuit het Ontwikkelprogramma komen samen • Overleg met afdeling Stedenbouw, vraagstuk over regie en visie,
82
onderstrepen de uitkomsten van de analyse en visie en opgave om daarop te sturen • Overleg met pijler Veiligheid van programma Leeuwarden Oost onderzoek vanuit Veiligheid in wijken LO (inclusief uitvraag partners, bewoners, jongeren, wijkagenten en gebieds- opbouwwerk) aanvullende input voor Ontwikkelprogramma • Overleg met Onderwijs over IHP uitvragen welke ontwikkelingen gaande zijn en kansen voor LO hebben, ook in relatie tot plus vanuit de IKC’s • Overleg met woningcorporaties Elkien en WoonFriesland, visie doorgenomen, doorkijk, kansen en mogelijkheden, hoe kijken zij naar de langere termijn • Overleg met Retail omgang met centra en (winkel)voorzieningen in de wijken, Autoboulevard, De Centrale, Vliet, Cambuurplein • Overleg over Kalverdijkje, met sport, gezondheid, groen, landschap/ stedenbouw etc. Over kansen om Kalverdijkje meer toegankelijk te maken, in aansluiting met sport, groen en gezondheidsbeleid, ambities komen hier goed samen • Onderzoek naar de stand van zaken niet te verduurzamen particuliere woningen, uitkomsten worden geïmplementeerd in de werkwijze rondom het programma Verduurzaming Leeuwarden Oost, in ontwikkelprogramma kijken naar gebieden die kansen bieden voor stadsherstel • Onderzoek naar Woonvraagstukken LO, aanvulling op conceptkader Wonen in Stad, programma en flankerend beleid, verdichting etc.
opdracht vanuit LO en afdeling Wonen van gemeente voor verdichtingsstudie • Afstemming reeds lopende gebiedsontwikkelingen in LO, borging aansluiting met Nieuw Oud Oost en Heechterp Vernieuwt • Afstemming met de afdeling Inrichting en Beheer Buitenruimte Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
aansluiten lopende projecten aan visie, hoe werken we samen, hoe borgen we de ambities uit het ontwikkelprogramma • Verdiepingssessie, hoe te komen tot afwegingen binnen de uitvoering (uitvoeringsstrategie), Gebiedsontwikkeling met LO
Fase 3: Resultaten en aanscherpingen
Na alle verdiepende gesprekken met betrokkenen hebben we de bevindingen gedeeld met een vertegenwoordiging van degenen die in de wijken wonen en werken. Daarbij is gelegenheid gegeven om aanvullingen en aanscherping mee te geven: • Werksessie met wijkagenten en vertegenwoordigers van Openbare Orde en Veiligheid en Pijler Veiligheid • Inloopsessie voor alle deelnemers van de ateliers verbinden, vergroenen en verwaarden informeren, terugkoppeling inhoud visie, check op plekken en prioriteiten, aanvullingen, koppel- en mogelijke financieringskansen • Extra atelier met sleutelfiguren/bewoners + gebieds- en opbouwwerkers uit de wijken om te toetsen of de thema’s en de oplossingsrichtingen uit de visie worden herkend, of er aanvullingen zijn, wat hun reflectie is • Extra atelier met partners van de Pijler Wonen van het Programma Leeuwarden Oost onder andere corporaties en huurderverenigingen en een vertegenwoordiging van de Pijler gezondheid
Participatie bij uitwerking van het ontwikkelprogramma
De participatie is nog niet klaar. Gerichte participatie is van belang bij de nadere uitwerking en uitvoering van projecten. Op dat moment zal een passende vorm en inhoud aan de participatie gegeven worden. Passend bij de locatie, opgave en betrokkenheid van derden. Wij vinden het belangrijk Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
om inwoners, betrokkenen en maatschappelijke partners zo vroeg mogelijk te betrekken bij een idee of plan. Een hulpmiddel daarbij is onze Participatieleidraad. Ook de relevante marktpartijen, overlegpartners en andere actieve actoren hebben een rol bij verdere uitwerking van plannen en projecten.
Terinzagelegging
We leggen het Ontwerp-Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost voor een periode van zes weken ter inzage. Gedurende die periode kan eenieder zijn zienswijzen hierop indienen. We nemen de zienswijzen en eventuele verwerking op basis daarvan op in een reactienota. Tijdens de terinzagelegging organiseren we drie bijeenkomsten, voor de bewoners/ partners, raad en overlegpartners/ontwikkelaars.
Communicatie en interactie
Voor de communicatie over dit ontwikkelprogramma maken we praatkaarten die een hulpmiddel zijn voor het te vertellen verhaal voor een brede doelgroep en eenieder die geïnteresseerd of belanghebbend is. Deze kaarten zijn informatie-vriendelijk en werken met beelden in plaats van teksten. Het ontwikkelprogramma is een beleidsinstrument dat met name wordt gebruikt door mensen die werken in en aan de wijken van Leeuwarden Oost. Naast dit document is er een publieksversie beschikbaar. Dat is een beknopte versie met meer afbeeldingen en minder tekst. Het ontwikkelprogramma is een dynamisch document dat we eens per vier jaar evalueren, de input van bewoners via de wijkplannen is daarbij belangrijk, de input van partners en andere belanghebbenden ook. Hierbij zal bijpassende communicatie, participatie en interactie worden ingericht.
83
Bijlagen 84
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Bijlage 1, Overzicht input bewoners uit de Wijkplannen In onderstaande tabel staat weergegeven en samengevat wat er is aangegeven in de Wijkplannen die in 2022-2023 zijn opgesteld door de bewoners / wijkpanels in samenwerking met de gebieds- en opbouwwerkers en programmateam van Leeuwarden Oost. Dit overzicht geeft beknopt weer wat er volgens de deelnemers van de totstandkoming van de Wijkplannen moet blijven (top 5) en wat moet veranderen (top 5). Daarbij is Oud-Oost opgedeeld in drie buurten. Wijk/buurt
Wat moet blijven?
Wat moet veranderen?
Oud Oost – Bloemenbuurt & Oldegalieën
• • • •
Volkswijkgevoel Pluk- en moestuintjes Het buurthuis Fijn dicht bij het centrum Monumentale woningen (Werkmanslust)
• • • •
Oud Oost – Tjerk Hiddes & Cambuursterhoek
• • • • •
Gezelligheid van een volksbuurt Veel winkels in de wijk Rustig, maar wel levendig Kindvriendelijke wijk Groen en vooral Zamenhofpark
• • • • •
Oud Oost - Vlietzone
• • • • •
Gezelligheid en saamhorigheid Mooie, monumentale panden Dicht bij het centrum Veel verschillende winkels De parken
• Minder kamerverhuur, meer woningen voor starters en gezinnen • Geen zwerfafval meer • Meer gezellige activiteiten • Meer groen en bomen • Vast aanspreekpunt voor bewoners in de wijk
Bilgaard
• • • • •
Het groen en Leeuwarder Bos Winkelcentrum Wijkcentrum Ruimte en rust Speelkoepel
• • • • •
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Aanpak zwerfafval en onderhoud stoepen en straten Meer woningen voor gezinnen, minder kamerverhuur Ruimte om te spelen Betere communicatie en informatie over wat er in de wijk gebeurt • Bewoners meer betrekken bij de wijk Groen wordt beter onderhouden Minder hard rijdend verkeer Maatwerk in aanpak (energie)armoede Speeltuinen beter onderhouden Hulp voor huiseigenaren bij woningverbetering
Beter omgaan met elkaar Plek en activiteiten voor jongeren Speelplekken voor kinderen Verkeer is veiliger Aanpak overlast (zwerfafval, drugs)
85
Heechterp - Schieringen
• • • •
Groen en ruim Mensen zijn er voor elkaar en er is plek voor iedereen Ruimte om te sporten en te bewegen Veilige speelplekken waar iedereen de kinderen een beetje in de gaten houdt • Voldoende ruimte om te parkeren
• Minder overlast door afval, herrie en drugs • Mensen in armoede worden beter geholpen • Jongeren hebben een eigen plek (met activiteiten voor meiden) • Je kunt op meer plekken leren en werken in de wijk • Mensen weten beter wat er gebeurt in Heechterp-Schieringen
Vrijheidswijk
• • • • •
De wijk is groen en er is ruimte Heel veel culturen leven goed samen Kunst in de wijk, er mag wel meer bij! Het is gezellig en mensen helpen graag Strandje bij de Bonkevaart
• • • • • •
Afval en groen worden structureel beter bijgehouden Meer plekken waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten Meer speelplekken voor kinderen Meer te doen voor jongeren van boven de 14 jaar Een zorgcentrum Meer toezicht in de buurt en een zichtbaar wijkpanel
Camminghaburen
• • • • •
Groen, bomen en water Ruimte Verschillende woningen en straten Mooie basisscholen Weinig geparkeerde auto’s op straat
• • • • •
Meer gezelligheid en contact met elkaar Moderner en veiliger winkelcentrum Goed onderhouden fietspaden en stoepen Meer activiteiten voor jongeren Meer bewoners praten mee over de plannen voor Camminghaburen
86
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Bijlage 2, Wijkpaspoorten (2023)
WIJKPASPOORT OUD-OOST Leefbaarometerklasse
Hoe je woont
Oppervlakteklasse woningen
Eigendom
Tot 50 m²
10 %
50 tot 75 m²
25 %
75 tot 100 m²
33 %
Koopwoning
2.671
100 tot 125 m²
17 %
Sociale huurwoning
2.017
125 m² of meer
14 %
Particuliere huurwoning
2.228
Eigendom onbekend Totaal
330
Energielabels
7.246
1,5%
A+++
Type woning
A++
0,1 %
A+
4000
A
3500
B
3000
C
2500
D
1,2 % 12,3 % 6,6 % 13,8 % 7,6 % 7,7 %
E
2000
7,7 %
F
1500
5,2 %
G
1000
36,9 %
Geen label
500 0
Vrijstaande woning
88
Twee-onder-een-kap woning
206
Rij- en hoekwoningen
3.950
Appartement
2.551
Bijzondere woontypen (bedrijfswoningen etc.) Totaal
Bouwjaar
451 7.246
WOZ-waarde
Legenda Tot € 170.000
51 %
€ 170.000 tot € 230.000
31 %
€ 230.000 tot € 355.000
15,6 %
Meer dan € 355.000
2,3 %
0
200
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
400
600
800
Zeer onvoldoende
Ruim voldoende
Ruim onvoldoende
Goed
Onvoldoende
Zeer goed
Zwak
Uitstekend
Voldoende
Wijkgrens
1 .000 m
Voor 1920
1.270
1990 t/m 2019
832
1920 t/m 1944
2.974
2020 of nieuwer
214
1945 t/m 1969
573
1970 t/m 1989
1.268
Onbekend Totaal
115 7.246
Woonoppervlak per inwoner
51,7 m2 Tevredenheid woning
66,5%
(zeer) tevreden
87
WIJKPASPOORT OUD-OOST Bewoners
Woonlasten ten opzichte van besteedbaar inkomen
Type huishoudens Eenpersoon
3.727
Samenwonend
1.953
Gezinnen
1305
Totaal
6.985
32%
Leeftijdsopbouw 0 t/m 19 jaar
1.972
20 t/m 39 jaar
5.193
40 t/m 59 jaar
2.687
60 t/m 79 jaar
2.074
80 t/m 100 jaar Totaal
5 OP 1000 INWONERS
Cijfer voor geluk
7,2
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 27%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 3 op 1000
Ervaren een matige tot slechte gezondheid
Betalingsachterstand zorgpremie
(laag inkomen, hoge energierekening)
GEESTELIJK: 10% LICHAMELIJK: 21%
45 OP 1000 INWONERS
HOOG: 6,9%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 7% en 11%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 26 op 1000
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 4,4%
Kans op energiearmoede
406 12.332
Gemiddeld besteedbaar inkomen Laag
Schuldsanering
Leefomgeving
Groen in de wijk
GROEN 21%
Sociale overlast
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 34,7%
2,26 MELDINGEN PER 100 INWONERS
OPENBAAR GROEN 11%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 1,22
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 21,5%
Midden
Hoog
Criminaliteit
Hittestress
7,02 MISDRIJVEN PER 100 INWONERS
1,193 °C
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 5,37
88
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 0,12 °C
Tevredenheid over woonomgeving
22,7%
(zeer) ontevreden Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 10,9%
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
WIJKPASPOORT HEECHTERP-SCHIERINGEN Leefbaarometerklasse
Hoe je woont
Oppervlakteklasse woningen
Eigendom
Tot 50 m²
1%
50 tot 75 m²
58 %
75 tot 100 m²
32 %
Koopwoning
356
100 tot 125 m²
7%
Sociale huurwoning
1.573
125 m² of meer
2%
Particuliere huurwoning
259
Eigendom onbekend Totaal
15
Energielabels
2.203
A+++
Type woning
A++ A+ 0,2 %
2000
A
19,1 %
B
1500
11,6 %
C
15,2 %
D
6,6 %
E
1000 500
4,1 %
F
1,6 %
G
2,3 %
Geen label
39,3 %
0 Vrijstaande woning
27
Twee-onder-een-kap woning
55
Rij- en hoekwoningen
459
Appartement
1.648
Bijzondere woontypen (bedrijfswoningen etc.) Totaal
Bouwjaar
14 2.203
WOZ-waarde
Legenda
Zeer onvoldoende
Ruim voldoende
Ruim onvoldoende
Goed
Tot € 170.000
76,3 %
Onvoldoende
Zeer goed
€ 170.000 tot € 230.000
18,4 %
Zwak
Uitstekend
€ 230.000 tot € 355.000
5,2 %
Voldoende
Wijkgrens
Meer dan € 355.000
0%
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Voor 1920
27
1990 t/m 2019
237
1920 t/m 1944
24
2020 of nieuwer
-
1945 t/m 1969
1.873
1970 t/m 1989
38
Onbekend Totaal
2.203
Woonoppervlak per inwoner
43,2 m2 Tevredenheid woning
58,5%
(zeer) tevreden
89
WIJKPASPOORT HEECHTERP-SCHIERINGEN Bewoners
Woonlasten ten opzichte van besteedbaar inkomen
Type huishoudens Eenpersoon
1.240
Samenwonend
384
Gezinnen
501
Totaal
33%
9 OP 1000 INWONERS
0 t/m 19 jaar
772
20 t/m 39 jaar
1.475
40 t/m 59 jaar
899
60 t/m 79 jaar
474
80 t/m 100 jaar Totaal
Cijfer voor geluk
7,1
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 27%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 3 op 1000
Ervaren een matige tot slechte gezondheid
Betalingsachterstand zorgpremie
(laag inkomen, hoge energierekening)
GEESTELIJK: 8% LICHAMELIJK: 17%
91 OP 1000 INWONERS
HOOG: 8,2%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 7% en 11%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 26 op 1000
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 4,4%
2.125
Leeftijdsopbouw
Kans op energiearmoede
44 3.664
Gemiddeld besteedbaar inkomen Laag
Schuldsanering
Leefomgeving
Groen in de wijk
GROEN 42,3%
Sociale overlast
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 34,7%
3,9 MELDINGEN PER 100 INWONERS
OPENBAAR GROEN 28,2%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 1,22
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 21,5%
Midden
Hoog
Criminaliteit
Hittestress
2,9 MISDRIJVEN PER 100 INWONERS
0,661 °C
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 5,37
90
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 0,12 °C
Tevredenheid over woonomgeving
22,6%
(zeer) ontevreden Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 10,9%
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
WIJKPASPOORT BILGAARD & HAVANKPARK E.O. Leefbaarometerklasse
Hoe je woont
Oppervlakteklasse woningen
Eigendom Koopwoning Sociale huurwoning Particuliere huurwoning Eigendom onbekend Totaal
Tot 50 m²
4%
50 tot 75 m²
19 %
75 tot 100 m²
34 %
922
100 tot 125 m²
27 %
2.362
125 m² of meer
17 %
294 83
Energielabels
3.661
Type woning 2500
A+++
0,7 %
A++
0,3 %
A+
0,3 %
A
32,1 %
B
2000
9%
C
22,7 %
1500
D
1000
F
1,9 %
G
500
2%
Geen label
7%
E
5,1 %
18,9 %
0 Vrijstaande woning
130
Twee-onder-een-kap woning
153
Rij- en hoekwoningen
1.215
Appartement
2.079
Bijzondere woontypen (bedrijfswoningen etc.) Totaal
Bouwjaar
84 3.661
WOZ-waarde
Legenda Tot € 170.000
52 %
Zeer onvoldoende
Ruim voldoende
Ruim onvoldoende
Goed
Onvoldoende
Zeer goed
€ 170.000 tot € 230.000
28,2 %
Zwak
Uitstekend
€ 230.000 tot € 355.000
14,2 %
Voldoende
Wijkgrens
Meer dan € 355.000
5,6 %
Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden
Voor 1920
29
1990 t/m 2019
1920 t/m 1944
121
2020 of nieuwer
31
1945 t/m 1969
2.146
Onbekend
43
1970 t/m 1989
618
Totaal
673
3.661
Woonoppervlak per inwoner
51,7 m2 Tevredenheid woning
77,2%
(zeer) tevreden
91
WIJKPASPOORT BILGAARD & HAVANKPARK E.O. Bewoners
Woonlasten ten opzichte van besteedbaar inkomen
Type huishoudens Eenpersoon Samenwonend
873
Gezinnen
860
Totaal
29%
1.856
7 OP 1000 INWONERS
0 t/m 19 jaar
1.391
20 t/m 39 jaar
1.676
40 t/m 59 jaar
1.571
60 t/m 79 jaar
1.703
80 t/m 100 jaar Totaal
Cijfer voor geluk
6,9
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 27%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 3 op 1000
Ervaren een matige tot slechte gezondheid
Betalingsachterstand zorgpremie
(laag inkomen, hoge energierekening)
GEESTELIJK: 8% LICHAMELIJK: 12%
36 OP 1000 INWONERS
HOOG: 7,5%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 7% en 11%
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 26 op 1000
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 4,4%
3.589
Leeftijdsopbouw
Kans op energiearmoede
473 6.814
Gemiddeld besteedbaar inkomen Laag
Schuldsanering
Leefomgeving
Groen in de wijk
GROEN 60%
Sociale overlast
Gemiddelde gemeente Leeuwarden: 34,7%
1,44 MELDINGEN PER 100 INWONERS
OPENBAAR GROEN 51,7%