BKP incl. welstandsrichtlijnen Nieuw Oud Oost

DA AD Beeldkwaliteit inclusief welstandscriteria Nieuw Oud Oost Leeuwarden 13.12.2022

plangebied Nieuw Oud Oost

2

Beeldkwaliteit Nieuw Oud Oost Leeuwarden

Inleiding

Inhoudsopgave

-------------------------------------------------

-------------------------------------------------

Dit beeldkwaliteitsplan beschrijft de gewenste beeldkwaliteit voor de nieuwe ontwikkelingen op het terrein van SC Cambuur en de naastgelegen trainingsvelden. Het beeldkwaliteitsplan voorziet in de verbinding tussen de verschillende schaalniveaus van de ontwikkeling. Hiermee wordt een relatie gelegd tussen stedenbouw, landschap en architectuur. Met het verhuizen van SC Cambuur naar de westzijde van de stad onstaat er op de huidige locatie ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Met de realisatie van ongeveer 500 woningen wordt het woningaanbod van Oud Oost flink uitgebreid. Hierbij is het essentieel dat Oud Oost en Nieuw Oud Oost sterk met elkaar verweven raken waardoor Nieuw Oud Oost geen op zichzelf staand gebied wordt. Het Beeldkwaliteitsplan Het beeldkwaliteitsplan heeft als doel om ontwikkelaars en architecten die aan de slag gaan met de ontwikkelingen in Nieuw Oud Oost te begeleiden en inspireren. Hiermee willen we de ruimtelijke kwaliteit van Nieuw Oud Oost waarborgen. Uitgangspunten met betrekking tot het vormen van contrast of samenhang tussen de verschillende bouwdelen en deelgebieden staan in het beeldkwaliteitsplan beschreven. Deze uitgangspunten vormen de begeleiding, terwijl de referentiebeelden dienen ter inspiratie. Leeswijzer Het boekwerk is opgebouwd in 4 hoofdstukken.

Het eerste hoofdstuk behandeld in het kort het aan het beeldkwaliteitsplan ter grondslag liggend ontwerp. Hier worden de ruimtelijke uitgangspunten en de verschillende deelgebieden besproken. In het tweede hoofdstuk wordt per deelgebied ingegaan op de beeldkwaliteitseisen. De geleding, architectuur van de woningen en de overgang tussen openbaar en privé komen in respectievelijke volgorde aan bod. Het derde hoofdstuk behandeld het beoogde beeld voor de openbare ruimte. In het laatste hoofdstuk worden de duurzaamheidsaspecten besproken. Deze aspecten hebben betrekking op de architectuur en de openbare ruimte.

< plangebied ten opzichte van Leeuwarden

Hardheidsclausule De richtlijnen in dit document beogen op stedenbouwkundig en architectonisch vlak een consistente en duurzame inrichting van Nieuw Oud Oost te realiseren. Vergelijkbaar met de hardheidsclausule in de algemene welstandsrichtlijnen spreekt het vanzelf dat (bouw)plannen die voorzien in een hoger kwaliteitsniveau en een verrijking zijn voor het plan aanleiding kunnen vormen om bij uitzondering af te wijken van de welstandsrichtlijnen. Daarnaast kunnen er andere redenen zijn om af te wijken van de welstandsrichtlijnen. Afwijking kan alleen plaastvinden in overeenstemming met de hardheidsclausule – zoals vermeld in de algemene welstandsrichtlijnen van de gemeente Leeuwarden – en is ter beoordeling aan het Qteam. Het Q-team bestaat uit verschillende disciplines. De stedenbouwkundige, bouwplantoetser, RO-jurist en een ecoloog om zo te integraliteit de plannen in een vroeg stadium te beoordelen. Tevens zal de Rayonarchitect van de welstand zitting nemen in het Q-team. Referenties In alle gevallen gaat de tekst boven de referentie afbeeldingen, vaak geven de referenties namelijk slechts een aspect van de beeldkwaliteit weer.

Inleiding

3

1. Het ontwerp 4 Ruimtelijke uitgangspunten 5 Deelgebieden 6 Plankaart 7 Hoogtekaart 8 2a. Beeldkwaliteit Cambuurplein 10 Vormprincipes 11 Vorm en geleding 12 Architectuur 13 Relatie tot de openbare ruimte 14 2b. Beeldkwaliteit stadion 16 Vormprincipes 17 Vorm en geleding 18 Architectuur 19 Relatie tot de openbare ruimte 20 2c. Beeldkwaliteit wonen in het park 22 Vormprincipes 23 Vorm en geleding 24 Architectuur 25 Hoeken en kopgevels 26 Specials 27 Relatie tot de openbare ruimte 28 3. De openbare ruimte 30 Openbare ruimte 31 Cambuurplein 32 Stadion 33 Park 34 4. Duurzaamheid 36 Duurzaamheid 37 Openbare ruimte 38 Architectuur 39

Contactpersonen: Martijn Prins martijn@daad.nl

Alex Huisman alex@daad.nl

Projectnummer: 21.064 DAAD Architecten B.V.

Paltz 21 Oude Kijk in ‘t Jatstraat 6 9411 PM 9712 EG Beilen Groningen 0593 582 450

info@daad.nl www.daad.nl

DA AD 3

1. het ontwerp

4

Ruimtelijke uitgangspunten ------------------------------------------------Ambitie De aansluiting op het bestaande stedelijk netwerk vormt de basis van het plan. Enerzijds vormt de openbare ruimte een nieuwe verbinding tussen noord en zuid, oost en west. Anderzijds wordt er een compact bouwprogramma toegevoegd die past in het stedelijk klimaat. Dit bouwprogramma voorziet in een diverse samenstelling van doelgroepen.

groene ader. Met hun voorzijde staan deze woonblokken in het park. Hierdoor ontstaat er levendigheid en sociale veiligheid. Ook de woningen in het stadion en aan het Cambuurplein zijn met hun gezicht georiënteerd op de openbare ruimte.

Bouwprogramma Verschillende typologieën zorgen voor een gevarieerd aanbod in woningtypen en openbare ruimte. Zo is er een afwisseling tussen grondgebonden woningen en appartementen, maar ook tussen sociale huur en de vrije sector.

Verblijven op het Cambuurplein Het Cambuurplein krijgt een transformatie waardoor kwaliteit aan het plein wordt toegevoegd. Het introduceren van een (verblijfs)plein dient het autoverkeer te verminderen en de relatie met de winkels te versterken.

1. park | groenader als verbinding

2. sociale cohesie

3. stadion als inspiratie

4. verblijven op het Cambuurplein

5. bouwprogramma | variatie aan woningtypen

De vijf bouwstenen Het ontwerp is opgebouwd rondom vijf bouwstenen. De bouwstenen dienen ter versterking van het eigen van de plek en zijn omgeving. Stadion als inspiratie Het eigen van de plek wordt zichtbaar in het behoud van bestaande contouren. Zo blijven de herkenbare bomensingels en de vorm van het stadion behouden. De historie zal ook beleefbaar worden gemaakt in metselwerkpatronen en de het (subtiel) verwerken van de blauw-geel kleuren in de architectuur (blauw: RAL 5002, geel: RAL 1026). Park Centraal in het plan ligt de groene ader die de verbinding vormt met de omliggende buurten. Aan en langs de uitwaaiers van het park bevindt zich de bebouwing. De bebouwing in het park is ontworpen als gesloten woonblok. Aan de binnenzijde zijn de parkeerplekken gesitueerd waardoor de auto’s niet zichtbaar zijn vanuit de openbare ruimte. Sociale cohesie De gesloten woonblokken in het park vormen een sterke verbinding met de

5

Deelgebieden ------------------------------------------------Binnen Nieuw Oud Oost zijn drie deelgebieden te herkennen. Het Cambuurplein, het stadion en de woningen aan het park. Elk deelgebied wordt gekenmerkt door zijn eigen architectonische en landschappelijke uitgangspunten. In de architectuur zijn de deelgebieden duidelijk van elkaar gescheiden. De openbare ruimte verbindt echter de verschillende gebieden met elkaar, door het gebruik van gelijksoortige materialen en de inrichting van het groen.

nen o W . 3 ion

ad 2. St plein

buur m a 1. C

6

ark

tp in he

Plankaart ------------------------------------------------maatschappelijke functie

historie behouden (stadion)

blok 1

groenader als verbinding

blok 2

aat

Coopmansstr

Archip

elweg

Cambuurplein Insulindestraat

verblijven op het Cambuurplein

blok 3

blok 4

7

Bouwmassa ------------------------------------------------Ambitie De hoogtes van de bebouwing reflecteert de ambitie voor elk deelgebied. Aan het Cambuurplein is het uitgangspunt om de pleinwand te versterken. Zodoende wordt in de hoogte aansluiting gezocht met de overzijde van het plein. Op de hoek met de Coopmansstraat komt een hoogteaccent.

Cambuurplein • appartementengebouw noorden: bouwlagen • overig: 4 bouwlagen of bestaand

6 BL

4 PL

4 BL

6

Stadion • tribunes oost en west: 6 bouwlagen • tribunes noord en zuid: 4 bouwlagen • parkeergarage: max. 4 parkeerlagen

6 BL

2 tot 4 BL

2 tot 4 BL

Wonen in het park • grondgebonden woningen: 2 tot en met 4 bouwlagen • appartementengebouwen aan de Archipelweg (3x): 5 bouwlagen

5 BL

5 BL

Het stadion vormt in massa en hoogte een verbijzondering ten opzichte van de omgeving. De west- en oosttribunes zijn hoger dan de noord- en zuid tribunes. De symmetrie versterkt het statig karakter. In het park zijn de woningen 2 tot 4 bouwlagen. Vanaf de openbare ruimte lijken de woningen plat afgedekt zodat de blokken massa uitstralen. Langs de wandelroute door het park komen enkele hoogteaccenten. Deze accenten kunnen ofwel in hoogte worden gemaakt ofwel door middel van een verbijzondering in de architectuur waardoor de suggestie van een hoogteaccent wordt gewekt. Tot slot vormen de 3 appartementengebouwen langs de Archipelweg een ensemble van hoogteaccenten die meedoen met accenten die elders aan de Archipelweg gelegen zijn.

2 tot 4 BL

4 BL

bestaand

plint + 3 BL

Axonometrie met bouwhoogtes. Deze kaart geeft niet de kapvorm weer

8

6 BL

4 BL

2 tot 4 BL

5 BL

9

2. Beeldkwaliteit a. Cambuurplein

10

Vormprincipes ------------------------------------------------Ambitie Aan het Cambuurplein zijn revitalisatie en het ‘afmaken’ van de oostelijke pleinwand belangrijke ruimtelijke thema’s. Daarnaast ligt de focus op het verminderen van de verkeersdrukte en het creëren van een aangename stedelijke verblijfsruimte. Bestaande situatie Het Cambuurplein is een groot parkeerplein met commerciële functies. Door omwonenden wordt het plein gezien als een drukke verkeersader waar zich onveilige situaties voordoen omdat er te hard gereden wordt.

Cambuurplein tussen de Coopmansstraat en de Insulindestraat. De bestaande volumes aan de oostwand worden opgehoogd tot een stedelijke wand. Op de noordelijke hoek komt een accent van zes bouwlagen. Met het toevoegen van volume wordt het Cambuurplein

een helder afgekaderd plein. De volumes sluiten aan bij de schaal van het plein. De gevels die niet gesloopt worden dienen hierbij te worden gerevitaliseerd. De plint krijgt een open en uitnodigend karakter om de relatie tussen de openbare ruimte en de winkels te versterken.

Het plein bestaat uit een westelijke pleinwand van drie bouwlagen, overwegend plat. Het merendeel van deze wand bestaat uit één pand in lichte geeltinten. De hoeken van het plein zijn afgesloten met accenten van vier bouwlagen. De oostwand is een gefragmenteerd geheel met verspringende rooilijn en wisselende bouwhoogten. Met de sloop van het stadion ontstaat een gat in het midden van het plein. De noordelijke en zuidelijke volumes met commerciële functies blijven behouden. Opbouw van de vorm Het Cambuurplein wordt één van de invalswegen naar het nieuwe park voor Oud Oost. Ter plaatste van het huidige entreegebouw van het stadion komt een stedelijk groene as die het plein met het tweede deelgebied, het stadion, verbindt. Deze as wordt doorgetrokken tot de westzijde van het plein. Hiermee wordt op het plein een verblijfsgebied gerealiseerd en verminderen we het aantal autobewegingen op het

1. situatie na sloop stadion

2. Entreegebouw Cambuurstadion maakt plaats voor de groene as richting voormalig voetbalveld en park

3. aantrekkelijke plint

4. toevoegen woonprogramma, revitaliseren gevels

11

Vorm en geleding ------------------------------------------------De nieuwbouw zoekt op eigentijdse manier samenhang met de bestaande bebouwing rondom het Cambuurplein. Hierbij is een monoliet volume het uitgangspunt. De plint (commercieel) en opbouw (wonen) vormen samen één geheel waardoor de gebouwen met hun voeten op de grond staan. Hiermee wordt een zwaarte gecreëerd. De pleinwand vormt een herkenbaar ensemble passend bij de statuur van een winkelgebied. De oostwand wordt opgedeeld in vier massa’s die elk afzonderlijk leesbaar zijn en tegelijkertijd elkaar visueel versterken. Deze massa’s zijn het appartementenblok in het noorden, de FitForFree, de twee blokken grenzend aan de straat naar het stadion en het nieuw te bouwen volume boven de rest van de Jumbo. De eenheid op de grote schaal wordt gevonden in de massa en geleding van de woningblokken.

de winkels en woningen vormen één geheel. De gebouwen staan met hun voeten op de grond

Welstandscriteria • • • • • •

gelede pleinwand met een orthogonaal systeem van openingen. de gebouwen staan met hun voeten op de grond. kantig, plat afgedekte bebouwing monoliete volumes met inpandige buitenruimten balkons zijn half inpandig alle bebouwing heeft een plat dak

half inpandig balkon

gelede pleinwand

12

hoek NW; alzijdig volume

Architectuur ------------------------------------------------Aan het Cambuurplein is ruimte voor een eigentijdse architectuur. Daarnaast vormt het Cambuurplein de (hoofd)entree naar het stadion. Om het commerciële karakter van het plein te versterken is hoogwaardige architectuur gewenst. Het kleur- en materialenpalet sluit aan bij de tinten die gebruikt zijn in de westwand van het Cambuurplein en de recent ontwikkelde woningbouw ten zuiden van de Insulindestraat. De geleding van de verschillende volumes worden versterkt door middel van subtiele variatie in kleur en detaillering. Welstandscriteria •

•

• •

•

• •

materiaal: genuanceerd metselwerk met optioneel hout als ondergeschikt materiaal. kleur: de kleuren zijn ingetogen en natuurlijk van licht geel tot rood tot rood/bruin. per gebouw/massa wordt één genuanceerde kleurtoon gebruikt. de bouwmassa’s zijn in vorm- en kleurgebruik een duidelijke familie van elkaar tussen de bouwmassa’s is zichtbaar verschil op detailniveau (bv. verbanden, voegwerk, textuur of gevelopeningen) er worden hoogwaardige materialen toegepast de menselijke maat is aanwezig door middel van zorgvuldige detaillering. Dit geldt met name op het niveau van het maaiveld

genuanceerd metselwerk

het materiaal- en kleurgebruik sluit aan op de omgeving

alzijdig hoogte accent

de bouwmassa’s onderscheiden zich van elkaar, maar vormen een duidelijke familie

bestaand kleurenpalet Cambuurplein

13

Relatie tot de openbare ruimte ------------------------------------------------Op het Cambuurplein staat de relatie tot het winkelen centraal. De plintbebouwing aan het Cambuurplein is georiënteerd op de openbare ruimte. Er is sprake van open gevels met actieve, levendige plinten die bijdragen aan de kwaliteit van de openbare ruimte. Aan de gevels worden functies gepositioneerd met een open en uitnodigend karakter, zoals publieke voorzieningen. Functies met een gesloten karakter zoals bergingen, ruimtes voor afvalcontainers e.d. worden daar vermeden.

Daktuin

Cambuurplein

plint met heldere kleinschalige ritmiek. In de toekomst kunnen kleinschalerige functies tussen de trafeën komen

de half inpandige balkons, een actieve plint en de groene daktuin zorgen voor sociale controle en meer interactie tussen bewoners en bezoekers

De ritmiek van de gevel faciliteert om de grote commerciële functies in de toekomst op te splitsen in kleinere eenheden zonder grote aantasting van het architectonisch beeld.

aan het plein | loggia

De bovengelegen appartementen hebben buitenruimten aan de pleinzijde. Dit zijn (half) inpandige. Hiermee wordt aansluiting gezocht met de bebouwing aan de overkant van het plein. De woningen worden ontsloten middels een galerij boven het dak van de bestaande bebouwing. Hier is ruimte voor een collectieve daktuin. De entree naar de woningen vanaf de straat onderscheid zich subtiel door middel van extra aandacht op detailniveau. Welstandscriteria • • •

14

de begane grond heeft een kleinschalige ritmiek buitenruimten zijn gericht op het plein de begane grond kenmerkt zich door open gevels met actieve, levendige plinten

het binnenterrein | toegankelijk dak met ruimte voor ontmoeting

het binnenterrein | toegankelijk dak met ruimte voor ontmoeting

aan het plein | loggia met licht uitkragend balkon

15

2. Beeldkwaliteit b. stadion

16

Vormprincipes ------------------------------------------------Ambitie In het stedenbouwkundig concept is de vormentaal van het stadion het uitgangspunt. In vorm, kleur en materiaal wijkt de bebouwing af van de omliggende bestaande en nieuwe bebouwing. De woonvolumes rondom het voormalige voetbalveld van SC Cambuur vormen een duidelijke referentie naar het voetbalverleden van de locatie. In de massa /hoogte zijn de tribunes duidelijk afleesbaar. De verwijzing komt in de architectuur verder tot uitdrukking. Hierbij heerst een hoog ambitieniveau.

1. referentie contour stadion

2. de volumes bestaan uit een binnenen buitenschil

3. binnenschil verbinden met het veld en het wandelpad rondom het veld

4. de parkeergarage is familie van het stadion

Opbouw van de vorm De nieuwe volumes volgen de contouren van het voormalig stadion. De grens van het oude voetbalveld vormt de rooilijn van de nieuwe bebouwing. Hierdoor blijft de schaal van de openbare ruimte behouden. Het betreden van het ‘stadion’ dient een vorm van grootsheid mee te krijgen. Het gevoel dient het betreden van een voetbalstadion te evenaren. Om dit te bereiken is er een sterk contrast tussen de binnen- en buitenschil. Hierbij refereert de binnenschil naar de tribunes en de buitenschil naar de (gesloten) achterkant van het stadion. In het stadion ontstaat een sterke relatie tussen het tribune en het veld. Een levendige plint, inpandige buitenruimten op de verdiepingen en de activiteiten op het veld dienen deze relatie tot stand te brengen. Aan de noordzijde van het stadion bevindt zich de parkeergarage. Deze wordt vormgegeven als familie van het stadion.

17

Vorm en geleding ------------------------------------------------De stadionbebouwing krijgt een eigen karakter ten opzichte van de omliggende bebouwing, zowel in de massa als de architectuur onderscheidt het zich van de omgeving. Er is een sterk contast aanwezig tussen de binnen- en buitenschil. Hierbij heeft de buitenschil een relatief gesloten karakter terwijl de binnenschil open is een sterke relatie met het veld heeft. binnenschil | dieptewerking ten opzichte van de rooilijn

Omdat de vier tribunes een duidelijke onderlinge uniformiteit vereisen, wordt het geheel bij voorkeur door één architect/ team ontworpen. Welstandscriteria

buitenschil | openingen zijn duidelijke happen uit het volume

binnenschil • transparant, verbinding met het veld • heldere horizontale stapeling (tribune)

binnenschil | horizontale belijning, buitenruimtes en transparantie

buitenschil • referentie als achterkant van het stadion dient overeind te blijven • strenge structuur • vrij gesloten gevelvlak • op detailniveau weinig tot geen dieptewerking in de rooilijn • indien openingen worden toegepast zijn dit duidelijke happen uit het volume en onderdeel van de binnenschil

binnenschil | horizontale belijning, buitenruimtes en transparantie

parkeergarage • familie van de buitenschil, maar ondergeschikt en geen onderdeel van het ‘stadion’ dakvorm • alle bebouwing heeft een plat dak buitenschil | strenge gesloten gevelvlak met weinig dieptewerking op de rooilijn

18

buitenschil | openingen in het gevelvlak dienen het gesloten karakter niet op te heffen

buitenschil | openingen in het gevelvlak dienen het gesloten karakter niet op te heffen

Architectuur ------------------------------------------------De architectuur refereert naar het voormalig stadion. De architectuur versterkt het zelfstandig karakter ten opzichte van de omliggende bebouwing. Op deze plek is dan ook aanleiding om afwijkend materiaal, anders dan metselwerk, toe te passen. Het ambitieniveau is hoog. Hierbij dient de geschiedenis op eigentijdse wijze zichtbaar te zijn. Welstandscriteria binnenschil • er worden hoogwaardige materialen toegepast • eenheid in architectuur tussen de noord-zuid en oost-west ‘tribunes’ • materiaal: een combinatie van staal, glas en beton • kleur: grijs en transparant • het hout van de buitenschil kan als accenten terugkomen in de binnenschil • balkons steken niet uit/voorbij het gevelvlak

buitenschil | voorvergrijsd hout in een gesloten gevelvlak

buitenschil • er worden hoogwaardige materialen toegepast • materiaal: overwegend hout (bv. voorvergrijsd of grijswordend) • stoere en heldere detaillering • eenheid vanuit alle windrichtingen parkeergarage • doorzetting van de materialisering van de buitenschil • gebruik van groen met aandacht voor natuurinclusiviteit • het tijdelijke karakter is zichtbaar in de detaillering van de architectuur (bv. remontabel/modulair)

binnenschil | elementen van de buitenschil komen als accenten terug in de binnenschil

binnenschil | staal en glas met accenten van de buitenschil in een horizontale geleding

principwerking tussen de binnen- en buitenschil. Happen uit de (dunne) buitenschil tonen de binnenzijde

parkeergarage | een (groene) voortzetting van de buitenschil

kleurenpalet

19

Relatie tot de openbare ruimte ------------------------------------------------Het veld Er is een sterke verwevenheid tussen het veld en de binnenschil (tribune) Dit komt op maaiveld tot uiting middels nissen met private buitenruimten en op de verdieping door middel van inpandige balkons. Uitgangspunt is dat elke woning in het stadionvolume in relatie staat tot het veld. referenties het veld

De maatschappelijke functie zoekt aansluiting met het veld en de straat die het veld met het Cambuurplein verbindt. Welstandscriteria • •

alle woning hebben hun buitenruimte gericht op het veld de materialisatie van de openbare ruimte loopt door in de private buitenruimte

de architectuur en openbare ruimte vloeien in elkaar over. Doordat elke woning zijn buitenruimte gericht heeft op het veld waar activiteiten, zoals tuinieren en sport plaatsvinden, ontstaat een sociale cohesie en veiligheid

Parkzijde De gevel van de buitenschil richting de parkzijde kent een vrij harde overgang. Op het maaiveld ontsluit een breed voetpad de hieraan gelegen voordeuren. Het voetpad wordt door de bestaande beuken in een zone van hoog gras gescheiden van het park.

overgang nis, private buitenruimte en openbare ruimte

de relatie met sport blijft behouden, eventueel door middel van een skills garden

referenties parkzijde

Welstandscriteria • •

20

harde overgang tussen de bebouwing en de openbare ruimte de gallerij op de verdieping bevindt zich binnen het volume

de scheiding tussen het stadion en park is vrij hard. Dit versterkt het autonoom karakter van het stadion. De bestaande bomensingel zorgt voor een heldere scheidslijn

aansluiting op het maaiveld, harde overgang waarbij het landschap openbaar en privé van elkaar scheidt

de galerij bevindt zich achter de buitenschil en is onderdeel van de binnenschil

referenties Insulindestraat

Insulindestraat Aan de Insulindestraat wordt met de inrichting op het maaiveld aansluiting gezocht met de tegenoverliggende woningen. Een kleine voortuin wordt middels een groene zone gescheiden van het voetpad. Deze groene zone is een uitloper van het park. Welstandscriteria •

• •

aan de voor- en zijkant is er een erfafscheiding in de vorm van een lage haag er zijn geen bergingen of aanbouwen toegestaan de entree tot de woning en de berging zijn uitnodigend vormgegeven

voor de ‘drive-in’ woningen bevindt zich een uitloper van het park

berging en voordeur naast elkaar

erfafscheiding wordt in relatie met het park ontworpen

21

2. Beeldkwaliteit c. wonen in het park

22

Vormprincipes ------------------------------------------------Ambitie De bouwblokken in het park vormen de bebouwde connectie tussen de Indische Buurt, het Zamenhofpark en Heechterp. Er is een streven naar een gevarieerd aanbod van woningtypen. Dit wordt mogelijk gemaakt door middel van enkele appartementengebouwen op de hoeken en grondgebonden woningen van twee tot vier bouwlagen. De woningen hebben een sterke relatie met de openbare ruimte. Op het binnenterrein bevinden zich de parkeerplekken (minimaal 1 per woning) en de buitenruimten van de woningen.

2 1

4 3

1. gesloten bouwblokken

2. accenten als begeleiding van de route door het park en langs de Archipelweg

3. de geleding van het bouwblok sluit aan op de menselijke schaal

4. drie bouwblokken zoeken aansluiting met de omliggende buurten, één bouwblok met het park

Opbouw van de vorm Het archetype van de bebouwing is het gesloten bouwblok. De bouwblokken hebben een hoekige uitstraling als contast met de ‘natuurlijke’ vorm van het park. Aan de (wandel)route door het park bevinden zich enkele specials (accenten in het volume of in de architectonische expressie) die de begeleiding van de route door het park vormen. Langs de Archipelweg vormen de drie appartementenblokken accenten die meedoen in de reeks van hoogteaccenten ten noorden en zuiden van het plangebied. Elk bouwblok is opgedeeld in meerdere delen waardoor het volume een menselijke maat krijgt. Tevens zoeken de blokken aansluiting met het park en/of de omgeving.

23

Vorm en geleding ------------------------------------------------In het park staan vier bouwblokken. De gevelvlakken van deze bouwblokken geven een homogene uitstraling. De geleding in elk bouwblok zorgt voor de menselijke maat. Hierdoor ontstaat een kantige architectuur waarbij een eventueel aanwezig afgeschuind dakvlak vanaf de openbare ruimte niet zichtbaar is. Uitzondering hierop zijn de dakvlakken van de rijwoningen aan de Insulindestraat. Hoogteverspringingen tussen aan elkaar grenzende woningen zijn nooit meer dan één bouwlaag. Hierdoor ontstaat een trapsgewijze ‘groei’ in elk bouwblok. Uitzondering hierop zijn de appartementen die als accenten langs de Archipelweg staan. Vanaf de openbare ruimte (dus de binnenplaatsen uitgezonderd) zijn platte daken zichtbaar. Aan de Insulindestraat is de kap wel zichtbaar om aansluiting te zoeken met de bebouwing aan de overzijde van de straat.

•

uitzondering van de accenten de woningen zijn duidelijk georiënteerd richting de openbare ruimte

dakvorm • uitgangspunt is een plat dak • indien de dakvlakken vanaf de openbare ruimte niet zichtbaar zijn, is een lessenaarskap mogelijk • uitzondering zijn de grondgebonden woningen aan de Insulindestraat. Deze grondgebonden woningen hebben een zichtbaar zadeldak tussen de 45° en 60°

gesloten bouwblok, het individuele pand is niet zichtbaar

rechthoekige geleding binnen het bouwblok. De woningen oriënteren zich naar de openbare ruimte

Welstandscriteria • • •

•

•

24

gesloten homogene bouwblokken rechthoekige geleding binnen een bouwblok de geleding van een blokdeel ligt in de basis tussen drie en zes woningen, met sporadisch een uitschieter tot tien woningen buitenruimtes op de verdiepingen komen in de vorm van een loggia, optioneel met half inpandig balkon hoogteverspringingen in een bouwblok zijn niet meer dan één bouwlaag, met

dakvlakken zijn vanuit de openbare ruimte niet zichtbaar

elk bouwblok is opgebouwd uit meerdere blokdelen

Architectuur ------------------------------------------------De vier bouwblokken in het park vormen de bebouwde connectie tussen de Indische Buurt, het Zamenhofpark en Heechterp. Het is wenselijk dat het plangebied zich naadloos voegt in de bestaande omgeving en niet te zeer een eiland vormt. Daarom reageren drie van de vier bouwblokken op het materiaal- en kleurgebruik van de directe omgeving. Eventueel worden aanwezige stijlkenmerken uit de omgeving vertaald in de nieuwbouw. Blok 1 Blok 1 maakt zich enigszins los van de andere bouwblokken om meer aansluiting te zoeken met het park. Dit blok heeft dan ook zijn eigen architectonische karakteristieken. Het blok vormt een sterke relatie met het groen en staat autonoom in het landschap. De begane grond vloer van de woning ligt iets hoger dan het maaiveld waardoor er langs de loggia’s een rand ontstaat om op te zitten. Blokken 2, 3 en 4 Blokken 2, 3 en 4 zijn stedelijke bouwblokken aan brede wandelstoepen, met uitzondering van blok 2 die door water meer los staat van het park. De zuidgevels aan de Insulindestraat zoeken aansluiting bij de gevelopbouw van de woningen aan de zuidzijde van de straat.

Welstandscriteria Algemeen • metselwerkarchitectuur* • verbijzonderingen mogen in een ander materiaal • zichtbaar maar subtiel verschil tussen de gelede delen op detailniveau (bv. metselwerkverbanden, textuur of plaatsing van de gevelopeningen) • de blokken zijn in voldoende mate onderscheidend van elkaar, maar duidelijk familie • genuanceerde steen* Blok 1 • een lichtere genuanceerdere steen dan die van de andere blokken. De kleur past bij de drie andere blokken • verschil tussen de gelede delen op detailniveau (bv. metselwerkverbanden, textuur of plaatsing van de gevelopeningen) • de gevels die in het park staan krijgen een licht verhoogde begane grond vloer

verschil op detailniveau tussen gelede bouwdelen

blok 1 heeft een lichtere tint dan de andere bouwblokken

Blokken 2, 3 en 4 • sluit in kleurgebruik aan bij de bebouwing van de omliggende buurten (geel, rood, roodbruin)

natuur inclusieve maatregelen (bv. groen en nestkasten) verwerken in de architectuur. Eventuele buitenruimten d.m.v. inpandige loggia’s.

de blokken verschillen in voldoende mate van elkaar, maar blijven familie

* zie ook pagina 37 met de mogelijkheid om af te wijken van metselwerkarchitectuur kleurenpalet omliggende buurten

25

Hoeken en kopgevels ------------------------------------------------Open hoeken In de hoofdregel zijn de hoeken van de bouwblokken gesloten. In enkele situaties is dit niet het geval en grenst de achtertuin aan het park. In deze situaties is het vereist een muur van minimaal één bouwlaag te realiseren. Hiermee wordt voorkomen dat (vergunningsvrije) bijgebouwen zichtbaar worden vanaf de openbare ruimte. Kopgevels Ter plaatse van de open hoeken en bij de ingangen richting de binnenterreinen bevinden zich de kopgevels. Om dode gevels te verkomen en de sociale veiligheid te vergroten is het gewenst dat de kopgevels gevelopeningen bevatten.

open hoekoplossing 1 | muurtje als afscheiding met de private buitenruimte. Let op voldoende hoogte van de muur zodat het bijgebouw vanaf de openbare ruimte niet zichtbaar zijn

open hoekoplossing 2 | berging met verhoogde buitenruimte

open hoekoplossing 3 | berging met verhoogde buitenruimte. De buitenruimte bevindt zich op de 1e verdieping en is (deels) verscholen achter de doorgetrokken gevels

open hoekoplossing 4 | berging met verhoogde met volwaardige verdieping. De buitenruimte bevindt zich op de 2e verdieping en is (deels) verscholen achter de doorgetrokken gevels

Welstandscriteria •

•

•

tuinen grenzend aan de openbare ruimte zijn voorzien van een gemetselde muur van minimaal één bouwlaag hoog kopgevels aan de openbare zijde zijn voorzien van een deuropening of minimaal twee raamopeningen hoekgevels naar de openbare ruimte zijn voorzien van minimaal twee raamopeningen

de kopgevel bevat gevelopeningen waardoor de sociale veiligheid wordt vergroot

26

Specials ------------------------------------------------Aan de invalswegen en langs het wandelpad door het park staan specials die de route accentueren. In vorm, geleding en materiaalgebruik sluiten de specials aan op de bebouwing van hun bouwblokken. De specials onderscheiden zich door een extra woonlaag of voldoende verfijndheid in de detaillering. Dit zou bijvoorbeeld een raam over twee verdiepingen kunnen zijn of meer dieptewerking in de gevel.

kan middels een inpandige loggia of dakterras. Uitgangspunt bij het realiseren van buitenruimten is dat hierbij een voortzetting van de massa van het blok gewaarborgd blijft. Welstandscriteria een special voldoet aan minimaal één van de volgende criteria: • •

Indien de hoekaccenten in het park geen achtertuin binnen het bouwblok hebben, zal de buitenruimte binnen het volume opgelost moeten worden. Dit

een special onderscheidt zich bijvoorbeeld door middel van...

hoogteaccent van het volume t.o.v. de directe omgeving hoogteaccent in de architectuur (bv. raam over twee verdiepingen of accenten in het metselwerk) ... penanten of accenten over meerdere verdiepingslagen

2

1

... een hoogteaccent over de hele of halve verdieping

4 3

park water brede stoep

... een dubbelhoog raam

... een hoogteaccent t.o.v. de directe omgeving

Insulindestraat specials specials en overgangen openbaar privé (zie volgende pagina)

27

Relatie tot de openbare ruimte -------------------------------------------------

referenties park

park De woningen aan het park staan autonoom in het landschap. Privacy dient te worden gewaarborgd voor zowel de bewoner als de bezoeker van het park. Het park is er voor beide gebruikers en het streven is dat beide gebruikers de compacte ruimte kunnen benutten zonder elkaar letterlijk en figuurlijk in de weg te zitten. Hierin schuilt een zorgvuldige architectonische uitdaging.

de woningen aan het park liggen verhoogd ten opzichte van het park

Welstandscriteria • • •

de begane grond vloer is verhoogd ten opzichte van het maaiveld van het park harde overgang tussen bebouwing en park her en der verspringende nissen op de begane grond of de verdieping de architectuur vormt een harde overgang naar het park. Ten behoeve van de privacy hebben de woningen voldoende afstand tot het wandelpad

water Het woonblok bij het water staat vanaf het park gezien zeer autonoom. Het water vormt een fysieke afscheiding tussen de parkgebruikers en de bewoners. Deze zone zal een broedplaats worden voor flora en fauna.

de buitenruimte van de woning vormt een verbinding met het maaiveld

diepe nissen verbinden de begane grond van de woningen met het park

referenties water

Welstandscriteria • • •

aan de waterzijde bevinden zich op de begane grond buitenruimten erfafscheidingen zijn onderdeel van de architectuur aandacht voor privacy en de relatie met het water en riet, door de seizoenen heen de woningen hebben een sterke relatie met het water

28

de waterpartij (en het riet) zorgt voor afstand tussen het bouwblok en het park. Er dient een sterke relatie te ontstaan tussen de buitenruimten van de woningen en het water

Relatie tot de openbare ruimte referenties brede stoep

------------------------------------------------brede stoep De brede stoep vormt de zone waarin openbaar en privé in elkaar overvloeien. De eerste meter voor de woning behoort tot de woning. Voorkomen moet worden dat dit echter te veel toegeëigend wordt (bv. plaatsen hekje) waardoor de overgang tussen openbaar-privé te hard wordt. Door middel van architectonische ingrepen dient dit te worden voorkomen.

de architectuur vloeit over in de openbare ruimte

Welstandscriteria • •

•

de eerste meter van de stoep wordt vormgegeven als Delftse stoep. elke woning heeft tenminste een (zit) element op eigen terrein dat past bij de architectuur van het blok stoepelementen (muurtjes, zitplekken, erfafscheiding, etc..) van één blok zijn duidelijke familie van elkaar.

architectonische elementen in de openbare ruimte zorgen voor een vloeiende overgang tussen bebouwing en openbare ruimte. De elementen stimuleren de sociale cohesie

de architectuur vloeit over in de openbare ruimte

de voortuin gaat een relatie aan met de overkant van de straat, hiermee sluit de overgang aan op de bestaande structuur van de buurt

nieuwe woningbouw westzijde Insulindestraat, ondiepe voortuinen zorgen voor een relatie tot de openbare ruimte

er is geen harde scheiding tussen openbaar en privé. Een vloeiende overgang van kleur en materiaal zorgt voor een verwevenheid

referenties Insulindestraat

Insulindestraat De woningen aan de Insulindestraat vormen de grens van Nieuw Oud Oost. Door middel van het aansluiten op de omgeving in vorm, geleding, materialisatie en de overgang naar de publieke ruimte zoeken we aansluiting met de bebouwing aan de overkant van de straat. Welstandscriteria •

voortuinen met lage hagen

de nieuwe woningen aan de Insulindestraat zoeken aansluit met de overkant, ondiepe voortuinen zorgen voor een relatie tot de openbare ruimte

29

3. De openbare ruimte

30

Openbare ruimte ------------------------------------------------Om een goede verbinding te realiseren tussen Nieuw Oud Oost en de omliggende buurten is er naast een voortzetting van het kleur- en matreriaalgebruik van de woningen ook een voortzetting van kleur en materiaal van de inrichting van de openbare ruimte. In de omgeving zijn veel grijze betontegels / klinkers aanwezig hier wordt op aangesloten door het gebruik van grijs beton in verschillende tegel / klinker formaten en typen, zoals bijvoorbeeld grasbetontegels. Twee gebieden die extra aandacht vragen zijn de oversteek van de Insulindestraat naar de Indischebuurt en de Coopmansstraat naar het Zamenhofpark (op ca. 180m afstand).

beoogde locatie voor de oversteekzone tussen Nieuw Oud Oost en het Zamenhofpark

materialisatie vanaf het Zamenhofpark

beoogde locatie voor de oversteekzone tussen Nieuw Oud Oost en de Indische buurt

materialisatie Indische buurt, omgeving Insulindestraat

Hier zal het materiaal van de buurten de weg ‘oversteken’ om zo een connectie te maken met Nieuw Oud Oost. Daarnaast dient het realiseren van de oversteken ter vermindering van de snelheid van het verkeer. Ook dient hier aandacht te zijn voor een goede oversteek voor de in het hoofdstuk duurzaamheid beschreven doelsoorten.

31

Cambuurplein ------------------------------------------------Cambuurplein waterplein Op het Cambuurplein komt ruimte voor een verblijfsplein. Op een stedelijke manier wordt hier groen, water en verharding gecombineerd. Een orthogonaal systeem waarborgt het stedelijk karakter. Hierbij wordt het meubilair en de openbare ruimte in samenhang zijn ontworpen. De bestrating is een voortzetting van wat aanwezig is in de omgeving (betontegels). De vorm van de betontegels dient een luxe uit te stralen. Dit wordt bereikt door aandacht in de vormgeving, bijvoorbeeld door een ander formaat tegels toe te passen. Overgang naar het stadion De landschappelijke ingrepen die op het waterplein zijn ingezet worden richting het stadion voortgezet.

32

Stadion ------------------------------------------------In het stadion wordt het orthogonaal systeem voortgezet. Nieuwe elementen die passen bij het stadion mengen hier met de landschappelijke ingrepen van het Cambuurplein. De luxe betontegels/ klinkers worden in versoberde vorm voortgezet. De materialisatie die is gebruikt in de architectuur van de omringende bebouwing kan als accent terugkomen in het landschapsontwerp. Hiermee wordt de relatie tussen het veld en de ‘tribunes’ versterkt. een moestuin en sportgelegenheid dienen ter stimulans van de sociale interactie voor de hele buurt

De moestuin wordt in samenwerking met de bewoners aangelegd. Hierbij wordt het orthogonale opzet van het veld gehandhaafd. Historie De afmetingen van het veld komen overeen met de afmetingen van het voormalig voetbalveld. De overgang van het veld naar het voetpad is dus de positie van de voormalige zij- en achterlijnen. Deze historische referentie dient (op eigentijdse wijze) terug te komen in het plan. Ook is het gewenst dat de exacte positie van de middenstip terugkomt in het landschapsontwerp. Dit zal één van de weinige tastbare herinneringen vormen aan SC Cambuur.

de afmetingen van het veld is een exacte kopie van de afmetingen van het voormalig SC Cambuur veld. Rode lijn: voorm. achterlijn | Rode stippellijn: einde voorm. grasveld | Stip: voorm. middenstip

voortzetting orthogonaal systeem, verweving van het landschapsontwerp met het architectonisch ontwerp

de contouren van het veld corresponderen met de afmetingen van het voormalig voetbalveld. Het is wenselijk dat de voormalige middenstip en zij- en achterlijnen op eigentijdse wijze terug komen

historische verwijzingen komen terug in het landschapsplan. De bestrating is een versoberde voortzetting van de bestrating op het Cambuurplein

33

Park ------------------------------------------------De paden die grenzen aan de woonblokken zijn een voortzetting van de grijze 30×30 betontegels of -klinkers. Zo wordt de nieuwe ontwikkeling geen eiland in Oud Oost. De paden in het park zijn van hetzelfde materiaal, maar sluiten in formaat en/of verband aan op de parkachtige structuur. De architectuur en openbare ruimte direct grenzend aan de woningen vloeien in elkaar over door het gebruik van een bij de architectuur aansluitend kleurenpalet voor het meubilair. Door een afwisseling van hoog en laag gras worden beschutte plekken voor zowel bewoners als bezoekers gecreëerd.

de bestrating in het park is een vrijere vertaling van de bestrating in de omgeving

de bestrating in het park is een vrijere vertaling van de bestrating in de omgeving

hoog en laag gras wisselen elkaar af zodat er verschillende gebieden ontstaan

de aanwezigheid van sportelementen stimuleert het versterken van de fysieke en mentale gezondheid

groenelementen aan de uitlopers van het park zijn vormgegeven als vingers van het park en nooit als zelfstandig element.

in de binnenhoven is aandacht voor het minimaliseren van hittestress

De binnenhoven zijn functioneel ontworpen. Hier is met name ruimte voor het parkeren van de auto. Om hittestress en wateroverlast te minimaliseren, wordt gebruik gemaakt van grasbetontegels voor het parkeren. Tevens is er ruimte beschikbaar voor een onverharde invulling zoals hagen, bomen en gras. De dynamiek van sport in Nieuw Oud Oost wordt behouden in het park. Deit wordt bereikt door middel van de aanwezigheid van bijvoorbeeld fitness apparaten of andere (houten) aanleidingen die activiteit stimuleren.

34

35

4. Duurzaamheid

36

Duurzaamheid ------------------------------------------------De omgevingsvisie stelt dat de gemeente de biodiversiteit wil versterken. In de woonwijken staat verbinden op 1, vergroenen op 2 en verwaarden op 3. Uitganstpunt is dat bijzondere natuurwaarden zo veel mogelijk worden behouden. (Welstands)criteria algemeen • het gebruik van meer natuurlijke en/ of duurzame materialen is toegestaan, mits voldoende in harmonieuze aansluiting op het dominante roodbruine metselwerk van de omgeving en in overeenstemming met de gemeente. openbare ruimte • zoveel mogelijk behouden van de aanwezige bomen • aandacht voor een biodiverse omgeving • minimaliseren van de hittestress en wateroverlast (minimaal 10% waterbuffer t.o.v. toegevoegd verhard oppervlakte) • flauwe oevers bij rietkragen • stimuleren mentale en lichamelijke gezondheid: bijvoorbeeld door middel van sport- of speelaanleidingen en creëren van zit- en picknickhoekjes

kruidenrijk groen in combinatie met sport- en speelelementen

een afwisseling van hoog en laag gras, heesters, riet en water

het toepassen van (kruidenrijke) groene daken wordt toegejuicht

minimaliseren wateroverlast en hittestress door hier in het ontwerp rekening mee te houden

natuurvriendelijke oevers

37

Openbare ruimte ------------------------------------------------In het ontwerp van de openbare ruimte wordt rekening gehouden met het leefhabitat van 3 doelsoorten. Dit zijn:

• •

1. 2. 3.

Huismus Egel Gebouwbewonende vleermuizen

Voor de egel en de vleermuis is het belangrijk om goede verbindingen met het groen in andere wijken te creëren. Vanuit Nieuw Oud Oost is een goede verbinding naar het Zamenhofpark cruciaal. Een andere mogelijke soort is de bruine kikker. Huismus De huismus komt voor in de groenere wijken en heeft zowel bomen, struiken en hagen als graslanden nodig. In de noord- en oostgevels van de bebouwing grenzend aan het park, komen nestkasten voor de huismus. De configuratie van deze nestkasten wordt beschreven in het hoofdstuk voor de bebouwde ruimte. Omdat de huismus op korte afstand van zijn nest schuilplaatsen nodig heeft om veilig in en uit te vliegen, is een nauwe samenhang in het ontwerp tussen de architectuur en openbare ruimte vereist. (Welstands)criteria • minimaal 3000 m²/ha groene ruimte rond de nestplaatsen • minimaal 100 m²/ha verticaal opgaand groen gelegen binnen 5 m van de nestplaatsen • minimaal 100 m²/ha verticaal opgaand groen, minimaal 30 cm dik, gelegen binnen 5 m van de voedselplekken en 38

2 m van de zandige plekken minimaal 500 m²/ha kruidenrijk grasland (voedselplekken) minimaal 10 bomen/ha binnen 50m van de nestplaatsen

•

Gebouwbewonende vleermuizen Verschillende soorten vleermuizen nestelen zich in gebouwen. Het zijn beschermde diersoorten en verstoring is verboden. In Nieuw Oud Oost wordt rekening gehouden met het creëren van verblijfsplaatsen voor de laatvlieger en de gewone dwergvleermuis.

Egel De egel is een typische bewoner van de bebouwde kom. Aandacht dient er te zijn voor een egelvriendelijke verbinding tussen NOO en het Zamenhofpark. (Welstands)criteria • minimaal 2000 m²/ha groene ruimte • minimaal 100 m²/ha kruidenrijk grasland • minimaal 50 m²/ha dichte, beschut gePLANKAART T.B.V. ECOLOGISCHE MAATREGELEN HUISMUS legen struiken grenzend aan de groene ruimte legenda: rode lijn: blauw: roze: geel: legenda rode vlekken: rode lijn: groen: rode vlekken: blauw: roze: geel: groen:

(groene) verbindingen tussen groene ruimten zijn minimaal 2m breed en zijn voorzien van begroeiing van minimaal 0,75m hoogte

Verblijfplaatsen zijn op de hoeken van gebouwen, achter gevelbetimmering, in de spouwmuur, zolders en loze ruimtes zoals kruipruimtes en schoorstenen.

(Welstands)criteria algemeen • vliegroutes zoveel mogelijk in lijnvormige structuren • bij foerageergebieden wordt vleermuis-vriendelijke verlichting toegepast • minimaal 20% groen in de wijk • minimaal 10% beschut water in de wijk, voorzien van natuurvriendelijke oevers Bruine kikker (Welstands)criteria • deels beschaduwd water • bomen en struwelen langs een natuurvriendelijke oever

positie nestkast huismus (oost- of noordgevel) water zandoever riet kruidenrijk groen positie nestkasten huismus (noord- en oostgevels) opgaand groengroen kruidenrijk water zandoever riet opgaand groen

Deelgebied park park m²/ha plangebied

park %

totaal: 6,7 ha

stadion m²/ha

stadion %

totaal: 1,5 ha

totaal m²/ha

totaal %

totaal: 8,2 ha

verhard

5.204

52%

4.791

48%

5.129

51%

groen

3.063

30%

5.096

51%

3.433

34%

kruidenrijk

544

6%

n.v.t.

n.v.t.

453

5%

opgaand groen

300

3%

84

1%

260

3%

zand

18

0%

n.v.t.

n.v.t.

15

0%

water

871

9%

29

0%

718

7%

bomen

21

n.v.t.

0,21

n.v.t.

17,1

n.v.t.

tabel met aanwezige oppervlakten per hectare conform schetsindeling openbare ruimte

ngen schuttingen

mag je bij koopwoni

Deelgebied stadion

schetsindeling openbare ruimte waarbij aan de minimale eisen van de doelsoorten wordt voldaan

?

t en klimop eisen

met open onderkan

Architectuur ------------------------------------------------Huismus (Welstands)criteria • •

• • •

minimaal 30 nestplaatsen/ha, 3 tot 10 m boven maaiveld nestplaatsen in groepen van minimaal 15 per locatie, maximaal 100 m uit elkaar geen uitwendige nestkasten nestkasten integreren in de architectuur nestkasten in de noord- en/of oostgevel

Egel integratie van natuurinclusieve maatregelen in de architectuur | de nestkasten zijn verwerkt in de sierlijst

(Welstands)criteria •

erfafscheidingen staan los van de grond zodat egels er onder door kunnen

Gebouwbewonende vleermuizen (Welstands)criteria algemeen • geen uitwendige vleermuiskasten • vleermuiskasten integreren in architectuur

ook andere soorten dan de doelsoorten zijn welkom

de

gewone dwergvleermuis (bij een populatie van 200-500 vleermuizen) • 20 kraamverblijfplaatsen • 50-70 paarplaatsen en zomerverblijfplaatsen • 10 massawinterverblijfplaatsen laatvlieger (bij een populatie van 100-250 vleermuizen) • 10 kraamverblijfplaatsen • 5-10 paarplaatsen en zomerverblijfplaatsen • 5 winterverblijfplaatsen voor laatvliegers en tweekleurige vleermuizen integratie nestkasten in de architectuur

zoek naar methoden om natuurinclusiviteit te integreren. Kan uitstekend metselwerk bijvoorbeeld dienen als opstap naar een nest?

39