Ontwerp Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost

Ontwerp Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost Februari 2025

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

1

2

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Inhoud

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Voorwoord 

4

Samenvatting 

5

Inleiding 

10

Deel I Analyse

14

Beleidsmatig kader Ruimtelijke analyse

15 25

Deel II Visie

36

Ruimtelijke visie – Stad van nabijheid 

37

Deel III Uitvoering

70

Uitvoeringsstrategie Financiën  Monitoring en evaluatie

71 76 78

Participatie 

81

Bijlagen

84

3

Voorwoord De komende twintig jaar gaan we Leeuwarden Oost leefbaarder maken. Iedereen moet hier fijn kunnen wonen, met goede opleidingsmogelijkheden, een stabiel inkomen en in goede gezondheid. Onze ambitie is dat het in de wijken van Leeuwarden Oost net zo prettig leven wordt als in de rest van Leeuwarden. Daarom is in nauwe samenwerking met een brede maatschappelijke coalitie het Nationaal Programma Veiligheid en Leefbaarheid Leeuwarden Oost opgericht. De gemeente Leeuwarden speelt een cruciale rol in dit programma, vooral als het gaat om de fysieke leefomgeving. Het verbeteren van de woonkwaliteit en het bevorderen van een gezonde leefomgeving zijn belangrijke speerpunten. Dit vraagt om een samenhangende visie voor verschillende beleidsterreinen en een daadkrachtige aanpak. Dit ruimtelijke ontwikkelprogramma is de eerste stap in die richting. De ambities uit de Omgevingsvisie zijn vertaald naar dit ontwikkelprogramma. Nieuw beleid op het gebied van groen, water, mobiliteit, sociale basis, wonen in de stad, en zorg komt samen in de wijken van Leeuwarden Oost. We zetten bijvoorbeeld in op meer en toegankelijker groen, betere verbindingen tussen wijken, meer plekken voor ontspanning en ontmoeting. Hier krijgen ook de ambities van het programma Leeuwarden Oost en die van haar bewoners een plek, en werken we samen aan verdere ontwikkeling.

We kijken hoe we innovatieve oplossingen vanuit diverse beleidsterreinen in samenhang kunnen toepassen op de bestaande wijken. We zien de kansen die er zijn en adresseren de zorgen die er leven.

4

Dit programma biedt houvast voor Oud-Oost, Bilgaard, HeechterpSchieringen, Vrijheidswijk en Camminghaburen. Het is een ruimtelijke visie en een kapstok voor initiatieven. Het geeft richting aan gewenste ontwikkelingen en leert ons van het verleden wat we niet meer willen doen. Verbinden is hier het sleutelwoord. Niet alleen het verbinden van de fysieke leefomgeving en het weghalen van barrières, maar vooral het verbinden van mensen. We willen ontmoeting, samenzijn, bewegen en spelen bevorderen in een groene, veilige en uitnodigende omgeving. Zo krijgt dit diverse, kleurrijke, unieke en dynamische gebied de aandacht die het verdient.

Hein de Haan, Wethouder ruimtelijke ordening

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Samenvatting In dit ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost omschrijven we ambities voor een looptijd van twintig jaar. Daarmee geven we richting aan integrale ruimtelijke opgaven voor het stadsdeel Leeuwarden Oost. Dit wordt in combinatie met en ter versterking van de sociaal maatschappelijke vraagstukken die met het Programma Leeuwarden Oost worden aangepakt. Hieraan werken we met zowel de bewoners als met degenen die in de wijken werken. Daarvoor zijn financiële middelen nodig die niet altijd zomaar beschikbaar zijn. Met de vuistregels uit de uitvoeringsstrategie en de blijvende zoektocht van de gemeente en partners naar geschikte financiering blijven we ons inzetten voor het geheel van Leeuwarden Oost. Het geld bepaalt niet onze ambitie, maar wel het tempo. Het ontwikkelprogramma is als volgt opgebouwd; het begint met een inleiding, vervolgens gaat het over analyse (deel I), visie (deel II) en de uitvoering (deel III).

Deel I - Analyse

De analyse bestaat uit meerdere onderdelen, een ruimtelijke analyse, beleid (actueel en bestaand) dat is bestudeerd en geïntegreerd, wijkpaspoorten (data-analyse van de wijken en de resultaten uit enquête) en de wijkplannen (input van bewoners). De conclusies uit al deze informatie hebben we door vertaald in de ruimtelijke visie. Uit de ruimtelijke analyse komt naar voren dat de wijken van Leeuwarden Oost ten tijde van de aanleg zijn ontworpen met een heldere structuur met herkenbare lange lijnen en karakteristieke plekken. De grote nadruk op

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

autoverkeer, de projectmatige aanpak en vernieuwingen van de afgelopen decennia zonder oog voor de ruimtelijke samenhang en continuïteit van inrichtingsprincipes én het doorbreken van structuurlijnen heeft ervoor gezorgd dat die samenhang is doorbroken en barrières zijn toegenomen.

Deel II – Visie

De kern van het Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost is de Ruimtelijke visie – Stad van Nabijheid. Deze geeft richting en houvast voor toekomstige initiatieven. Een Stad van Nabijheid heeft betrekking op alle schaalniveaus: stedelijk uitloopgebied, voorzieningen in de wijk, verbonden in de buurt. Onderstaande samenvatting geeft kort weer wat de richtingen, thema’s en speerpunten zijn. De overkoepelende thema’s worden beschreven met daarbij de belangrijkste opgaven en aandachtspunten.

Koers voor een goede kwaliteit van leven

Waardering van de bestaande structuren, daar waar ze er niet zijn, terugbrengen, daar waar ze er zijn versterken. Dit hoofdstuk beginnen we met de algemene inzet, afgeleid van de ambities voor Leeuwarden Oost en verbonden met de stadsconcepten die in potentie aanwezig zijn in het stedelijk beleid, namelijk een prettige, groene leefomgeving, dichtbij voorzieningen, met een mix aan functies, gericht op zachte mobiliteit (lopen, fietsen). Het wordt afgesloten met de ruimtelijke opgaven per wijk en voor het Kalverdijkje specifiek. Naast de algemene opgave om de ruimtelijke samenhang te versterken, zijn dit de opgaven op hoofdlijnen: • Oud Oost en Heechterp-Schieringen. De ruimtelijke opgave voor deze

5

wijk is het werken aan het herstel en versterking van het raamwerk van hoofdstraten (Archipelweg weer transformeren tot een verbindende groene laan die het ooit was, zie foto p.10), lanen, pleinen en parken als drager van het gebied: met als belangrijk element de doorontwikkeling van het Cambuurplein tot een fijne verblijfsplek. • Bilgaard. Bilgaard is een wijk met een hele duidelijke structuur en veel groen (ook wel groen raamwerk genoemd). De ruimtelijke opgave is hier het werken aan herstel, versterking en uitbouw van het groene raamwerk en de overgangen van privé naar de openbare ruimte. Een belangrijk element is de doorontwikkeling van de centrale zone (waar ook het winkelcentrum onderdeel van is), waarbij de wisselwerking tussen wijk en stad een interessant aanknopingspunt is. • Vrijheidswijk. De ruimtelijke opgave hier is tweeërlei: werken aan een betere relatie met de omgeving (ontwikkeling en verbinding met het buitengebied, verbindingen over Dokkumer Ee en Groningerstraatweg) en werken aan herstel en versterking van de ruimtelijke structuur en de overgangen van privé naar openbare ruimte. Een belangrijk element is de doorontwikkeling van de centrale zone tot een samenhangend centrumgebied met een sterke identiteit. • Camminghaburen.

De ruimtelijke opgave voor deze wijk is het werken aan aantrekkelijke fietsverbindingen met de rest van de stad en het buitengebied en het zorgen en borgen van de groene kwaliteit en het samenbindend collectief kader. • Kalverdijkje. De ruimtelijke opgave is de doorontwikkeling van het gebied tot een groene drager van Leeuwarden Oost, gekoppeld aan positieve gezondheid. Beter verbonden en ‘doorwaadbaar’, meer verblijfskwaliteit en parkbeleving. Een belangrijk element is de doorontwikkeling van de flanken aan de noord- en zuidkant. Op deze flanken komen vele

6

(potentiële) projecten samen. Zoals wonen, voor diverse doelgroepen, openbaar groen met plekken op te verblijven, fiets- en wandelroutes e.a.

Stadspark Kalverdijkje

Inzetten op een groen hart met stedelijke betekenis, het doorontwikkelen van Kalverdijkje tot een open stadspark als toplocatie voor Leeuwarden, met in de flanken van het gebied kansen voor verdichting en een betere verbinding met de omliggende wijken. Een toegankelijke groene sportcampus aan de oostkant van de stad. De sleutel ligt hier bij het opnieuw positioneren van het Kalverdijkje tot een open park. Als concept vergelijkbaar met het park in Middelsee, alleen is deze schaal groter en als aanvulling op de Skills Garden. Door daarbij de nu introverte sportterreinen open te breken waardoor inwoners worden uitgenodigd tot meer bewegen, positieve gezondheid, ontmoeten en recreatie en daarmee de doorwaadbaarheid te vergroten. In dit hoofdstuk wordt voorgesteld om Kalverdijkje door te ontwikkelen tot een groene drager van Leeuwarden Oost, een focuspunt voor de omliggende wijken met een overlap van betekenissen voor stedelijke gebruikers en bewoners van Leeuwarden Oost.

Groen Verbinden

Inzetten op een zacht netwerk (fietsen, lopen) en het uitbouwen van parken en groene verbindingen, een drager van groenstructuren. Het nieuwe mobiliteitsbeleid maakt een scherpe keuze voor zacht verkeer (voetganger, fietser) in combinatie met het terugdringen van (doorgaand) autoverkeer (o.a. ook verkeersveiligheid bevorderend). Dit beleid sluit naadloos aan op het beleid voor klimaatadaptatie, biodiversiteit en versterking van de Leeuwarder ecologische structuur (LES). Daarom

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

willen we in de Vrijheidswijk ook die fijnmazige zachte (fiets)verbindingen doortrekken. De relatie met het open landschap versterken is voor de Vrijheidswijk essentieel. Bij Bilgaard willen we de verbinding tussen Leeuwarder Bos en Rengerspark versterken. Kortom, in dit hoofdstuk vinden we de beleidsinzet voor ecologie met die voor mobiliteit, gericht op het versterken van groene structuren en ‘zachte’ netwerken.

Voorzieningen voor veerkracht

Voorzieningen zijn een belangrijke voorwaarde voor de stad van nabijheid. Niet alleen voor het dagelijkse gemak, ook voor ontmoeting, ontplooiing en (soms) ondersteuning. Voorzieningen werken op verschillende schaalniveaus: • Sociale infrastructuur. Dit zijn meestal kleine plekken, dichtbij op buurtniveau, te denken valt aan bibliotheek, buurthuizen, allerlei plekken die ook een rol spelen in laagdrempelige ontmoeting en ondersteuningsstructuren. Beleid en strategie voor sociale infrastructuur staat in de kinderschoenen. Gezien het belang van de sociale infrastructuur voor het Programma Leeuwarden Oost is het raadzaam om een inhaalslag te maken. Een interessante koppelkans bij sociale infrastructuur is het hergebruik van karakteristieke, beeldbepalende gebouwen (sfeer, identiteit). • Centrum van de wijk(en). Veelal wijk(winkel)centra), zij faciliteren het leven van alledag, deze moeten we vitaal houden. Dat vraagt soms om scherpe keuzes. Ook de aanvullende woningbehoefte én wonen en zorg is gerelateerd aan de wijk(winkel)centra. Er zijn twee locaties waar veel winst te behalen is, te weten de Vrijheidswijk en het Cambuurplein. Ook Bilgaard en Camminghaburen hebben blijvende aandacht en programmering nodig.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

7

• Stedelijke voorzieningen. In Leeuwarden Oost zijn in de loop van de tijd tal van stedelijke voorzieningen gevestigd. De betekenis van deze voorzieningen voor de wijken van Leeuwarden Oost verschilt. Sommige stedelijke voorzieningen zijn fijn om in de buurt te hebben, zoals het zwembad of sportfaciliteiten. Andere voorzieningen werken vooral op stedelijk of regionaal niveau en trekken veel autoverkeer aan (De Centrale, bedrijvigheid rond de kruising Groningerstraatweg en Lekkumerweg) en belasten daarmee de wijken. In deze visie stellen we de locaties van deze voorzieningen van strategisch belang voor de doorontwikkeling van het Kalverdijkje, het oplossen van de barrières en de verstedelijking van de flanken.

Geduldig werken aan de basis

In dit hoofdstuk gaan we in op de beheeropgave van de bestaande leefomgeving en hoe via ontwikkelend beheren de noodzakelijke veranderingen in woningen (bijvoorbeeld particuliere woningverbetering) en de woonomgeving (bijvoorbeeld klimaatadaptatie) met behulp van de warmtevisie en bijbehorende buurtenergieplannen vorm kunnen krijgen. De aanpak van de woonomgeving willen we benutten om de ruimtelijke samenhang te ondersteunen, waar nodig te herstellen of te versterken. Met name bij de open verkavelingen is veel winst te behalen met de versterking van het samenbindend gemeenschappelijk kader van (groene) erfscheidingen en overgangen. Het helpt om de inrichtingsprincipes en materiaalkeuzes (zowel verharding als beplanting) voor de verschillende verkaveling vast te leggen in een leidraad openbare ruimte, zodat ontwerpers, uitvoerders en beheerders houvast hebben en de continuïteit en samenhang van de woonomgeving wordt gewaarborgd.

Kansen voor mengen en verdichten

Werken aan de ongedeelde stad is ook kansen voor mengen en verdichten onderzoeken met als doel kwaliteit toevoegen en impulsen geven aan de leefbaarheid. Het inbedden/aanhechten van lopende ontwikkelingen (Liander locatie, Heechterp Vernieuwt, Nieuw Oud Oost) en de inzet van woon- en zorgbeleid (focus op verdichting) komen hier samen. Aangezien veel bezit van woningcorporaties al is vernieuwd (verduurzaming of herstructurering), zijn de kansen voor mengen en verdichten op de locaties van woningcorporaties beperkt. We zullen dus naar andere locaties moeten zoeken. Aandacht voor de wijk(winkel)centra, de noorden zuidflank van het Kalverdijkje en het Cambuurplein. Dit thema is meer

8

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

verkennend: welke plekken bieden (op termijn) kansen voor mengen en verdichten. Verdichting moet voor ons altijd hand in hand gaan met het toevoegen van kwaliteiten en het geven van een impuls aan de leefbaarheid. Dit hoofdstuk krijgt meteen navolging op basis van een verdichtingsstudie die we voor Leeuwarden Oost uitvoeren naar een aantal locaties (de vijf wijkcentra, flanken van sportpark Kalverdijkje, particulier vastgoed Oud Oost en Kenniscampus (gericht op jongeren) en een bijbehorende uitvoeringsstrategie. De uitkomsten van deze studie volgen na de oplevering van het ontwikkelprogramma, maar de resultaten van deze studie, visie en het ontwikkelprogramma zijn input voor de opdracht.

Zamenhofpark en Kalverdijkje zien we als sleutelproject. In Oud-Oost kan een aanpak van Het Vliet in de toekomst een aanleiding zijn voor de aanpak van de aanliggende buurten.

Plekken en prioriteiten

Deel III - Uitvoering

Van visie naar projecten voor plekken. Wat zijn op basis van al het voorgaande (analyse en visie) de prioritaire projecten (sleutelprojecten) die als een hefboom fungeren en meerdere ambities en opgaven combineren. Daarin onderscheiden we twee schaalniveaus. Grote sleutelprojecten op stedelijk of wijkniveau en kleine sleutelprojecten op het niveau van buurten en routes. Op stedelijk of wijkniveau denken we bijvoorbeeld aan de doorontwikkeling van Kalverdijkje tot stadspark (inclusief de noordflank) de doorontwikkeling van het centrum van de wijk in de Vrijheidswijk (inclusief herstructureren van aangrenzende locaties) of de koppeling van de Vrijheidswijk aan het buitengebied. Ook de aanpak van de Archipelweg (herinrichting met laankwaliteit en groene middenberm) en het versterken van groene verbindingen tussen Heechterp, Nieuw Oud-Oost,

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Op het niveau van buurten en routes gaat het bijvoorbeeld om een plek in de sociale infrastructuur (hergebruik en uitgekiende programmering van een beeldbepalend gebouw, een mooie ontmoetingsplek in de buitenruimte) of een ontbrekende schakel in een fietsroute (brug). Bijvoorbeeld het Cambuurplein of een fietsbrug over de Dokkumer Ee. Dit hoofdstuk geeft een eerste aanzet voor het operationaliseren van de thema’s via de aanpak van plekken en de prioritering daarvan. Met dit ontwikkelprogramma willen we de komende tientallen jaren gaan investeren in de wijken van Leeuwarden Oost. Dit ontwikkelprogramma geldt als de basis voor een verdere uitwerking en uitvoering. Omdat het een groot gebied beslaat, betekent dit ook direct dat voor concrete projecten en gebiedsontwikkelingen verder gebiedsgericht plannen nodig zijn. In onze uitvoeringsstrategie hanteren we zes vuistregels voor de uitvoering: 1. We sturen op kwaliteit met een kwaliteitsteam 2. We geven prioriteit aan sleutelprojecten 3. We dagen initiatiefnemers uit om bij te dragen 4. We maken het verschil met herinrichtingen en de aanpak van onze openbare ruimte 5. We leggen verbanden tussen gebiedsontwikkelingen 6. We blijven samen met Den Haag investeren in Leeuwarden Oost

9

Inleiding Aanleiding

Leeuwarden: stad, dorpen en buitengebied. Friese hoofdstad. Met een groot, divers en dynamisch aanbod van functies. Met veel verschillende woonmilieus, een bruisende binnenstad en een grote waarde voor kennisinstellingen, bedrijven en innovatie. Hier investeren we in nieuwe stadsdelen met ruimte om te wonen, recreëren, ondernemen en te toeven in het groen. Tegelijkertijd hebben we grote aandacht voor onze bestaande wijken en binnenstedelijke transformatie. De wijken van Leeuwarden Oost behoren bij uitstek tot die wijken die onze investeringen verdienen. Leeuwarden Oost loopt op verschillende manieren achter op het gemiddelde van de stad. Dat maakt het van belang om langdurig en ongelijk te investeren voor gelijke kansen om zo de kloof tussen kansarme en kansrijke wijken in Leeuwarden te dichten. In het kader van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV) hebben wij daarom samen met een coalitie van maatschappelijke en bewonersorganisaties het Programma Leeuwarden Oost gevormd. Met als belangrijkste ambities het samen werken aan het bieden van een beter perspectief op werk, onderwijs, gezondheid en wonen en het vergroten van de veiligheid. Met de blik op de komende twintig jaar willen we een transitie doormaken op sociaal en maatschappelijk vlak.

Naast bovenstaande heeft dit gebied ook uitdagingen rondom vergrijzing, een toename van 1- en 2 persoons huishoudens en een onvoldoende geschikt en betaalbaar woningaanbod voor beide doelgroepen. Dit resulteert in een afnemend aantal inwoners in wijken, waardoor voorzieningen onder druk komen te staan. Samenstellingen en structuren

10

veranderen. Eenzaamheid neemt toe, zelfredzaamheid neemt af. Er zijn opgaven rondom klimaatveranderingen, veiligheid, ontmoeten, spelen en mobiliteit. Allemaal opgaven waar sociaal maatschappelijk en fysiek een relatie hebben. Om hier integraal over na te denken en een oplossingsrichting te bieden is dit ontwikkelprogramma opgesteld. Met ruimtelijke ingrepen investeren we in de fysieke leefomgeving van Leeuwarden Oost dat bijdraagt aan de belangrijkste ambitie van het programma, namelijk een leefbaar en veilig stadsdeel. Daarom zijn we al bezig met wijkvernieuwingsplannen als Nieuw Oud Oost en HeechterpVernieuwt. Maar de ruimtelijke blik op de ontwikkeling voor de komende twintig jaar zoals die er op sociaal en maatschappelijk vlak al wel is, ontbrak nog. Dit ontwikkelprogramma biedt een samenhangende ruimtelijke visie waarmee we in samenwerking met het Programma en coalitie Leeuwarden Oost de komende tientallen jaren gaan investeren in de fysieke leefomgeving van dit stadsdeel.

Doel

Leeuwarden Oost is een groot gebied met verschillende wijken. De horizon van twintig jaar is lang. Dit ontwikkelprogramma geeft een integrale blik op de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van dit stadsdeel. Het ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost doet uitspraken over visie en op tactisch niveau om zo de verdere uitwerking en uitvoering de komende jaren vorm te geven. Daarmee laten we opgaven vanuit verschillende beleidsthema’s als wonen, mobiliteit en vergroening samenkomen met de ambities van het Programma Leeuwarden Oost én met die plekken in de wijken waar de onze ambities kunnen realiseren. Zo brengen we Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

meer samenhang, bieden we perspectief en benutten we koppelkansen. Dit ontwikkelprogramma geeft richting en duidelijkheid aan zowel derde initiatiefnemers als aan eigen gemeentelijke opgaven en projecten.

Gevolgd proces en leeswijzer

Om te komen tot een ontwikkelprogramma voor Leeuwarden Oost zijn diverse stappen doorlopen. De daaruit voortkomende resultaten geven vorm aan dit ontwikkelprogramma; de verschillende onderdelen geven de gezette stappen weer. In dit ontwikkelprogramma onderscheiden we drie hoofddelen. Deel 1: Analyse

Deel 2: Visievorming

Deel 3: Uitvoering

Ruimtelijke visie

Uitvoeringsstrategie

Wijkplannen

Ruimtelijke analyse

Wijkpaspoorten

Deel I – Analyse

Hiertoe behoren een analyse van het relevante beleid, evenals een ruimtelijke analyse van het gebied. Hierin is zorgvuldig gekeken naar hoe de wijken ooit aangelegd zijn, nu in elkaar steken en hoe ze ruimtelijk functioneren. Daarnaast is informatie verzameld die input geeft voor de toekomstige opgaven, kansen en mogelijkheden van het gebied. De verzamelde informatie betreft een breed spectrum aan input. Van wijkplannen met input van bewoners tot data zoals opgenomen in de wijkpaspoorten als vanuit de diverse beleidsdomeinen. Dit betreft zowel bestaand als nieuw beleid en uitvoeringsprogramma’s die in ontwikkeling zijn zoals wonen in de stad, wonen en zorg, mobiliteit, vergroenen, water, biodiversiteit, gezondheid, sport, sociale basis economie, Retail, warmtevisie. Daarnaast hebben we afstemming gezocht met onze partners. Er zijn diverse gesprekken gevoerd, onder andere via drie ateliers met de thema’s uit de gemeentelijke omgevingsvisie: verbinden, vergroenen en verwaarden en nog separaat op deelthema’s of met specifieke groepen. Waarbij aanvullende informatie en aandachtspunten zijn meegegeven van zowel betrokkenen bij het programma Leeuwarden Oost, vertegenwoordigers van mensen die werken in de wijken, als vanuit de gemeente Leeuwarden.

Deel II – Visie Beleid / ateliers

Totaal = Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost

Processchema totstandkoming ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Op basis van de analyse hebben wij vanuit de opgaven een ruimtelijke visie met ambities geformuleerd. Deze geeft antwoord op de vraag waar we in samenhang aan werken en welke ruimtelijke opgaven we zien we voor de komende 20 jaar. De ruimtelijke visie biedt als één samenhangend kader richting aan toekomstige ontwikkelingen. In de visie staat omschreven wat de opgaven, kansen en mogelijkheden van dit gebied zijn. Via gesprekken met belanghebbenden en hebben we deze inhoud verder aangescherpt en vormgegeven.

11

Deel III – Uitvoering

In de uitvoering geven we aan hoe we aan de hand van onze uitvoeringsstrategie van de ruimtelijke visie tot realisatie komen. En hoe we omgaan met onze financiën.

Plangebied

Het plangebied van dit ontwikkelprogramma betreft de vijf wijken in het NPLV-stadsdeel Leeuwarden Oost, de wijken Oud-Oost, Bilgaard, Heechterp-Schieringen, Vrijheidswijk en Camminghaburen, evenals het Kalverdijkje. Zie voor een overzicht de kaart op de volgende pagina.

Status van dit ontwikkelprogramma

De Omgevingsvisie gemeente Leeuwarden geeft onze visie op de fysieke leefomgeving en de ruimtelijke ontwikkeling van Leeuwarden. Deze visie is integraal en bevat de strategische hoofdlijnen van het beleid. Wij werken de visie verder uit in programma’s in de zin van de Omgevingswet – voor gebieden hanteren wij daarom ontwikkelprogramma’s. Dit Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost is een verdere uitwerking van de Leeuwarder omgevingsvisie voor het gehele grondgebied van Leeuwarden Oost en geeft richting aan de totstandkoming en uitvoering van programma’s en projecten daarbinnen, en de beoordeling van initiatieven van derden.

Daarin sluiten we steeds aan op de ambities uit beleid voor thema’s. Zo maken we voor een integrale ruimtelijke ontwikkeling de nodige koppelingen tussen bijvoorbeeld mobiliteit, vergroening, wonen, de behoefte aan voorzieningen en economie. Ze hebben allemaal een plekje in de ruimtelijke puzzel. Het Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost is een overkoepelend programma op hoofdlijnen en bevat opgaven en ambities voor alle wijken van Leeuwarden Oost. Voor de ruimtelijke ontwikkeling van dit gebied zijn verdere uitwerking en uitvoering nodig. Ingrepen vinden vervolgens plaats in onze eigen projecten en programma’s en in initiatieven van andere spelers in het gebied. Ons doel is om met dit ontwikkelprogramma het geheel aan opgaven en ambities altijd centraal te stellen. Dit verliezen we niet uit het oog, sterker nog, het werken aan de hand van dit ontwikkelprogramma moet juist leiden tot een zo kwalitatief mogelijke ruimtelijke ontwikkeling. In onze uitvoeringsstrategie leggen we vast hoe de verdere uitwerking en uitvoering van dit ontwikkelprogramma er in de praktijk uitziet.

Dit ontwikkelprogramma bevat een samenhangende stedenbouwkundige visie voor het gehele gebied en maakt inzichtelijk hoe onze ambities voor de fysieke leefomgeving van Leeuwarden Oost bereikt kunnen worden.

12

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Kaart plangebied met overzicht wijken en buurten

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

13

Deel I Analyse 14

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Beleidsmatig kader Het ontwikkelprogramma als uitwerking van de Omgevingsvisie

In onze Omgevingsvisie Gemeente Leeuwarden hebben we in strategische hoofdlijnen onze visie op de fysieke leefomgeving en de nodige en gewenste ruimtelijke ontwikkeling gegeven. Aan de hand van het hoe Leeuwarden ooit was, nu is en in de toekomst kan zijn maken we keuzes. En keuzes maken is nodig. Onze leefomgeving gaat de komende jaren ingrijpend veranderen. Grote maatschappelijke opgaven zoals de energietransitie, klimaatverandering en woningbouwbehoefte vragen om inzet én om ruimte. Niet alles kan overal, niet alles kan samen, niet alles kan tegelijk en niet alles kan op korte termijn. De Leeuwarder Omgevingsvisie werkt direct door in dit ontwikkelprogramma.

Drie ambities x drie ontwikkelprincipes x drie gebieden

De keuzes voor onze leefomgeving maken we aan de hand van het 3 x 3-model. We hebben drie ambities die als uitgangspunt dienen voor de te volgen koers. Er zijn drie ontwikkelprincipes die ons helpen om de juiste keuzes te maken, en die keuzes werken we uit naar drie verschillende gebiedstypen. Die drie keuzes leggen de basis voor een zo goed mogelijk eindresultaat.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Drie ambities

We hebben de 17 algemene doelen (de Sustainable Goals) van de Verenigde Naties omarmd. Die doelen zijn gekoppeld aan de drie zogenoemde lagen van de bruidstaart: de ondergrond (de ‘biosfeer’) de maatschappij en de economie. Aan die lagen zijn de drie gemeentelijke hoofdambities gekoppeld: 1. De economie: Leeuwarden is een sterke economische gemeente Het aantal inwoners én arbeidsplaatsen groeit in een rustig tempo door. Instellingen en organisaties die werken op het gebied van zorg, onderwijs, kennis en bedrijvigheid werken samen en leveren kwaliteit. Voor een goed klimaat om te leven, te leren en te werken is het belangrijk om innovatie en de ontwikkeling van kennis te koesteren en te stimuleren. Onze aantrekkelijke binnenstad is daarbij essentieel. In de komende decennia maken we ook de overgang naar een circulaire economie. 2. De maatschappij: het is goed leven in Leeuwarden De kwaliteit van onze leefomgeving dient onze brede welvaart. Dat wil zeggen: onze ruimte ondersteunt de kwaliteit van leven voor alle inwoners van Leeuwarden. Een fijne leefomgeving nodigt uit tot beweging en ondersteunt daarmee een goede gezondheid. Goede verbindingen zorgen voor goede mobiliteit en een complete culturele infrastructuur is een bindmiddel voor onze samenleving.

15

3. De ondergrond: Leeuwarden is het hart van een bijzondere groenblauwe regio In Leeuwarden koesteren we het water, de natuur en de open ruimte. Het bebouwd gebied neemt vrijwel niet toe. De stad en de regio versterken elkaar: ook het groen-blauwe netwerk willen we versterken. Op de langere termijn bereiken we een volledig duurzame energievoorziening. Daarbij zetten we ook in op een natuurvriendelijke landbouw.

Drie ontwikkelprincipes

De drie zogenoemde ontwikkelprincipes zijn de rode draad door de Leeuwarder Omgevingsvisie. Met die principes zetten we de stap van opgave, via de uitwerking, naar de (gebiedsgerichte) ontwikkeling. Het gaat om: 1. Vergroenen. De ingreep draagt bij aan een emissievrije, circulaire, biodiverse en klimaatadaptief ingerichte leefomgeving. 2. Verbinden. De ingreep draagt bij aan een leefomgeving die uitnodigt tot ontmoeting en beweging. De ingreep verbetert de bereikbaarheid, inclusiviteit, veiligheid en gezondheid. 3. Verwaarden. De ingreep voegt kwaliteit toe aan de leefomgeving en draagt bij aan ‘brede welvaart’. De toepassing van de ontwikkelprincipes is geen kwestie van het simpelweg stellen van voorwaarden. De principes zijn de basis voor een goede weging. Per locatie, gebied, dorp of stadsdeel kan die weging anders zijn. In de ruimtelijke vertaling beschrijven we gebiedsgericht deze afweging en bezien wij of er een leidend principe te benoemen is.

16

Drie gebiedstypen

De gemeente Leeuwarden bestaat uit drie verschillende gebiedstypen, namelijk de stad, de 35 dorpen en het buitengebied. Leeuwarden Oost valt binnen het gebiedstype stad.

Leeuwarden Oost in de Omgevingsvisie

Leeuwarden Oost neemt een speciale plek in binnen de Leeuwarder Omgevingsvisie. Vanwege de grote uitdagingen en grote ambities die daaruit volgen is ervoor gekozen extra focus te leggen op dit stadsdeel. Enerzijds werken we met het programma Leeuwarden Oost integraal en wijkgericht samen met betrokkenen aan de leefbaarheid en veiligheid. Anderzijds brengen we vanuit de gemeente extra focus aan in de ruimtelijke ontwikkeling. Voor de huidige woonwijken van de stad staat het ontwikkelprincipe verbinden op één. Hieraan willen we bijdragen door een goede verbinding van Leeuwarden Oost met de rest van de stad. Dit doen we ruimtelijk met betere verbindingen door middel van fietspaden, wandelroutes langs het water, door de wijken en met het buitengebied en groene corridors binnen de stad en van de stad tot het buitengebied. Functioneel verbinden we Leeuwarden Oost met de rest van stad, alsook in sociaalmaatschappelijke zin door het stimuleren van ontmoeting, sociale contacten, het versterken van buurthuizen en een rijk verenigingsleven. De omgeving moet gezond zijn en uitnodigen tot beweging. We versterken de verblijfskwaliteit van de openbare ruimte in Leeuwarden Oost zodat deze bijdraagt aan ontmoeting en zetten in op goed openbaar vervoer. We stimuleren betere en sociale contacten. De toegankelijkheid van voorzieningen, functiemenging en het verbeteren van de bebouwing in

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Leeuwarden Oost vormen sleutels om de kwaliteit van de woonomgeving te verbeteren. Verbinden doen we daarom ook door te verdichten en woningen te realiseren in Leeuwarden Oost. Verdichting moet voor ons altijd hand in hand met het toevoegen van kwaliteiten en het geven van een impuls aan de leefbaarheid. We willen een ongedeelde stad zijn waarin in de wijken plek is voor iedereen en waarin iedereen erbij hoort en een samenleving waarvan iedereen deel uitmaakt. In onze stedelijke vernieuwing heeft

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Leeuwarden Oost onze bijzondere aandacht. In deze naoorlogse wijken liggen namelijk de meeste kansen voor herstructurering. Daarin gaan we voor een prettig woonklimaat in samenhang met hoogbouw passend bij de omgeving. Deze ontwikkelingen die we in Leeuwarden Oost aan willen jagen passen temeer bij het verwaarden van de fysieke leefomgeving van het stadsdeel: goed ruimtegebruik dat bijdraagt aan de brede welvaart. Bij het verder verdichten maken we ruimte voor extra vergroening van de leefomgeving. Groen-blauwe dooradering is het uitgangspunt.

17

Gemeentelijk beleid

Naast de Leeuwarder Omgevingsvisie dienen verschillende Leeuwarder thematische beleidsstukken als kader voor dit ontwikkelprogramma. Beleidsstuk

Relatie met Leeuwarden-Oost

Volkshuisvestingsvisie (2021)

We streven naar een ongedeelde stad: in wijken met meer dan 50% sociale huur werken we aan een betere balans/mix van verschillende typen woningen met meer (betaalbare) koopwoningen. Samen met het Beleidskader Wonen met zorg, het Beleidskader Wonen in de dorpen en het Beleidsprogramma Wonen in de stad vormt de Volkshuisvestingsvisie een belangrijk bestandsdeel van het toekomstige Leeuwarder Beleidsprogramma Volkshuisvesting.

Beleidskader Wonen met zorg (2024)

• Actielijn 1 Vitale wijken: behoud en versterking van essentiële voorzieningen in de buurt • Actielijn 2: Geschikte woning en woonomgeving: ontwikkelen van geclusterde woonvormen nabij voorzieningen

Beleidsprogramma Wonen in de stad (2025)

In (vooroorlogse) Stadswijken (Oud Oost): • Behouden en versterken we waar mogelijk van de levendigheid • Voegen we woningen toe samen met een kwaliteitsimpuls op andere beleidsthema’s • Sturen we op een gevarieerd woningaanbod, met meer aanbod voor midden en hoge inkomens • Zijn investeringen nodig om woningen te verduurzamen en achterstallig onderhoud weg te werken In de naoorlogse uitbreidingswijken (Bilgaard, Vrijheidswijk, Heechterp-Schieringen en Camminghaburen) • Verdichten we op en rond voorzieningencentra ten behoeve van het behoud van voorzieningen en plekken voor ontmoeting • Zetten we in op doorstroommogelijkheden tussen verschillend typen woningen

Beleidskader Economische ontwikkeling (2023)

• • • •

Beleidskader Retail (2022)

• We zetten in op het behoud van de ondersteunende wijk- en buurtstructuur met clusters als de Bilgaard en Camminghaburen. • Een versterking in kwantitatieve zin van het dagelijkse aanbod is alleen mogelijk als het past bij het draagvlak van het verzorgingsgebied. Kwalitatieve versterking en meer diversiteit (minder detailhandel, meer horeca en ambachten) zijn altijd gewenst, zeker als dit een verbetering van de verblijfskwaliteit betekent.

Beleidskader Mobiliteit (2024)

Vier van de zeven mobiliteitsprincipes zijn van toepassing op ontwikkelingen die tot stand komen binnen Leeuwarden-Oost: • Ruimtelijke inbreiding binnen bewoond gebied helpt duurzame mobiliteit • 30 km/u in bewoond gebied, primaat voor fijnmazig lopen en fietsen • Beter oversteekbare stadsring en invalswegen, doorgaand autoverkeer via de Haak • Groenere wijken en dorpen met minder parkeerhinder dankzij parkeerbeleid en wijkhubs

18

We streven een aantrekkelijk vestigingsklimaat na gericht op wonen, werken en leven We zetten in op een goed vestigingsklimaat voor bedrijven en talent Circulaire economie en energiebesparing zijn ook inhoudelijke zwaartepunten binnen dit beleidskader Een toekomstbestendige en wendbare economie is van belang om de brede welvaart ook in Leeuwarden-Oost te vergroten

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Beleidskader Biodiversiteit (2024)

• Bodem, water en biodiversiteit zijn ons uitgangspunt bij het inrichten en beheren van de leefomgeving • We willen bestaande groenblauwe structuren herstellen, versterken en uitbreiden • Bij het uitgeven en bestemmen van gronden zetten we in op biodiversiteitsherstel.

Uitvoeringsprogramma Vergroening (2025)

Drie actielijnen voor de uitvoering: • Herstellen, versterken en beschermen van het bestaande groen • Het realiseren van extra groen • Het realiseren van een omgeving die goed is voor biodiversiteitsherstel, klimaatadaptatie en gezond leven

Beleidskader Water (2024)

Bij gebiedsontwikkelingen – zowel voor uitleglocaties alsook bij herinrichtingen in bebouwd gebied – volgen we de nationaal beschikbaar gestelde ‘Maatlat klimaat adaptieve groene gebouwde omgeving’ en ‘Ruimtelijk afwegingskader klimaat adaptieve gebouwde omgeving’.

Warmtegids en Warmtevisie Leeuwarden (2021)

• Onze ambitie is om in 2030 49% minder CO2 uit te stoten dan in 1990. In 2050 willen we onafhankelijk zijn van fossiele brandstoffen, waaronder aardgas • In de LEA staat onze ambitie om tot 2024 voor 10.000 woningen en 5.000 overige gebouwen uitvoeringsplannen te maken • Warmtevisie, kansrijke buurten voor 2030 zijn onder andere Heechterp, Bilgaard, Vrijheidswijk West, Camminghaburen Noord

Leeuwarder Energie Agenda (LEA) (2021)

De Warmtevisie en Leeuwarder Energie Agenda worden vervangen door een Beleidsprogramma Warmte en een Beleidsprogramma Energie.

Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2024 – 2027 (2024)

• Ons doel is om volledig circulair te zijn in 2050, met een tussendoel van 50% in 2030 • Eén van de drie pijlers is circulair en biobased bouwen: We zetten in op meer hergebruik (ook van water) en groene materialen in de bouw

Beleidskader Sport en Bewegen (2025)

• Ons doel is om een actieve en gezonde levensstijl voor inwoners te bevorderen en een sterk sport- en beweegklimaat te behouden • Doelstelling 1.4: In ieder geval in Leeuwarden-Oost en Kalverdijkje ligt in 2035 een Skills Garden, waar activiteiten plaatsvinden en veelzijdig wordt bewogen. We kijken bij de gebiedsontwikkelingsprojecten hoe we bewegen in de openbare ruimte kunnen laten terugkomen. • Thema 4: Gezondheidsachterstanden verkleinen met sport als middel. We willen de gezondheidsachterstanden in de gemeente Leeuwarden verminderen door sport en beweging voor iedereen toegankelijk te maken en te stimuleren, vooral in kwetsbare wijken zoals Leeuwarden-Oost.

Gezondheidsnota “Samen gezond” (2024)

• We zorgen voor gelijke kansen. Eén van de drie belangrijke aanpakken hiervoor is het programma Leeuwarden-Oost. Binnen Leeuwarden-Oost verkennen we mogelijke experimenten • We zetten in op een beweeg- en speelvriendelijke omgeving, continueren project beweegvriendelijke omgeving Leeuwarden-Oost • Binnen Leeuwarden-Oost werken we samen aan een gezonde beweeg- en voedselomgeving • We zetten in op een groene omgeving: Een groene omgeving nodigt uit tot onder andere bewegen en ontmoeten

Visie versterking sociale basis (2024)

• Ontwikkelopgave 1: Maatwerk per wijk of dorp • De komende jaren zet de gemeente samen met de sociale basis en betrokken maatschappelijke organisaties met maatwerk in op het versterken van de sociale basis infrastructuur

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

19

Andere gebiedsgerichte gemeentelijke stukken hebben raakvlakken met het plangebied van dit ontwikkelprogramma. Plan van aanpak Vlietzone (2024)

Onze ambitie is een gezellige, schone, groene en veilige wijk waar bewoners zich thuis voelen. We gaan voor een bruisende buurt. Doel over 10 jaar: • Het Vliet bruist: het is vergroend, nodigt uit tot flaneren en samenzijn en straalt positief ondernemerschap uit Doelen over 5 jaar: • Er zijn betere ontmoetingsplekken buiten en binnen die uitnodigen tot bewegen, spelen en contact voor diverse groepen inwoners • Er is een stabiel en aantrekkelijk activiteitenaanbod door wijkorganisaties, waaronder buurthuis Welgelegen. • Het Vliet is heringericht en daarmee groener, veiliger en aantrekkelijker geworden (vervangen, klimaatadaptief maken en omvorming naar een gebiedsontsluitingsweg met 30 km/h). Dit is realiseerbaar als de Regio Deal wordt toegekend. We gaan voor fijn wonen. De Vlietzone is een prettige, schone en groene wijk, waarin mensen zich thuis voelen en fijn kunnen wonen. Doelen over 10 jaar: • In de Vlietzone wonen verschillende mensen in een goede mix met elkaar. In de meer levendige delen (gebieden met reuring) wonen jongeren, studenten en starters. Andere delen worden meer gekenmerkt door rust en zijn meer bedoeld voor gezinnen. De Vlietzone blijft toegankelijk voor mensen met een grotere en een kleinere beurs. • Er is sprake van een gezonde particuliere verhuurmarkt in de Vlietzone. Panden zijn in goede staat en er zijn minder huisjesmelkers actief.

Doelen over 5 jaar: • De woningvoorraad is veranderd: er zijn meer grote appartementen en woningen waardoor het aantrekkelijker is voor gezinnen en starters om hier te wonen. Het aandeel particuliere huur is duidelijk aan het dalen (streefcijfer minus 5 procentpunt). • Er is meer groen in de openbare ruimte en op particulier terrein: bij mensen in eigen tuin of op het balkon.

Masterplan Heechterp Vernieuwt (2021) Stedenbouwkundig plan Heechterp Vernieuwt (2022)

Met het masterplan Heechterp vernieuwt geven we gestalte aan de wijkvernieuwingsopgave. De ruimtelijke uitgangspunten voor de wijk zijn vastgelegd, net als de samenstelling en de randvoorwaarden voor de verschillende nieuwe bouwblokken. Daarin is voortgeborduurd op de Toekomstvisie Heechterp. De uitgangspunten zijn: • Versterken van het DNA • Transformatie van het groen • Transformatie van de randen • Erfgoedcluster • Transformatie van de woonvelden Het Masterplan hebben we nader uitgewerkt in het Stedenbouwkundig plan.

20

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Stedenbouwkundig plan Nieuw Oud Oost (2022)

De bouwstenen voor de plannen in Nieuw Oud Oost zijn: • Verblijven op Cambuurplein: op het Cambuurplein is niet alleen ruimte voor parkeren. Het moet ook een mooie plek zijn om er te verblijven en elkaar te ontmoeten • Stadion als inspiratie: de voetbalgeschiedenis en het stadion gebruiken als inspiratie voor de toekomst. Door gebouwen en woningen in de vorm van het stadion te bouwen • Sociale cohesie: eigenlijk de rode draad door alle ideeën: Nieuw Oud Oost als een plek voor ontmoeting, en in open verbinding met de omgeving • Park: veel genoemd: ruimte voor groen, klimaat en ecologie in een parkachtige omgeving. Ook ruimte voor collectieve tuinen en sport. Het bestaande en omliggende groen kunnen we betrekken • Bouwprogramma: verschillende typen woningen met appartementen en zogenoemde grondgebonden woningen. Aan het park, om een gezamenlijke binnentuin, boven winkels en aan het ‘stadion’

Provinciaal en nationaal beleid Provinciale Omgevingsvisie “De Romte Diele”, 2020 Nb. Op dit moment is de provincie haar Omgevingsvisie aan het actualiseren.

Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid en Volkshuisvestingsfonds

In de provinciale omgevingsvisie staat wat de provincie doet om de basiskwaliteiten van de Friese leefomgeving op orde te houden. Er zijn vier opgaven benoemd: • Fryslân vitaal, leefbaar en bereikbaar houden • Energietransitie met kracht voortzetten • Fryslân klimaat adaptief inrichten • Versterken van de biodiversiteit Eén van de ambities is een Vitaal en veerkrachtig Fryslân: Een vitale en veerkrachtige fysieke leefomgeving bestaat onder andere uit de volgende onderdelen: • Een gezonde en veilige fysieke leefomgeving die de gezondheid bevordert. Belangrijke elementen daarbij zijn bewegen, ontmoeten, ontspannen, goede milieukwaliteit, klimaatbestendigheid, toegang tot voorzieningen en de mogelijkheid van eigen regie • Optimale interne en externe bereikbaarheid, over weg, vaarweg, met OV en digitaal, waarbij we nieuwe verkeers- en vervoerstechnieken benutten • Ruimtelijke kwaliteit van openbare ruimte en bebouwing, met onder meer gewilde, eigentijdse woonwijken Leeuwarden Oost is 1 van de 20 focusgebieden waar samen met het Rijk ernaar gestreefd wordt om de leefbaarheid en veiligheid weer op orde te krijgen en bewoners weer perspectief te bieden. Het NPLV zet in op drie subdoelen. Met name subdoel 1 – Het verbeteren van de fysieke leefomgeving – heeft een directe relatie met het Ontwikkelprogramma.

Het doel is het realiseren van meer kwalitatief goede woningen in een gemengde wijk waar het veilig en leefbaar wonen is. Hiervoor wordt onder meer het Volkshuisvestingfonds ingezet. Leeuwarden heeft uit dit fonds een financiële bijdrage ontvangen om te investeren in herstructurering van de woningvoorraad. Het Rijk wil in de toekomst meer woningen gaan bouwen in de NPLV-gebieden. Met dit ontwikkelprogramma willen we daaraan bijdragen.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

21

Nota Ruimte, Nationale Omgevingsvisie Nb. Het Rijk werkt aan een nieuwe Nationale Omgevingsvisie, het voorontwerp Nota Ruimte is in juni 2024 gepubliceerd.

Voor Leeuwarden Oost zijn de belangrijkste punten die benoemd worden: • Het bereiken van een optimale balans tussen bereikbaarheid, leefbaarheid, gezondheid en (verkeers)veiligheid • Een aantrekkelijke, schone en beweegvriendelijke leefomgeving, met voldoende groen in en om de stad is in heel Nederland van cruciaal belang. En wel voor het bevorderen van onze gezondheid, de mogelijkheid om te recreëren, herstel van de natuur, het versterken van de kwaliteit van landschap, natuur en erfgoed, het behoud en versterken van de herkenbaarheid, identiteit en aantrekkelijkheid van de stad en het omgaan met de gevolgen van klimaatverandering. Parallel aan verstedelijking is toename van groen in de stad nodig • Water en bodem zijn sturend voor ruimtelijke keuzes, zo ook in keuzes ten aanzien van de verstedelijking. We hanteren het Afwegingskader klimaatadaptieve Gebouwde Omgeving om klimaatbestendige locatiekeuzes te maken voor nieuwe gebouwde ontwikkelingen en we hanteren de Maatlat groene en Klimaatadaptieve bebouwde omgeving om nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen op een klimaatadaptieve wijze in te richten Ruimtelijke strategie voor onderscheidende regionale ontwikkeling: we streven in alle regio’s in Nederland naar een goede balans tussen wonen, werken, voorzieningen en groen. Met de juiste mobiliteit op de juiste plaats.

En ingericht op basis van het water- en bodemsysteem: • (Te maken keuze) We zetten in op een toekomstbestendige woningvoorraad, die kwalitatief aansluit op de regionale behoefte. Dit vraagt soms om herstructurering, soms om specifiek bijbouwen van bepaalde typen woningen • (Te maken keuze) We zetten in op transities in bestaand stedelijk gebied, onder meer door woningbouw, vergroening, verduurzaming en klimaatadaptatie. We benutten het verdichten van bestaande steden voor deze transitieopgaven. In sommige gebieden (bijvoorbeeld sociaaleconomisch zwakkere gebieden) is hiervoor een grotere actieve inzet nodig dan in gebieden met sterke economische groei • (Te agenderen keuze) Na de huidige inzet op het toekomstbestendig maken van vooroorlogse en wederopbouwwijken is er op termijn inzet nodig op het toekomstbestendig maken van wijken gebouwd na 1965 (Post-65-gebieden), met hierin speciale aandacht voor de groeikernen, erfgoed en groen Specifiek relevant voor Leeuwarden Oost: • (Te maken keuze) We wijzen nieuwe grootschalige woningbouwlocaties aan, mede op basis van een gedifferentieerde lange termijn ontwikkelstrategie voor verschillende typen regio’s, passend bij hun demografische en economische ontwikkeling. Uitwerking hiervan vindt plaats samen met de regio’s, binnen bestaande en nieuwe verstedelijkingsgebieden en mogelijk daarbuiten.

Nationale Woon- en Bouwagenda

Het doel van de Nationale Woon- en Bouwagenda is het bevorderen van de beschikbaarheid, betaalbaarheid en kwaliteit van het woningaanbod in Nederland. We bouwen op de juiste plek en met goede ruimtelijke kwaliteit. De woonopgave kan niet los worden gezien van opgaven op het gebied van bereikbaarheid, bedrijvigheid, verduurzaming van de energievoorziening, klimaatadaptatie, landschappelijke kwaliteit, een gezond leefmilieu en natuurontwikkeling. Dat vraagt om samenhangende keuzes over wat we waar willen. In de regionale woondeal zijn voor de gehele gemeente Leeuwarden, waaronder Leeuwarden Oost, afspraken gemaakt over de aantallen te bouwen woningen. Komend jaar wordt deze woondeal geactualiseerd, de opgaven uit het ontwikkelprogramma worden daarin meegenomen. Dit ontwikkelprogramma sluit aan bij de behoefte om samenhangende keuzes te maken. Er worden integrale afwegingen gemaakt, woningbouwrealisatie gaat samen met een bijdrage aan overige opgaven in het gebied.

22

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Coalitieakkoord

De aanpak voor Leeuwarden Oost is met focus opgenomen in het coalitieakkoord 2022-2026. Door middel van het Programma Leeuwarden Oost werken wij samen met onze partners langdurig aan het leefbaarder maken van onze wijken als onderdeel van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). In het coalitieakkoord is speciale aandacht besteed aan klimaatadaptieve maatregelen voor de openbare ruimte en het verduurzamen van particuliere woningen. Nieuw Oud Oost is aangemerkt als een focusgebied voor stedelijke vernieuwing; daar investeren we in de gebiedsontwikkeling en ruimtelijke kwaliteit van het bestaande stedelijk gebied.

Het doel van het project Sociale voedseltuin is het verbeteren van toegang tot gezonde voeding voor kwetsbare groepen mensen, bijdragen aan educatie over gezonde voeding en het creëren ontmoetingsplekken die het welzijn bevorderen en die een plek bieden voor basisbanen en leerwerk trajecten.

Samenwerkingsafspraken provincie – gemeente

In 2023 hebben we met de provincie Fryslân samenwerkingsafspraken gemaakt. Daarin staat op welke onderdelen we tot 2030 samen gaan werken. Eén van de onderwerpen in de afspraken is dat er gezamenlijk wordt ingezet op kwetsbare werkenden en sociale voedseltuinen in Leeuwarden Oost. Het project Kwetsbare werkenden heeft als doel om gerichte interventies te ontwikkelen om hun financiële, fysieke en mentale welzijn structureel te verbeteren, met een specifieke focus op ZZP’ers en werkenden in loondienst. Naast het ontwikkelen van interventies wordt daar waar mogelijk aansluiting gezocht bij de bestaande dienstverlening en de dienstverlening die we aan het ontwikkelen zijn om op deze manier de kwetsbare werkenden meer perspectief te geven door preventief met ze aan de slag te gaan.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

23

Relevante wet- en regelgeving Wet/verordening

Relatie met ontwikkelprogramma

Omgevingswet

De Omgevingswet omvat alle wetgeving op het gebied van de fysieke leefomgeving. Het zorgt voor integrale benadering van de ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving. Dit ontwikkelprogramma stellen we vast als programma onder de Omgevingswet. We verankeren de strategische hoofdlijnen in de Leeuwarder Omgevingsvisie.

Provinciale Omgevingsverordening Fryslân

De provinciale Omgevingsverordening Fryslân bevat de regels voor de gehele fysieke leefomgeving voor het provinciale grondgebied. Wanneer het programma wordt uitgewerkt naar plannen zal de Omgevingsverordening moet beoordeeld of de plannen passen binnen de verordening of dat een vergunning of ontheffing moet worden aangevraagd.

Omgevingsplan

Het Ontwikkelprogramma slaat een brug tussen de gemeentelijke Omgevingsvisie en het omgevingsplan. De visie en het programma vormen gezamenlijk de beleidsontwikkeling. Het omgevingsplan omvat de beleidsdoorwerking, daarin worden de ambities juridischplanologisch geborgd middels regels voor de fysieke leefomgeving. Op dit moment wordt er gewerkt aan een omgevingsplan voor het gehele gemeentelijke grondgebied.

Huisvestingsverordening

In de wijken Leeuwarden-Oost, exclusief Camminghaburen, is de gemeentelijke huisvestingsverordening met betrekking tot het onderdeel Opkoopbescherming van toepassing. In deze wijken mag een woning niet worden opgekocht om te verhuren, behoudens een aantal uitzonderingen die vergund worden. De opkoopbescherming wordt gebruikt om zoveel mogelijk bestaande, goedkope koopwoningen beschikbaar te houden voor kopers die er zelf gaan wonen. De regeling in de Huisvestingsverordening gemeente Leeuwarden draagt daarmee bij aan verbetering van de leefbaarheid in de betreffende wijken. We hebben het voornemen om een verhuurvergunning in te voeren. Met een algemene verhuurvergunning wordt een verbod gelegd op het ‘zonder verhuurvergunning verhuren van bepaalde categorieën woonruimte’. Deze vergunning is gebiedsgebonden en kan alleen ingevoerd worden in gebieden waar de leefbaarheid onder druk staat. De regeling dient in de Huisvestingsverordening opgenomen te worden.

24

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Ruimtelijke analyse De Ruimtelijke Analyse van Leeuwarden Oost van De Nijl Architecten is een belangrijke bouwsteen voor dit ontwikkelprogramma en vormt een grondslag voor verdere ambities. In de Ruimtelijke Analyse komen verschillende schaalniveaus aan de orde, namelijk op stadsdeelniveau, wijkniveau en op specifiek verkavelingsniveau. Het onderlinge verband tussen de verschillende schaalniveaus staat centraal. Sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen worden uitvoering beschreven op basis van de historie van de fysieke leefomgeving van Leeuwarden Oost. De belangrijkste lijnen uit de Ruimtelijke Analyse worden in dit hoofdstuk beschreven. De gehele ruimtelijke analyse is terug te lezen en bevindt zich in bijlage 1. De Ruimtelijke Analyse bestaat uit twee brede delen: 1. Ontwikkeling door de jaren heen. In dit gedeelte is beschreven hoe deze wijken zijn ontworpen als uitbreiding van de stad. En welke grote aanpassingen er door de jaren heen zijn uitgevoerd, zoals herstructurering, herbestemming, herinrichting openbare ruimte, verkeersstructuren. 2. Analyse. Per wijk worden sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen in ruimtelijke structuren geschetst. Hier gaat het om wat de kwaliteiten van de huidige wijken zijn en waar verbeteringen in stedenbouwkundige en landschappelijke elementen gewenst zijn.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Ontwikkeling door de jaren heen

Sinds de realisatie van de wijken in het gebied Leeuwarden Oost zijn er veel aanpassingen geweest die oorspronkelijke stedenbouwkundige opbouw hebben aangetast. Deze aanpassingen zijn projectgewijs doorgevoerd. Kleinere of grotere plekken worden door de loop van de jaren aangepast of vernieuwd. Bij zulke ontwikkelingen is het belangrijk om de ruimtelijke samenhang met de omgeving in de gaten te houden, zowel op structureel niveau (doorgaande lijnen en verkavelingsprincipes) als op materieel niveau (inrichting openbare ruimte en beeldkwaliteit bebouwing). Een project kan die samenhang versterken of aantasten. Vijftig jaar projectmatige veranderingen heeft de ruimtelijke samenhang van Leeuwarden Oost zoals te verwachten valt op veel plekken doen teruglopen. Als aanpak voor structuurverbetering is een publiek raamwerk nodig. Dit betreft het versterken en verbeteren van voorzieningen, grote openbare ruimtes, routes en verbindingen, met duidelijke onderlinge verbanden. De ontwikkelingsgeschiedenis van Leeuwarden Oost moet in verdere ontwikkelingen van het gebiedgekoesterd worden. De trots van Leeuwarden Oost moet daarbij meer in beeld worden gebracht. Bijvoorbeeld door met bewoners mooie, dierbare plekken in de verschillende wijken in kaart te brengen. Dit kan ook aan de hand van een gemeentelijke waardevolle plekken-kaart.

25

Stedelijk verband

De wijken van Leeuwarden Oost zijn met veel liefde en aandacht aangelegd. Tot aan de wederopbouwperiode was een concentrisch stadsmodel leidend voor de groei van Leeuwarden. Dit model gaf het oostelijk deel van de stad een samenhangende structuur: twee schillen rond de binnenstad (vooroorlogs en vroeg naoorlogs), met daartussen een ringweg (Dammelaan, Gerbrandyweg en Archipelweg) en aan het einde een groene stadsrand aan het open landschap. De ringweg had aanvankelijk een mooi samenbindend profiel, waarin autoverkeer en groenkwaliteit in evenwicht waren. Over de ringweg heen werden beide schillen met elkaar verbonden door een fijnmazige dooradering van lange structuurlijnen.

• Buiten de stadsring ‘satellieten’, relatief zelfstandige wijken, gedragen door een groen raamwerk van parkstroken met open verkavelingen: Bilgaard, Vrijheidswijk en Camminghaburen. Daarbij aangetekend dat in de Vrijheidswerk een groen raamwerk nauwelijks tot ontwikkeling is gekomen. De grootste breuk in stadsstructuur loopt via de Vrijheidswijk en Kalverdijkje. Langs deze gebieden zijn de verbindingen het minst ontwikkeld.

Met de aanleg van Camminghaburen kwam er een nieuwe stedelijke zone bij. De stadsrand werd verlegd naar De Groene Ster, het open landschap ingesloten en omgevormd tot sportpark Kalverdijkje. Nadien is de stad vooral aan de zuid- en westkant gegroeid. Daar ligt de verbinding met het landelijke wegennet (Afsluitdijk, Heerenveen, Drachten) en worden nieuwe clusters van bedrijvigheid ontwikkeld (WTC, Cambuurstadion, e.d.). Leeuwarden Oost ligt aan de luwe kant van de stad, omringd door landschap en grote recreatiegebieden (Leeuwarder Bos, De Groene Ster). De huidige stadsring (Dammelaan, Gerbrandyweg, oostelijk deel Groningerstraatweg en Anne Vondelingweg) deelt Leeuwarden Oost op in twee soorten stad: • Binnen de stadsring traditioneel stadsweefsel, gedragen door een raamwerk van straten en lanen met traditionele verkavelingen: OudOost, Heechterp-Schieringen.

26

Twee soorten stad, binnen de ring traditionele verkaveling, buiten de ring open verkaveling

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Ruimtelijke samenhang

Bij de aanleg kregen de wijken in Leeuwarden Oost grote samenhang, zowel op structureel niveau (doorgaande lijnen, verkavelingsprincipes) als op materieel niveau (continuïteit van inrichting openbare ruimte en beeldkwaliteit bebouwing). Na aanleg is er veel veranderd. Dat gebeurde en gebeurt projectgewijs: kleinere of grotere plekken worden aangepast of vernieuwd. Vaak zijn deze projecten sectoraal en monofunctioneel gemotiveerd en soms houden ze maar beperkt rekening met een goede aansluiting op de omgeving.

Huidige Linnaeusbuurt (Albert Schweitzerstraat), Bron: Historisch Centrum Leeuwarden

Voormalige Linnaeusstraat, Bron: Historisch Centrum Leeuwarden

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Een vroeg voorbeeld is de vernieuwing van de Linnaeusbuurt in OudOost. Deze buurt vormde een langgerekt verbindingselement tussen de binnenstad en de vroeg-naoorlogse wijken. De Linnaeusstraat verbond in een rechte lijn het Cambuursterpad met de Egelantierstraat. Dwarsstraten en een plantsoen verbonden de twee groenelementen aan weerszijden van de buurt met elkaar. Aan het Zamenhofpark en Cambuurterrein lagen voorkanten. Deze buurt werd eind jaren zeventig gesloopt en vervangen voor een verbrokkelde, naar binnen gekeerde woonbuurt. De rechte lijn werd opgeknipt, de doorgaande weg kwam buitenom te liggen (Coopmansstraat), met achterkanten aan het Cambuurterrein. Hierdoor is de oorspronkelijke stedenbouwkundige opbouw niet meer voelbaar en zichtbaar.

27

Vijftig jaar projectmatige veranderingen heeft de ruimtelijke samenhang van Leeuwarden Oost op veel plekken doen teruglopen. Lange lijnen zijn opgeknipt, het autoverkeer werd leidend (en scheidend) bij de inrichting van de openbare ruimte, het collectieve samenbindende groene kader in de open verkaveling erodeerde en door alle veranderingen en stadsvernieuwingsprojecten raakte het stadsbeeld verrommeld. Maar de structuur is in basis nog steeds aanwezig. Waardering van het gebied Leeuwarden Oost Sterktes

Zwaktes

• In aanleg heldere structuur met herkenbare lange lijnen en karakteristieke plekken

• Veel nadruk op autoverkeer met effect op inrichting van wegen (verlies aan continuïteit lange lijnen, scheidende werking) en openbare ruimte (veel ruimte voor parkeren) • Beperkte verbindende werking en parkkwaliteit van sportpark Kalverdijkje • Verlies aan ruimtelijke samenhang door (monofunctionele) projectmatige veranderingen, zowel in structuur als in openbare ruimte en bebouwing

Kansen

Bedreigingen

• Beleid en uitvoeringsagenda’s waaronder mobiliteit, klimaatadaptatie en biodiversiteit benutten voor versterken van ruimtelijke samenhang in structuur en openbare ruimte

• Projectmatige aanpak van structuurlijnen zonder oog voor het grotere geheel • Projectmatige vernieuwing van locaties zonder oog voor ruimtelijke samenhang • Projectmatige vernieuwing van buitenruimte zonder oog voor continuïteit van inrichtingsprincipes

28

Analyse van de wijken

In de Ruimtelijke Analyse is een kenschets per wijk gegeven, waarop een analyse van sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen volgt. Daartoe zijn de wijken afzonderlijk ruimtelijk beoordeeld. Hierbij is gekeken naar de ligging van de wijken in het grotere verband van Leeuwarden Oost en de stad, alsook naar de algehele aandachtspunten per wijk. Het Programma Leeuwarden Oost heeft in 2023 wijkpaspoorten opgesteld. Deze bieden door middel van een monitor een combinatie van data en scores die bewoners aan hun leefomgeving toekennen. Ze zijn meegenomen bij het opstellen van de kernschetsen en in dit ontwikkelprogramma opgenomen.