Evaluatie Goed Terecht In Leeuwarden 2023
Tekst van het document
Evaluatie ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ Een overzicht en analyse van de resultaten in 2023
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
Versie 5 juni 20241
2
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
Inhoud 1. Inleiding
4
1.1
Grondstoffenvisie
4
1.2
Goed Terecht In Leeuwarden
4
1.3
Evaluatie GTIL
4
1.4 Leeswijzer
2. Goed Terecht In Leeuwarden
4
5
2.1
Opbouw van de afvalstoffenheffing
5
2.3
Maatwerk voor doelgroepen
6
2.4
Aanvullend beleid
6
3. Resultaten afvalscheiding 2023
8
3.1
Fijn restafval
9
3.2
VANG-doelstelling van 100 kilo restafval
10
3.3
GFT
11
3.4
Oud papier, glas en textiel
11
3.5
Luierinzameling
12
3.6
Grof afval
12
3.7
Samenstelling restafval
13
3.8
Bewonersenquête
14
4. Zwerfafval, bijzet en illegale dump
15
4.1
Onderscheid zwerfafval, bijzet en illegale dump
15
4.2
Aanpak ontwijkgedrag
15
4.3
Meldingen
19
4.4
Zwerfafval en prullenbakken
19
4.5
Resultaten: bijzet daalt
19
4.6
Resultaten: dump daalt
19
5. Financiële resultaten GTIL
21
5.1
Inleiding
21
5.2
Kosten en opbrengsten GTIL
21
5.3
Verschillen tussen huishoudens
22
Bijlage 1
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
23
3
1. Inleiding 1.1 Grondstoffenvisie
die plastic metalen en drankverpakkingen (PMD) laten
Om de grondstoffen waar we over beschikken zo
nascheiden, gebruiken bronscheiding voor de grondstoffen
optimaal mogelijk te gebruiken en zo lang mogelijk in de
als GFT, glas, oud papier en textiel. Om bewoners te
keten te houden is nieuw grondstoffenbeleid ingevoerd.
stimuleren deze, relatief zware, grondstoffen uit het restafval
Dit beleid is gebaseerd op de doelstellingen uit de
te laten en gescheiden aan te bieden, is tariefdifferentiatie
Grondstoffenbeleidsvisie die in 2019 door de gemeenteraad
die op gewicht stuurt de meest effectieve vorm.
is vastgesteld. In deze visie zijn doelstellingen geformuleerd om trapsgewijs, via 100 kg restafval per jaar, naar 30 kg
1.3 Evaluatie GTIL
restafval in 2030, en tot een afvalvrije samenleving in 2050 te
In 2022 zijn alle beleidswijzigingen van Goed Terecht In
komen.
Leeuwarden ingevoerd, alleen het afrekenen van het variabele tarief is met een jaar uitgesteld. Het jaar 2022 werd
Van de circa 475 kilo afval die een gemiddelde inwoner van
daarmee een overgangsjaar waarin inwoners konden wennen
de gemeente Leeuwarden per jaar produceert, worden via
aan het nieuwe systeem en tegelijk inzicht konden krijgen in
bronscheiding (door de bewoners thuis) én nascheiding
de hoeveelheid afval die zij aanbieden.
(machinale scheiding na inzameling) al veel waardevolle materialen gescheiden. Desondanks werd er in 2021 in de
De resultaten over 2022 zijn in vier kwartaalrapportages aan
gemeente Leeuwarden gemiddeld nog 171 kilo per inwoner
de gemeenteraad aangeboden. In het najaar van 2023 zijn
als restafval verbrand1, terwijl hier nog veel waardevolle
in een tussenevaluatie de resultaten van de eerste helft van
grondstoffen in zitten die, als ze gescheiden zouden worden,
2023 aan de raad gerapporteerd. Toen is tevens toegezegd
een nieuwe toepassing hadden kunnen krijgen.
om vóór de zomer van 2024 te komen met een evaluatie van het gehele jaar 2023. Deze evaluatie over 2023 richt zich op
1.2 Goed Terecht In Leeuwarden
de volgende drie onderwerpen:
Om de afvalscheiding bij huishoudens te verbeteren en om
• De resultaten van GTIL ten aanzien van afvalscheiding:
de hoeveelheid te verbranden (rest)afval te verminderen,
de ontwikkeling van de hoeveelheden restafval, de positie
heeft de gemeenteraad eind 2020 het raadsvoorstel ‘Goed
ten opzichte van de landelijke VANG-doelstelling, en de
Terecht In Leeuwarden’ vastgesteld. Goed Terecht In
hoeveelheid gescheiden grondstoffen;
Leeuwarden is een gecombineerde inzet van uitgebreide communicatie, het inrichten van het juiste servicemodel én het toepassen van een financiële stimulans. Dit om ervoor te zorgen dat zo veel mogelijk verschillende mensen met
• De ontwikkeling -én aanpak- van ontwijkgedrag als zwerfafval, dump en bijzet; • De financiële resultaten van de invoering van GTIL.
verschillende motivaties worden bereikt om mee te doen
1.4 Leeswijzer
met het scheiden van afval.
Deze evaluatie gaat in hoofdstuk 2 verder met een (kort) overzicht van alle maatregelen en beleidswijzigingen die
Belangrijk onderdeel van dit beleid is de splitsing van de
in het kader van Goed Terecht In Leeuwarden in 2022 en
afvalstoffenheffing in een vast en een variabel deel. Hierbij
2023 zijn ingevoerd. In hoofdstuk 3 worden vervolgens de
wordt het variabele deel van de aanslag gebaseerd op de
resultaten ten aanzien van de afvalscheiding weergegeven
werkelijke hoeveelheid restafval die wordt aangeboden.
en geduid. Hoofdstuk 4 geeft een overzicht van de aanpak
Afrekenen op basis van het gewicht van het restafval
en resultaten van de inspanningen die zijn verricht op het vlak
stuurt met name op het scheiden van de zware stromen
van zwerfval, bijzet en dump. Ten slotte worden in hoofdstuk
in het huishoudelijk afval. Gemeenten (zoals Leeuwarden)
5 de financiële resultaten van GTIL gerapporteerd.
1
Dit is de totale hoeveelheid ingezameld restafval (fijn én grof) minus de hoeveelheid die door middel van nascheiding uit het
restafval wordt gehaald.
4
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
2. Goed Terecht In Leeuwarden 2.1 Opbouw van de afvalstoffenheffing
tarief, namelijk € 1,00 per aanbieding en € 0,09 per
Met de invoering van Goed Terecht In Leeuwarden is
kilogram (in de Sortibak) en € 0,73 per klepopening (in de
de opbouw van de afvalstoffenheffing per 1 januari
verzamelcontainer).
2023 veranderd. Voorheen werden alle kosten van het (gedifferentieerd naar één- en meerpersoonshuishoudens),
2.2 Communicatiecampagne Goed Terecht In Leeuwarden
ongeacht het scheidingsgedrag. Per 1 januari 2023 is de
Om alle inwoners van de gemeente Leeuwarden goed te
heffing verdeeld in een basistarief voor de vaste lasten en
informeren over de nieuwe manier van afrekening, maar
een variabel tarief voor de bekostiging van de inzameling
ook om scheidingsregels (wat mag in welke bak), nut,
en verwerking van restafval. Het vaste tarief in 2023 is lager
noodzaak en recyclingmogelijkheden van de verschillende
dan het vaste tarief in 2022, omdat een deel van de aanslag
afval-/grondstofstromen onder de aandacht te brengen, is
variabel is (afhankelijk van de hoeveelheid aangeboden
communicatie van groot belang. Hierbij is het uitgangspunt
restafval). Het variabele tarief voor inwoners die hun restafval
om niet alleen te informeren en aanzetten tot beter
aanbieden middels de Sortibak bestaat uit twee delen: een
scheidingsgedrag, maar juist ook met inwoners in gesprek
bedrag per keer dat een minicontainer wordt aangeboden
te gaan om te vernemen wat zíj nodig hebben om hun afval
en een tarief per kilogram. De inwoners die hun restafval
optimaal te kunnen scheiden. De algemene communicatie,
aanbieden via een ondergrondse verzamelcontainer, betalen
bedoeld voor alle inwoners, is via verschillende kanalen
een bedrag per keer dat zij een afvalzak wegbrengen (per
aangeboden: online, via social media, maar ook via
klepopening). Voor gescheiden grondstoffen die recyclebaar
advertenties in kranten, per brief en tijdens fysieke
zijn -zoals GFT, papier, glas en textiel- hoeft niet apart te
bijeenkomsten2.
afvalbeheer gedekt door één vast tarief voor alle bewoners
worden betaald. Bewustwording hoeveelheid afval Sturen op afvalscheiding zware stromen
De afvalapp is een handig middel voor inwoners om inzicht
Afrekenen op basis van het gewicht van het restafval
te krijgen in de hoeveelheid restafval die wordt aangeleverd.
stuurt met name op het beter scheiden van de zwaardere
Eind 2023 is bijna 70% van de huishoudens in het bezit van de
grondstofstromen. Gemeenten, zoals Leeuwarden, die
afvalapp. Van deze huishoudens heeft bijna 80% een account
plastic, metalen en drankenkartons (PMD) laten nascheiden,
aangemaakt, waarvan een kleine 75% zijn/haar account
gebruiken bronscheiding voor de andere grondstoffen als
heeft geactiveerd. Dat komt neer op zo’n 40% van het aantal
gft, glas en papier. Om bewoners te stimuleren deze (relatief
huishoudens van de gemeente Leeuwarden3. Met deze
zware) grondstoffen uit het restafval te laten en gescheiden
percentages en aantallen scoort de gemeente Leeuwarden
aan te bieden, is een vorm van tariefdifferentiatie die op
het beste van alle gemeenten waar de Omrin Afvalapp actief
gewicht stuurt het meest effectief. Huishoudens hebben
is.
dan de mogelijkheid om hun restaval in gewicht te reduceren door juist deze zware grondstoffen gescheiden te houden
Naast de Afvalapp is het voor inwoners ook mogelijk om via
van het restafval en verpakkingen in de Sortibak. Het tarief
de gemeentelijke website inzicht te krijgen in de hoeveelheid
per kilo restafval wordt aangevuld met een (laag) tarief per
afval en in het aantal klepopeningen. Hiervoor is de digitale
aanbieding van de minicontainer, om te voorkomen dat
belastingbalie ontwikkeld. Inwoners kunnen via Digid
containers half vol aan de weg worden gezet wat zou leiden
inloggen en krijgen inzicht in het te verwachten bedrag
tot inefficiënte inzamelroutes.
dat aan variabele heffing moet worden betaald en wordt bewustwording gecreëerd.
Relatief laag variabel tarief Voor 2023 is gekozen voor een relatief laag variabel
Voor een uitgebreidere beschrijving van deze communicatiemiddelen verwijzen we u naar de tussenevaluatie GTIL die dd 19
2
september 2023 aan de raad is aangeboden. 3
Om de hoeveelheid restafval te kunnen bekijken in de afvalapp, is het noodzakelijk om een account te activeren.
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
5
2.3 Maatwerk voor doelgroepen
Luierinzameling
De diverse doelgroepen in onze gemeente zijn op
Op 21 locaties in onze gemeente zijn speciale luiercontainers
verschillende manieren benaderd. Om ervoor te zorgen
geplaatst. De meeste staan bij een kinderopvanglocatie
dat er geen huishoudens zijn die door de nieuwe
van Sinne. Op verzoek van de gemeenteraad is het aantal
afrekenmethodiek benadeeld worden, is rekening gehouden
luiercontainers uitgebreid met vijf locaties in de dorpen.
met verschillende doelgroepen. Het belang van goed
Met de plaatsing van de luiercontainers bieden we inwoners
en gebalanceerd doelgroepenbeleid is door zowel de
met jonge kinderen de mogelijkheid om kosten te besparen
bewoners als de gemeenteraad aangeduid als belangrijke
op de afvalstoffenheffing. De verzamelcontainers voor
voorwaarde voor de invoering van GTIL. Hieronder een korte
luiers zijn geplaatst in Leeuwarden, Stiens, Grou, Techum,
beschrijving van een paar belangrijke onderdelen van het
Irnsum, Weidum, Wergea, Warten en Goutum. Ook hierover
doelgroepenbeleid dat in dit kader is ingezet.
zijn inwoners op verschillende manieren (afvalkalender, nieuwsbrief Sinne, berichten op social media, afvalcoaches,
Minima
posters, en flyers) geïnformeerd. In paragraaf 3.6 zijn de
Huishoudens die in aanmerking komen voor kwijtschelding,
resultaten van de luierinzameling beschreven.
hoeven het vaste deel van de afvalstoffenheffing niet te betalen. Het variabele deel, waarmee bewoners worden
2.4 Aanvullend beleid
gestimuleerd hun afval te scheiden, wordt tot een
Er zijn in 2022 in het kader van GTIL nog een aantal
bepaald maximum vergoed. Dit maximum is gebaseerd
belangrijke beleidswijzigingen doorgevoerd. Aangezien deze
op de gemiddelde hoeveelheid afval van een gemiddeld
wijzigingen uiteraard ook van invloed zijn op de resultaten
meerpersoonshuishouden. Het deel wat een huishouden
van 2023, zijn ze hieronder kort beschreven:
moet betalen is te vermijden door goed afval te scheiden. Wanneer deze huishoudens hun afval goed scheiden, zullen
Grof huishoudelijk afval
ze er dus niet op achteruit gaan ten opzichte van de oude
Ophalen grof afval eerste twee keer gratis
situatie waarin ze volledige kwijtschelding ontvingen. In
Sinds 1 januari 2022 geldt dat inwoners twee keer gratis hun
2023 deden 4.929 huishoudens een aanvraag voor deze
grof huishoudelijk restafval (GHA) kunnen laten ophalen.
kwijtscheldingsregeling. Deze is in 3.799 gevallen toegekend:
Vanaf de derde keer worden kosten in rekening gebracht.
2.623 huishoudens hebben uiteindelijk een gehele vrijstelling
Het tarief van € 62,- geldt ook wanneer inwoners buiten de
gekregen, en 1.176 huishoudens een gedeeltelijke
regulier geplande routes om hun GHA willen laten ophalen.
vrijstelling, omdat ze meer dan de gemiddelde hoeveelheid
In de praktijk zien we dat meer dan 80% van de huishoudens
restafval hebben aangeboden.
met twee keer aanbieden (wat gratis is) uit de voeten kan. Het zijn vooral grootverbruikers en bedrijven die bedrijfsafval
Medisch afval
als huishoudelijk afval aanbieden, die deze tariefsaanpassing
Inwoners die door een medische aandoening (chronische
merken.
ziekte of handicap) onvermijdelijk restafval produceren, komen in aanmerking voor een medische indicatie, en
Gescheiden afval altijd gratis naar de milieustraat
daarmee vrijstelling van 50% van het variabele tarief.
Voor het brengen huishoudelijke afvalstoffen die goed
Inwoners dienen hiertoe een aanvraagformulier in te vullen.
zijn gescheiden, hoeft op de milieustraat niet betaald te
Huishoudens met medisch afval zijn op verschillende
worden. Wanneer ongescheiden grof huishoudelijk afval
manieren bereikt: door middel van een online campagne,
en/of ongescheiden bouw- en sloopafval vaker dan twee
via de huis-aan-huis, via huisartsen en apothekers,
keer per kalenderjaar wordt aangeboden op de milieustraat,
geadresseerde brieven en hulp in wijkgebouwen zijn
geldt het poorttarief. Dit tarief is afhankelijk van de wijze van
inwoners op de hoogte gebracht van -en geholpen bij- de
aanlevering (kofferbak, grootte van aanhanger) en varieert
mogelijkheden van deze regeling. In 2023 hebben 516
van €6,- tot € 40,-. In paragraaf 3.7 zijn de resultaten van de
huishoudens gebruik gemaakt van deze regeling.
inzameling van grof afval beschreven.
4
Voor een uitgebreide beschrijving van het doelgroepenbeleid verwijzen we u naar de tussenevaluatie van GTIL die 19 september
2023 aan de raad is aangeboden.
6
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
GFT bij hoogbouwlocaties
containers, gaat dat sinds de invoering van Goed Terecht
Door het plaatsen van 170 verzamelcontainers voor gft-
In Leeuwarden gescheiden van elkaar. Het huishoudelijk
afval is stevig ingezet op het stimuleren en faciliteren van
afval dat afkomstig is van huishoudens, kan met behulp
bewoners van hoogbouw om hun GFT te scheiden. Rondom
van de milieupas in de verzamelcontainers worden gedaan.
de plaatsing van deze verzamelcontainers voor GFT-afval zijn
Het recreatieafval kan door middel van het openen van een
keukenbakjes uitgedeeld (om in de keuken het scheiden van
pincode-slot in de verzamelcontainer worden gedaan. Dit
voedselafval makkelijker te maken). De GFT-voorzieningen5
betreft voorzieningen in Grou, Warten en Leeuwarden.
zijn zuiltjes (al dan niet met toegangscontrole) waarin een minicontainer in is geplaatst.
Schone buurtpassen Zwerfafval is een grote bron van ergernis. Zwerfafval kan
Inzet van afvalcoaches
op meerdere manieren ontstaan. Een veelgehoorde zorg
Om onze inwoners ervan bewust te maken dat
is dat het zwerfaval zou toenemen na invoering van Goed
afvalstoffenheffing deels afhankelijk is van de hoeveelheid
Terecht In Leeuwarden. De ontwikkeling van het zwerfafval
restafval, de kwaliteit van grondstofstromen te verbeteren
wordt zo goed mogelijk in kaart gebracht. In 2023 hebben
en mogelijke neveneffecten te minimaliseren, is extra
we de situatie m.b.t. het zwerfafval vergeleken met 2022 en
inzet van afvalcoaches georganiseerd. Er zijn twee extra
daarvoor. Mede op basis van deze schouwresultaten wordt
afvalcoaches ingezet om op een laagdrempelige manier
gericht gewerkt aan het voorkomen van zwerfafval en het zo
inwoners aan te spreken en van tips te voorzien over
snel mogelijk opruimen ervan. In onze gemeente zijn gelukkig
afvalscheiding.
tal van enthousiaste vrijwilligers actief in het schoonhouden van hun directe en indirecte leefomgeving. Voor inwoners
Deze afvalcoaches worden op verschillende manieren
die zwerfafval opruimen zijn speciale ‘schone buurtpassen’
ingezet. Zo sluiten ze aan bij bijeenkomsten van bewoners,
ontwikkeld. Hiermee kunnen zij het opgeruimde zwerfafval
geven ze gastlessen aan nieuwe inwoners en zijn ze
in de ondergrondse restafvalcontainers kwijt, zonder dat
het gezicht van de gemeenten tijdens verschillende
zij hiervoor hoeven te betalen. In paragraaf 4.2 worden de
evenementen. Daarnaast gaan ze gericht op pad om op
resultaten beschreven.
locaties of adressen waar de kwaliteit van grondstoffen achter blijft, informatie te verstrekken aan bewoners. Ook worden de afvalcoaches ingezet om de gemeente schoon te houden. Zo controleren ze containerlocaties, zijn ze aanspreekpunt voor containeradoptanten en gaan ze geregeld op pad met handhaving. Extra inzet van handhaving Vanaf 2022 zijn er twee extra handhavers toegevoegd aan de formatie binnen Stadstoezicht die zich met afval bezighoudt. In totaal is er in 2023 zes fte handhaving ingezet die zich bezig houden met het terugdringen van ontwijkgedrag. Naast de extra capaciteit die is ingezet op handhaving, kan (in plaats van strafrechtelijke handhaving voorheen) sinds eind 2022 ook bestuursrechtelijk worden opgetreden tegen bijzet en dump. In paragraaf 4.2 wordt dieper ingegaan op de (extra) inzet van handhaving en de resultaten hiervan. Recreatiecontainers Daar waar recreatieafval en huishoudelijk afval voorheen gezamenlijk werden ingezameld via ondergrondse
5
GFT staat voor groente-, fruit- en tuinafval, maar in de hoogbouw bestaat dit GFT-afval -door de afwezigheid van tuinen- met
name uit groente- en fruitafval (de GF-fractie), ook wel keukenafval genoemd.
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
7
3. Resultaten afvalscheiding 2023
Wat doen wij met uw afval? Hoeveel
Beda
nkt G Leeu emeente ! ward van en kilo 173 naar gaat te ve 11 r resta brand 2 en fval inwo per ner.
gooit één persoon gemiddeld weg?
475 kilo per jaar
Papier
GFT Restafval
Af
val sc h eid
Waarom is goed scheiden en hergebruik zo belangrijk?
en en w e g b r e n g en
21
kilo Glas
5
Milieustraten Grou, Stiens en Leeuwarden
Het is beter voor het milieu. We kunnen waardevolle grondstoffen opnieuw gebruiken. Hiermee komt uw afval letterlijk goed terecht én het is goedkoper dan afval verbranden. Wanneer iedereen zijn afval goed scheidt, kan Omrin het beter verwerken. Dan is er dus minder restafval om te verbranden. Dat is weer positief voor de hoogte van uw afvalstoffenheffing.
128 kilo van het afval komt terecht op de milieustraat
kilo Textiel
Bij u in de buurt of bijvoorbeeld bij winkelcentra
oor
an v
ga Wij
157 kilo
van het afval wordt nagescheiden op de Wierde
42 kilo
Ecopark de Wierde
Papier recycling
n kilo soo
er er p 1ta0fv0 al p 24.
res
0 in 2
k
oo tu Doemee?
27 kilo
van het grof vuil en bouw- en sloopafval gaat naar de REC
112 kg per inwoner gaat naar de REC. Het is een flinke daling. In
122 kilo
Wat overblijft
GFT recycling naar compost
2021 was dit nog 173 kg
85 kilo
gaat naar de REC
23 kilo
Plastic, blik en drinkverpakkingen recycling
49 kilo
Wij maken groen gas van luiers en bioafval
De Reststoffen Energie Centrale in Harlingen (REC) wekt voor ruim 43.000 huishoudens energie op door restafval te verbranden.
8
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
3.1 Fijn restafval
Containerslotjes
Eén van de belangrijkste indicatoren om het niveau van
Vanaf het najaar van 2021 konden slotjes worden
afvalscheiding van gemeenten te meten is de hoeveelheid
aangevraagd om het dumpen van huisvuilzakken in
restafval per inwoner per jaar. De landelijke VANG-
andermans container te voorkomen. In onderstaande
doelstellingen zijn dan ook gericht op een reductie van de
figuur is de uitgifte van de hoeveelheid slotjes te zien per
hoeveelheid restafval. De hoeveelheid ingezameld (fijn)
kwartaal vanaf begin 2022. Met name in het eerste kwartaal
restafval6 is in Leeuwarden in 2023 met 26% gedaald ten
van 2023 zien we een grote piek van aanvragen. In deze
opzichte van 2021 (zie figuur 1). Waar in 2021 nog gemiddeld
maanden waren de aanvragen dermate hoog dat begin
213 kilo restafval per inwoner werd ingezameld, is dit in
2023 een tweede leverancier is ingeschakeld om de slotjes
dezelfde maanden van afgelopen jaar nog maar 157 kilo. Ten
na aanvraag binnen twee weken te kunnen plaatsen. In
opzichte van 2022 is dit een daling van 17%. De hoeveelheid
de tweede helft van 2023 is het aantal aanvragen weer
fijn restafval ontwikkelt zich hiermee volgens verwachting. Bij
sterkt gedaald. Hoewel er meer slotjes zijn geplaatst
de vaststelling van het tarief werd immers uitgegaan van 160
dan vooraf verwacht, heeft van alle laagbouwwoningen
kg fijn restafval per inwoner.
uiteindelijk in totaal een kleine 6% een slotje aangevraagd.
Figuur 3.2: uitgifte slotjes t.b.v. Sortibak in 2022 en 2023 Figuur 3.1: hoeveelheid restafval (kg/inwoner), voorafgaand aan de nascheiding, van 2021-2023
6
Restafval dat wordt ingezameld via de ondergrondse containers voor restafval en via de minicontainers.
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
9
3.2 VANG-doelstelling van 100 kilo restafval
Ontwikkeling hoeveelheid restafval 2017-2023
De hoeveelheid fijn restafval uit paragraaf 3.1 betreft
de invoering van Goed Terecht In Leeuwarden 2022
de ‘bruto’ hoeveelheid restafval, aangezien hier de nog
een duidelijke trendbreuk zichtbaar (zie figuur 3.4). Waar
na te scheiden fracties in zitten. Denk bijvoorbeeld aan
voorafgaand aan de invoering (2019, 2020 en 2021) sprake
plastic verpakkingen, drankenkartons en blik. De 47% aan
was van een stagnering van de hoeveelheid restafval per
grondstoffen die in de nascheiding uit de afvalstroom
inwoner per jaar, is dit met de invoering van Goed Terecht
wordt gehaald, wordt gerecycled. Na de nascheiding blijft
In Leeuwarden omgebogen naar een substantiële daling
er ongeveer 53% van de bruto hoeveelheid restafval over
naar 108 kg per inwoner per jaar. Dit is niet alleen goed voor
als ‘netto’ restafval. Dit is het deel dat uiteindelijk in de
het milieu, want er wordt minder afval verbrand, maar is
afvalverbranding eindigt (met energieterugwinning).
ook gunstig voor de afvalbeheerskosten. Verbranding van
In de ontwikkeling van de hoeveelheid restafval is met
restafval is namelijk duur en wordt vanuit het Rijk nog eens De totale hoeveelheid restafval die meetelt voor de VANG-
extra belast.
doelstelling is een optelsom van ‘netto’ fijn restafval, grof 7
restafval en bouw&sloop-restafval. Dit deel wordt verbrand. Voor dat totaal geldt de VANG-doelstelling van maximaal 100 kg per inwoner per jaar in 2025. In onderstaande grafiek (figuur 3.3) is de totale hoeveelheid restafval van 2023 weergegeven ten opzichte van de jaren 2021 en 2022 en de VANG-doelstelling van 100 kg.
Figuur 3.4: ontwikkeling hoeveelheid restafval gemeente Leeuwarden (kg/inw) tussen 2017 en 2023
Figuur 3.3: Totale hoeveelheid restafval (kg/inwoner) in 2021, 2022 en 2023 t.o.v. de VANG-doelstelling In 2023 zien we (ten opzichte van 2021) een daling in de hoeveelheid restafval van 173 kg naar 108 kg per inwoner per jaar. Dit is een afname van 65 kg per inwoner per jaar. Dit komt neer op een daling van 37% ten opzichte van 2021. Circa 90% van deze daling wordt veroorzaakt door het aanleveren van minder ‘fijn’ restafval (zie toelichting in paragraaf 3.1). De overige 10% daling wordt verklaard door de afgenomen hoeveelheid grof restafval (van 30 kg naar 24 kg). De toename van de hoeveelheid grof restafval in 2023 ten opzichte van 2022 komt door de toegenomen hoeveelheid ingezameld grof afval in 2023 ten opzichte van 2022 (zie hiervoor par. 3.7). 7
VANG (Van Afval Naar Grondstof) is een overheidsprogramma dat gericht is op het minimaliseren van de hoeveelheid restafval
en het optimaliseren van de recycling van huishoudelijk afval. In dit kader zijn doelstellingen geformuleerd voor gemeenten ten aanzien van restafval en recycling.
10
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
3.3 GFT
3.4 Oud papier, glas en textiel
In 2023 werd een vergelijkbare hoeveelheid GFT ingezameld
Hoewel de hoeveelheid papier in het restafval door beter
ten opzichte van 2021. Ten opzichte van 2022 steeg de
scheiden is gedaald (zie par. 3.7), zien we ook een daling in
hoeveelheid gescheiden GFT per inwoner wel met 12%.
de totale hoeveelheid gescheiden oud papier en karton.
Hoewel deze toename voor een deel wordt verklaard door
Hiervoor zijn twee verklaringen. De eerste is een landelijke
het droge voorjaar van 2022 (weinig tuinafval), is het beter
trend van digitalisering: er wordt steeds minder grafisch
scheiden van GFT ook het gevolg van het nieuwe beleid.
papier gebruikt, dus wordt er ook minder afgedankt. Een
Dit valt af te leiden uit de sterke afname van de hoeveelheid
tweede verklaring zit in de introductie van de Ja-sticker
GFT (etensresten) in de sorteeranalyse van het restafval (zie
per 1 oktober 2023, waardoor er veel minder folders bij het
paragraaf 3.7). Er is immers extra geïnvesteerd in uitdelen van
oud papier terecht zijn gekomen. Een eerste analyse van de
biobakjes bij de hoogbouw, en er zijn 170 extra GFT-zuilen
hoeveelheid gescheiden oud papier van oktober 2023 tot
geplaatst waar goed gebruik van wordt gemaakt.
en met maart 2024 bevestigd dit beeld: de afname van de hoeveelheid gescheiden papier is in deze periode groter dan daarvoor het geval was. De hoeveelheid glas is ten opzichte van de voorgaande jaren gestegen, en de gescheiden inzameling van textiel is nagenoeg gelijk gebleven.
Figuur 3.5: hoeveelheid gescheiden ingezameld GFT-afval in 2021, 2022 en 2023
Figuur 3.6: hoeveelheid gescheiden ingezameld papier, glas en textiel in 2021, 2022 en 2023 Vervuiling in textielcontainers We zien dat in bepaalde routes de -vrij toegankelijketextielcontainer soms wordt misbruikt om huishoudelijk afval kwijt te raken. Dit was al zo voor de invoering van GTIL, en zien we nu nog steeds gebeuren. In 2023 is de gemeten hoeveelheid vervuiling van het textiel iets hoger dan in 2022. Opvallend genoeg was de vervuiling in de eerste helft van 2023 juist lager dan het voorgaande jaar, en nam deze in de tweede helft van 2023 toe. Gezien het belang van schoon en droog textiel voor de recycling is in 2023 een uitgebreide communicatiecampagne gelanceerd (‘Sok kapot? Perfect om te recyclen’) om mensen bewust te maken van wat er allemaal in de textielcontainer mag.
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
11
3.5 Luierinzameling
3.6 Grof afval
Verspreid over de gemeente Leeuwarden zijn er 21
De hoeveelheid grof afval (milieustraat én aan-huis
luierinzamelpunten. Hiervan zijn vijf luierinzamelpunten
inzameling) fluctueert. Het effect van het nieuwe,
naar aanleiding van de motie ‘luiers in de buitendorpen’
restrictievere, beleid was in 2022 duidelijk zichtbaar voor
gecreëerd. Deze staan in Warten, Wergea, Weidum, Irnsum
zowel het huis-aan-huis ingezamelde als het gebrachte grof
en Goutum. In totaal zijn er 39 containers geplaatst.
afval. Ten opzichte van 2021 daalden deze hoeveelheden
Op sommige locaties staan meerdere containers. Na
met respectievelijk 25% en 11%. In 2023 zien we dat deze
de invoering van de financiële prikkel is het gebruik van
hoeveelheden zich weer bewegen richting de waarden van
luiercontainers in 2023 fors toegenomen. Om overvolle
2021. De hoeveelheid opgehaald grof afval is wel 3,5% lager
containers en dumpingen te voorkomen, zijn begin 2023 op
dan in 2021, en de hoeveelheid gebracht grof afval ligt 4%
verschillende plekken extra containers geplaatst. In totaal is
lager dan voor de beleidswijziging.
in 2023 bijna 370.000 kilo luiers ingezameld.
Figuur 3.8: Hoeveelheid gebracht en gehaald grof afval in 2023 Figuur 3.7: Aantal kilogram gescheiden ingezamelde luiers in 2022 en 2023
Opvallend is dat het aantal bezoekers wél blijvend is gedaald (zie onderstaande tabel). Mensen gaan dus iets minder vaak, maar nemen per keer dat ze gaan, iets meer grof afval mee. Het scheidingspercentage van grof afval op de milieustraat ligt de afgelopen jaren stabiel op 89%. Jaar
Aantal bezoekers milieustaat
2021
112.174
2022
103.615
2023
104.879
Figuur 3.9: Aantal bezoekers aan de milieustraat 2021-2023
12
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
3.7 Samenstelling restafval
dit de ‘rode stromen’. De grootste ‘rode’ stroom hierin zijn de
De ontwikkeling van de gescheiden stromen is één manier
etensresten (voedselafval), 28%.
om naar het effect van de beleidswijzigingen te kijken. Deze methode geeft echter ook maar een beperkt beeld. We zien ook dat de ontwikkeling van de gescheiden stromen slechts gedeeltelijk de afname van het restafval verklaart. Er zijn namelijk nog andere belangrijke factoren die van invloed zijn op de hoeveelheid gescheiden en ongescheiden afval. De hoeveelheid grondstoffen fluctueert sterk door seizoensinvloeden, economische invloeden én maatschappelijke invloeden (zoals bijvoorbeeld corona tijdens het referentiejaar 2021). Een droge lente en zomer zorgt voor zoveel minder tuinafval, dat dit een toename van beter gescheiden gft kan compenseren. Afname van het aanbod van papier (door de Ja-sticker, en door een landelijke trend van minder papiergebruik) kan eveneens de scheidingsresultaten drukken. Ook economische krimp (bijvoorbeeld door de oorlog in Oekraïne) zorgt voor
Figuur 3.10: Sorteeranalyse restafval 2021. ‘Rode’ stromen
minder afval. Daarnaast is de efficiëntie van de nascheiding
horen niet in het restafval, ‘groene’ wel.
de afgelopen jaren verbeterd, waardoor via die route meer grondstoffen zijn gescheiden en minder restafval is
In 2023 zijn een nieuwe sorteeranalyses uitgevoerd. Uit
overgebleven. Kortom: de in deze evaluatie gerapporteerde
de resultaten (zie figuur 3.11) blijkt dat de afvalscheiding
hoeveelheden gescheiden ingezamelde grondstoffen zegt
sterk is verbeterd. Waar in 2021 nog het merendeel van
lang niet alles over het scheidingsgedrag van onze inwoners
het aangeboden restafval onterecht werd aangeboden
en de effectiviteit van het grondstoffenbeleid.
(56%) via de Sortibak of ondergrondse container, is dat in 2023 gedaald naar 42%. Het grootste aandeel hierin
Uiteindelijk willen we dat er zo min mogelijk grondstoffen
hebben nog steeds de etensresten met 26% van het totaal.
worden verbrand. De beste graadmeter voor de
Van de grondstoffen die niet in het restafval thuishoren
effectiviteit van het beleid is daarom om te bekijken hoeveel
(het rode deel van de taartdiagram), bedraagt het aandeel
grondstoffen er nog in het restafval zitten, die daar niet in
etensresten meer dan de helft. Voor de doorontwikkeling
thuis horen. Als die hoeveelheid vermindert, hebben we
van het grondstoffenbeleid blijft dit dus een belangrijke
dus beter gescheiden en minder waardevolle grondstoffen
grondstofstoom.
verbrand. In zowel 2021 (voorafgaand aan het invoeren van GTIL) als 2023 (na invoering van de nieuwe systematiek) hebben we daarom een sorteeranalyse uitgevoerd van het restafval in Leeuwarden. Fors minder grondstoffen in het restafval Uit de sorteeranalyse van het restafval8 in 2021 (dus voorafgaand aan de invoering van Goed Terecht In Leeuwarden) bleek dat meer dan de helft (56%) van het aangeboden afval bestond uit grondstoffen die niet in de Sortibak/ondergrondse container thuishoren. Voor deze grondstoffen zijn namelijk gescheiden inzamelstructuren aanwezig (bijv. voor textiel, GFT en papier). In figuur 3.10 zijn
8
Afval dat wordt aangeboden via de Sortibak of ondergrondse container voor restafval, dus vóórdat de nascheiding bij Omrin
plaatsvindt.
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
13
Hier valt op dat de alle ‘rode’ grondstoffen (die dus niet in het restafval thuis horen), in 2023 beter werden gescheiden dan in 2021. Met name de hoeveelheid etensresten (-18 kilo), tuinafval (-12 kilo) en oud papier (-6 kilo) laten een forse daling zien. Maar ook is er een stuk minder glas, textiel, bouwafval en apparaten in het restafval beland en op die manier vernietigd. De introductie van de luiercontainers heeft verder voor een forse afname van de luiers in het restafval gezorgd. Opgeteld hebben onze inwoners sinds de invoering van GTIL zo’n 46 kilo per inwoner minder waardevolle grondstoffen in het restafval gegooid dan in 2021.
3.8 Bewonersenquête Figuur 3.11: Sorteeranalyse restafval 2023. ‘Rode’ stromen
Naast de cijfers over afvalscheiding, is uiteraard ook de
horen niet in het restafval, ‘groene’ wel.
ervaring en mening van onze inwoners van belang bij het meten van het succes van ‘Goed Terecht In Leeuwarden’.
We zien dus dat onze inwoners door GTIL een stuk beter zijn
Daarom hebben we onderzoeksbureau Ipsos gevraagd een
gaan scheiden dan voorheen. Maar percentages vertellen
representatieve enquête te houden onder onze inwoners.
natuurlijk maar een deel van het verhaal. Kijken we naar de
Een paar belangrijke conclusies uit deze enquête:
absolute hoeveelheden, dan krijgen we nog beter inzicht
• Het nieuwe systeem krijgt gemiddeld rapportcijfer van
in het veranderde scheidingsgedrag van onze inwoners.
7,6. Mensen met een sortibak zijn iets tevredener dan
In onderstaand overzicht is de sorteeranalyse in absolute
inwoners met een verzamelcontainer.
hoeveelheden weergegeven.
• Het nieuwe afvalbeleid heeft bij 6 op de 10 inwoners gezorgd voor een positieve gedragsverandering op het
kilogram per inwoner
2021
2023
Verschil
Plastic en folies
53,1
58,5
5,4
Overige plastics
4,8
2,4
-2,3
Luiers
17,8
13,5
-4,3
Blikjes
2,0
0,8
-1,2
Drankkartons
6,2
6,5
0,3
Rest
1,6
4,5
3,0
Etensresten
58,0
40,2
-17,7
Tuinafval
14,1
2,0
-12,1
Oud papier
12,4
6,4
-6,0
Glas
6,1
3,5
-2,7
Textiel
6,2
5,4
-0,8
Bouw- en sloop 9,2 afval
4,9
-4,4
KCA
1,2
1,3
0,0
Apparaten
2,8
1,0
-1,9
vlak van afvalscheiding, hergebruik en inkoopgedrag. • De meerderheid van de inwoners (52-57%) zag de hoeveelheid zwerfafval, bijzet en dump gelijk blijven of zelfs dalen ten opzichte van voorgaande jaren. 1 op de 5 inwoners geeft aan een toename van dit ongewenste gedrag te zien. Een uitgebreide rapportage van de resultaten van deze enquête wordt separaat van deze evaluatie aangeboden.
Figuur 3.12: Vergelijking sorteeranalyse 2021 en 2023. ‘Rode’ stromen horen niet in het restafval, ‘groene’ wel.
14
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
4. Zwerfafval, bijzet en illegale dump 4.1 Onderscheid zwerfafval, bijzet en illegale dump
afvalapp van Omrin. Daarnaast wordt er een (toegenomen) aantal mensen ingezet om dump en bijzet te voorkomen en op te ruimen:
Zwerfafval Zwerfafval is al het afval dat rondslingert op straat, in de berm, of in de parken. Zwerfafval is afval dat door mensen
• Het ‘Netheidsteam’ van Omrin wordt structureel in de hele gemeente ingezet om bijzet en dump op te ruimen. • Afvalcoaches worden ingezet om de inwoners kennis
bewust of onbewust is weggegooid of achtergelaten op
te laten maken de nieuwe systematiek, de kwaliteit van
plaatsen die daar niet voor bestemd zijn. Voorbeelden
grondstofstromen op peil te houden én de problematiek
van zwerfafval zijn: lege blikjes en flesjes, kauwgom,
rondom dump en bijzet te reduceren (zie paragraaf 2.4).
snoeppapiertjes, patatbakjes en sigarettenpeuken. Dit type
• Omrin organiseert in samenwerking met de gemeente
afval hoort thuis in de openbare prullenbakken of dient naar
speciale bewonersbijeenkomsten om inwoners te
huis te worden meegebracht.
informeren en betreken bij het afvalbeleid
Bijzet Onder bijzet wordt verstaan: alle huisvuilzakken die naast of in de buurt van een verzamelcontainer worden geplaatst. Bijzet kan in theorie een relatie hebben met de invoering van Goed Terecht In Leeuwarden omdat dit vaak gaat over het aanbieden van (fijn) restafval. Illegale dump Illegale dump betreft het dumpen van grof huishoudelijk afval. Dit afval is te groot voor een huisvuilzak (past niet in een Sortibak) en past ook niet in een ondergrondse container voor restafval. Voorbeelden hiervan zijn: banken, planken, matrassen, koelkasten, etc. Grof afval dat op straat wordt gedumpt heeft geen relatie met de invoering van GTIL, omdat hiervoor geen financiële prikkel geldt zoals voor het fijne restafval wel het geval is.
4.2 Aanpak ontwijkgedrag Ontwijkgedrag zoals zwerfafval, bijzet van zakken naast containers en illegale dump van grof afval is voor veel inwoners een grote bron van ergernis. In het kader van de invoering van GTIL is er in 2022 en 2023 stevig ingezet op het voorkomen en opruimen hiervan. Om ontwijkgedrag aan te pakken zijn diverse maatregelen genomen, gebaseerd op het plan van aanpak dat in 2022 is gedeeld met de gemeenteraad. De belangrijkste elementen uit de aanpak zijn hieronder beschreven. Communicatie Er wordt gewerkt met een breed scala aan communicatiemiddelen: artikelen in huis-aan-huis bladen en de studentengids, veel informatie op de website van Omrin en de gemeente, een folder over grof vuil (in Nederlands en Engels) en uiteraard informatie op de afvalkalender en
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
15
Fysieke (gedrags)interventies
• Containerwraps GFT en textiel: Een deel van de
Naast deze structurele inzet van communicatie en mensen
verzamelcontainers voor GFT en textiel zijn ingepakt met
worden er ook verschillende ‘fysieke’ (gedrags)interventies
mooie ‘containerwraps’ die, naast verduidelijking dat het
gepleegd op locaties waar veel overlast wordt ervaren :
om een GFT- of textiel container gaat, moeten voorkomen
• De basis op orde: aanpakken van ongewenst afvalgedrag begint met het zorgen dat de ‘basis op orde’ is: containers
dat er afval naast wordt geplaatst. • Informatiestickers: Alle verzamelcontainers in de
moeten functioneren, niet vol zitten en de openbare
gemeente zijn voorzien van informatiestickers over de
ruimte rondom de containers moet goed onderhouden
manier waarop inwoners hun afval kwijt kunnen.
zijn. Pas dan hebben andere interventies effect. Omrin is
• Gedragsbeïnvloeding: Door middel van zogenaamde
hier intensief mee aan de slag, onder andere door het op
nudging (keuzebeïnvloeding op onbewust niveau) worden
afstand bijhouden van de vulgraad van de containers.
bewoners gestuurd richting gewenst gedrag: zo worden er
• Beschilderen restafvalcontainers: Samen met
bijvoorbeeld voetstappen op de grond gezet om inwoners
kunstenaars en kinderen zijn een aantal restafvalcontainers beschilderd (zie foto’s hieronder). Dit heeft tot een forse
naar de opening van de (juiste) container te leiden. • Ludieke borden: Er rouleren een 40-tal borden met ludieke
afname van de bijzet-problematiek op deze plaatsen
afbeeldingen en/of teksten langs ‘hotspot’-locaties van
geleid.
dump en bijzet, om bewoners bewust te maken van hun gedrag.
16
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
Betrekken inwoners bij schoonhouden openbare ruimte • Schone buurtpas: In onze gemeente zijn gelukkig tal van
• Adoptiecontainers: Sinds begin 2023 kunnen inwoners zich aanmelden om (op vrijwillige basis) de directe
enthousiaste vrijwilligers actief in het schoonhouden van
omgeving van een verzamelcontainer schoon te houden.
hun directe en indirecte leefomgeving. Voor inwoners
Hiervoor krijgen ze een veger, blik, grijper, handschoenen
die zwerfafval opruimen zijn speciale ‘Schone Buurt-
én een ‘Schone Buurtpas’ waarmee ze bijzet en zwerfafval
passen’ ontwikkeld. Hiermee kunnen zij hun opgeruimde
gratis in de container kunnen gooien. Op deze manier
zwerfafval in de ondergrondse restafvalcontainers kwijt,
worden problemen rondom een container veel sneller
zonder dat zij hiervoor moeten betalen. In 2023 zijn er
gesignaleerd dan door de gemeente, kan bijzet vlug
250 ‘Schone Buurt-passen’ aangevraagd en afgegeven.
worden opgeruimd, én is het idee dat de betrokkenheid
In totaal zijn er sinds de start van Goed Terecht In
van de buurt zorgt voor een preventief effect. Er zijn
Leeuwarden 450 passen afgegeven.
inmiddels al 106 containers geadopteerd.
• Zwerfafvaladoptiegebieden: Er zijn naar schatting zo’n 200 inwoners betrokken bij een zogenaamd
Handhaving
‘zwerfafvaladoptiegebied’ waarbij bewoners, door
Het team van handhavers is met 2 fte uitgebreid om,
middel van samenwerkingsovereenkomsten met de
in nauwe samenwerking met het Netheidsteam en de
gemeente, hun ‘geadopteerde’ buurt zwerfafvalvrij
afvalcoaches, dump en bijzet zo veel mogelijk te beperken.
houden. We starten in het najaar van 2024 met Schoon
Een belangrijk element in de aanpak van dump en bijzet
Belonen Leeuwarden. Een beloningssysteem waarbij alle
is het toepassen van spoedeisende bestuursdwang.
maatschappelijke organisaties uitgenodigd worden om
Dit houdt in dat de geconstateerde overtreding direct
een gebied te adopteren en zwerfafval vrij te houden. We
ongedaan wordt gemaakt door een integraal handhaver,
verwachten hiermee het aantal betrokken inwoners te
door het aangetroffen afval af te (laten) voeren. De kosten
vergroten.
die de gemeente hiervoor maakt worden op de overtreder
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
17
verhaald. Sinds 2023 wordt op deze manier opgetreden. Hiervoor wordt gekozen omdat – anders dan bij de strafrechtelijk aanpak - de bewijslast bij de overtreder ligt in plaats van bij de gemeente. Hierdoor kan effectiever worden opgetreden bij overtredingen. Deze werkwijze heeft geleid tot het opleggen van 1.248 besluiten spoedeisende bestuursdwang en kostenbeschikkingen (a € 135,58). Ter vergelijking: in de jaren ervoor werden via de strafrechtelijke weg gemiddeld 100 boetes per jaar uitgeschreven. In iets meer dan 20% van deze gevallen wordt bezwaar aangetekend. De argumenten van het bezwaar gaan met name over het niet kennen van de regels, het ontkennen van de schuld en niet kunnen betalen van de kosten. Het relatief hoge aantal bezwaren vraagt veel inzet van de juridisch adviseur. Eén juridisch adviseur bij handhaving wordt hier volledig op ingezet. Het argument dat iemand de kosten niet kan betalen is alleen in zeer uitzonderlijke situaties reden om het besluit in te trekken. Wel worden de indieners van het bezwaarschrift geïnformeerd over de mogelijkheid om kwijtschelding aan te vragen of een betalingsregeling te treffen. We denken dat er een preventieve werking uitgaat van de bekendmaking van het opleggen van dergelijke boetes, die sinds 2023 kunnen worden opgelegd. Met enige regelmaat wordt een bericht via social media gedeeld over de afvalacties die zijn uitgevoerd.
Daarnaast maakt Omrin korte informatiefilms over hoe afval op de juiste wijze dient te worden aangeboden. Er is een informatieve video gemaakt met een handhaver en een afvalcoach van Omrin in de hoofdrol. Deze video gaat over het bijzetten van afval naast een container. Onderdeel van deze aanpak is het ook het adopteren van ondergrondse containers. Daarnaast
een huisvuilzak wordt aangetroffen, wordt op zoek gegaan
gaan Boa’s in gesprek met inwoners, bijvoorbeeld tijdens de
naar daderinformatie. In het eerste half jaar zijn diverse
zogenaamde ‘pop-up-momenten’. Tijdens deze pop-up-
‘stickeracties’ uitgevoerd. In steeds een andere wijk (een
momenten wordt een kraampje ingericht i.s.m. Omrin en de
maand lang) werden huisvuilzakken door inwoners/wijkteams
afvalcoaches.
en afvalcoaches voorzien van een sticker met de tekst: ‘oeps, ik sta hier verkeerd’ en de mededeling dat handhaving de
Sinds 2023 trekken Omrin en de gemeentelijke handhaving
zakken binnenkort gaat onderzoeken. Er is dagelijks intensief
vaker gezamenlijk op. Onder meer de hotspotlijst9 is de basis
contact tussen beide organisaties op operationeel niveau.
waarop de samenwerking tussen Omrin en Handhaving
De wijkgerichte aanpak die in 2023 is gestart, wordt in 2024
wordt vormgegeven. Op basis van informatie gestuurd
doorgezet, met name in de wijken waar de problematiek het
werken zetten Omrin en Handhaving gezamenlijk op
grootst is. Af en toe kan hier een nieuwe wijk/buurt tussen
dezelfde locaties en problematiek in. Daar waar bijvoorbeeld
komen indien hier de noodzaak toe bestaat.
9
De hotspotlijst is een top 20 die maandelijks wordt opgesteld van locaties waar de meeste bijzet is en waar de meeste dump
heeft plaatsgevonden.
18
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
4.3 Meldingen
4.5 Resultaten: bijzet daalt
Een methode om naar de ontwikkeling van ongewenste
In figuur 4.3 is de trend weergegeven van de hoeveelheid
neveneffecten te kijken is het aantal meldingen dat bij de
bijzet (huisvuilzakken naast de containers/ op straat) in de
gemeente binnenkomt over afval tussen 2021 en 2023.
gemeente Leeuwarden van begin 2021 tot eind 2023. Daar
Het totale aantal meldingen over afval gerelateerde
waar de hoeveelheid bijzet in het najaar van 2021 sterk
onderwerpen is ten opzichten van 2021 met 30% gestegen.
steeg, zien we een daling tot eind 2022. Ten tijde van de
Máár, deze toename zien we op alle onderwerpen
invoering van de financiële prikkel (per 1 januari 2023) zien
waarop meldingen gedaan kunnen worden (zoals verkeer,
we de bijzet weer tijdelijk toenemen met een piek in februari.
infrastructuur, sociale veiligheid, water, etc.). De relatieve
Mede dankzij de beschreven maatregelen is de bijzet vanaf
hoeveelheid meldingen over afval is met slechts 2%-punt
het voorjaar aan het afnemen en is het niveau momenteel
toegenomen ten opzichte van 2021. Een belangrijke
vergelijkbaar aan het niveau van 2021 (vóór Goed Terecht In
verklaring hiervoor is de ingebruikname van een nieuw
Leeuwarden).
meldsysteem, dat veel gebruiksvriendelijker is dan het systeem dat voorheen werd gebruikt en dus ook vaker wordt
Voorafgaan aan de invoering van Goed Terecht In
gebruikt door onze inwoners.
Leeuwarden was de verwachting dat de bijzet (na een opleving) na een aantal maanden weer richting ‘normaal’ zou
Duiken we iets dieper in de afval-gerelateerde meldingen,
gaan wanneer o.a. flink zou worden ingezet op handhaving
dan zien we dat de meeste meldingen die binnen komen
en omdat inwoners wennen aan dit nieuwe systeem. Dit is
gaan over illegale dump van afval, zwerfafval en volle
een patroon dat ook bij andere gemeenten zichtbaar is bij de
prullenbakken.
invoering van een prijsprikkel. De cijfers ondersteunen deze verwachting.
4.4 Zwerfafval en prullenbakken Zwerfafval We hebben in 2023 544 meldingen ontvangen over zwerfafval. Dit is een lichte stijging ten opzichte van 2022 en 2021. Sinds de invoering van een nieuw gebruiksvriendelijker meldingssysteem zien we een lichte stijging van het aantal meldingen. Het gebruiksgemak zou deze toename mede kunnen verklaren.
Figuur 4.3: Ontwikkeling bijzet van huisvuilzakken 2021-2023 Meldingen veeg- en zwerfvuil
2021
2022
2023
417
486
544
Bijzet in perspectief Hoewel bijzet een zeer vervelend fenomeen is dat alle
Figuur 4.1: aantal meldingen van zwerfvuil van 2021 tot en
aandacht verdient, zien we dat het aandeel zakken dat op
met 2023
een verkeerde manier wordt aangeboden maar een klein deel van het totale afvalaanbod uitmaakt: 0,5% van het
Prullenbakken
‘fijne’ huishoudelijk afval wordt door bewoners als bijzet
We plaatsen prullenbakken ter voorkoming van zwerfafval.
aangeboden. Dit betekent dat 99,5% van het ‘fijne’ afval
Soms zijn er vermoedens dat vanwege het nieuwe
dat de inwoners van Leeuwarden aanbieden netjes op de
afvalbeleid mensen hun huisvuilzakken in de openbare
daarvoor bestemde plek of container terecht komt.
prullenbakken deponeren. We zien echter geen stijging in de hoeveelheid afval uit de prullenbakken: sterker, het aantal
4.6 Resultaten: dump daalt
meldingen over overvolle prullenbakken is gedaald ten
Het dumpen van grof huishoudelijk afval in de openbare
opzichte van voorgaande jaren.
ruimte leidt tot een rommelig straatbeeld, ergernissen bij burgers en extra kosten voor het opruimen van het afval.
Overvolle prullenbakken
2021
2022
2023
De hoeveelheid dumpingen blijft een aandachtspunt.
614
524
490
Het dumpen van grofvuil wordt in verschillende gebieden
Figuur 4.2: aantal meldingen van overvolle prullenbakken van
meer waargenomen dan andere. Vanuit de afvalcoaches
2021 tot en met 2023
wordt stevig ingezet om de dump te verminderen door het gesprek aan te gaan met inwoners juist in deze gebieden
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
19
over bijvoorbeeld de spelregels rondom de afvalinzameling.
Doorgaan met aanpak van dump
Ook wordt handhaving waar mogelijk ingezet. Bij grofvuil
Met buurtinterviews en afvalcoaches proberen we scherper
dumpingen is echter vaak niet herleidbaar waar de spullen
te krijgen wat de oorzaak is van het dumpen van grof afval
vandaan komen. Dit maakt het lastig om effectief te
en op basis daarvan nemen we gerichte maatregelen. Onder
handhaven.
andere door (meer) gezamenlijke acties met Omrin, inzet op structurele vervuilers, meer preventie en extra toezicht op
Ontwikkeling dumping grof huisvuil – laatste maanden
wijkniveau, of soms zelfs op straatniveau. Een doel van de
positief
buurtinterviews is om commitment te vragen van inwoners
Sinds begin 2021 is een stijgende trend te zien van het
om hun leefomgeving schoon te houden, in gesprek te gaan
aantal illegale dumpingen van grof huishoudelijk afval in
over een schone buurt, maar ook om hen te informeren over
Leeuwarden zonder dat hieraan een beleidsverandering ten
de spelregels.
grondslag ligt. Begin 2022 heeft deze stijgende trend zich doorgezet. Vanaf half 2022 tot halverwege 2023 leek de hoeveelheid zich op een hoog niveau te stabiliseren, maar de tweede helft van 2023 zien we de hoeveelheid dumpingen weer dalen. Data van 2024 zal moeten uitwijzen of deze dalende lijn zich doorzet.
Figuur 4.4: Ontwikkeling dump grof huisvuil 2021-2023 Geen relatie met invoering financiële prikkel restafval Grofvuil dat op straat wordt gedumpt heeft, als gezegd, geen relatie met het fijn huishoudelijk restafval waar sinds 2023 een financiële prikkel geldt. Dit fijn huishoudelijk restafval is kleiner van aard en valt niet onder het dumpen van grof huishoudelijk afval. Verklaring dumpingen Een duidelijke verklaring voor toenemende dumpingen is er helaas niet. Er zijn weliswaar beleidswijzigingen doorgevoerd ten aanzien van het ophalen en brengen van grofvuil, maar de cijfers over het gebrachte en gehaalde grofvuil verklaren niet de toename van het aantal dumpingen. De toename is gestart in de coronatijd. Wellicht dat verharding in de maatschappij (met bijbehorend ontwijkgedrag in het afval tot gevolg) hierbij een rol speelt. Door de ambtenaren die zich bezighouden met het Rijksbeleid VANG wordt aangegeven dat de toename van het dumpen van grofvuil een landelijke trend is.
20
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
5. Financiële resultaten GTIL 5.1 Inleiding
Te zien is dat het grootste gedeelte van de heffing (€125,-)
Uiteraard hebben alle maatregelen die in het kader
wordt besteed aan de inzameling door Omrin (voertuigen,
van Goed Terecht In Leeuwarden zijn ingevoerd, ook
personeel, huisvesting, etc.). Een andere grote post
financiële consequenties en zijn daarmee van invloed op
betreft de verwerking van alle afval- en grondstoffen die
de afvalstoffenheffing die elk huishouden betaalt. In dit
we in hebben gezameld. Dit is het saldo van de kosten én
hoofdstuk kijken we daarom naar de kosten en opbrengsten
opbrengsten van de verwerking. Sommige stromen leveren
van GTIL en de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing.
namelijk iets op (oud papier, glas en textiel) en andere stomen
5.2 Kosten en opbrengsten GTIL
kosten geld (zoals restafval en gft). €11,- van de heffing per huishouden is het afgelopen jaar besteed aan het invoeren
In 2023 is in totaal 17,5 miljoen euro aan aanslagen
van GTIL zoals uitbreiding van inzamelvoorzieningen,
afvalstoffenheffing opgelegd bij onze huishoudens. Verdeeld
communicatie en luierinzameling. De overige posten
over 64.472 huishoudens in de gemeente Leeuwarden is
betreffen een deel kwijtschelding (minima), een storting in
dit gemiddeld € 271,- per huishouden. Deze € 271,- euro is
de voorziening afval en toerekening van overige kosten zoals
door de gemeente besteed aan een aantal onderdelen. In
overhead, zwerfafval en BTW.
onderstaande diagram is deze verdeling weergegeven.
Figuur 5.1: Besteding van de afvalstoffenheffing in 2023
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
21
Kosten restafval nemen af
heffing. De kosten waren in 2021-2023 hoog (circa €
Met het invoeren van GTIL werd beoogd om fors minder
19,- per huishouden) door de invoeringskosten, zoals
restafval (huisvuil) te gaan produceren. We hebben al
extra communicatie, extra coaches en extra handhaving.
gezien dat dit inderdaad is gelukt. Dit betekent dat de
Daarna vlakken deze incidentele kosten af richting 2030
verwerkingskosten voor restafval ook aanzienlijk zijn gedaald
en blijven de structurele kosten (€5-€10) over, zoals de
ten opzichte van de voorgaande jaren. Onderstaande figuur
afschrijvingskosten voor weegsystemen en dergelijke.
toont voor 2021-2023 de totale kosten voor afvalstromen (77 euro per huishouden in 2023) en de kosten per
De besparingen van GTIL (de groene lijn) is berekend door
afzonderlijke stroom.
huidige verwerkingskosten te vergelijken met de kosten die we als gemeente zouden hebben gemaakt als we GTIL níet hadden ingevoerd. De verwerkingskosten zouden dan steeds hoger zijn geworden, door met name stijgende verbrandingsbelasting op restafval. De feitelijke kosten die we na invoering van GTIL maken, worden daarom steeds lager (dalende groene lijn) ten opzichte van de situatie zonder GTIL. Het saldo van de rode en de groene lijn (de gele lijn) is de optelsom van de kosten en de besparingen. In 2023 zijn dit nog per saldo kosten door initiële investeringen in het systeem. Vanaf 2024 wordt dit een
Figuur 5.2: verwerkingskosten per afvalstroom
besparing. Na 2024 blijft deze netto besparing toenemen door de afnemende invoeringskosten en de toenemende
Vanaf 2024 netto besparing GTIL
verbrandingsbelasting. In bijlage 1 zijn de exacte cijfers achter
Vervolgens is het natuurlijk interessant om te bekijken hoe
deze analyse te vinden.
de kosten per huishouden zich ontwikkelen door de jaren. Onderstaande figuur toont de kosten en de besparingen
5.3 Verschillen tussen huishoudens
per huishouden als gevolg van GTIL. Vanaf 2024 gaat het
Bovenstaande cijfers zijn uiteraard allemaal gemiddelden. Het
uiteraard om een prognose op basis van de nu bekende
idee van GTIL is dat je je als huishouden invloed hebt op de
informatie.
hoogte van je afvalstoffenheffing, door goed (of minder goed ) te scheiden. Daarom is het interessant om te bekijken hoe de kosten zijn verdeeld over de verschillende huishoudens. Uit analyse van alle huishoudens blijkt dat 68% van de huishoudens in Leeuwarden in 2023 een lagere heffing had dan in 2022. Dit betekent dat 32% van de huishoudens meer kwijt was aan de afvalstoffenheffing dan voor invoering van GTIL. Zo’n 2/3e van de huishoudens is er dus op vooruit gegaan. Dit geldt voor eenpersoonshuishoudens als voor meerpersoonshuishoudens. Vervolgens is er natuurlijk ook nog verschil in de mate waarin deze huishoudens er op voor
Figuur 5.3: kostenontwikkeling per huishouden (in € per
of achteruit zijn gegaan. 63% van alle huishoudens zagen hun
huishouden)
heffing met 10% of meer dalen. De overige 5% ‘dalers’ zagen hun heffing tussen de 0 en de 10% omlaag gaan. Zoomen
De kosten van GTIL (de rode lijn) bestaan enerzijds uit
we in op de 32% huishoudens met een hogere heffing dan
uitbreiding van inzamelvoorzieningen, communicatie en
in 2022, dan zien we dat de meerderheid hiervan (22%) de
luierinzameling (zie toelichting hierboven). .Anderzijds
heffing met 0-10% zag stijgen. Dit betekent dat ongeveer
bestaan deze uit de extra kosten vanuit andere gemeentelijke
10% van de huishoudens in Leeuwarden de heffing 10% of
afdelingen. Dit gaat met name om twee extra fte handhaving
meer omhoog heeft zien gaan opzichte van het vorige jaar.
en extra inzet bij belastingen voor de inning van de variabele
22
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
Bijlage 1 Kosten en opbrengsten van GTIL
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie
23
24
Gemeente Leeuwarden | ‘Goed Terecht In Leeuwarden’ – Tussenevaluatie