Bijlage 1 Factsheet (1)

Bijlage 1: Factsheet

Collectief adviesstelsel ruimtelijke kwaliteit Fryslân Factsheet - CONCEPT 21 juni 2021

Er komen uitdagingen op ons af met grote ruimtelijke impact zoals bijvoorbeeld de klimaatopgave. Daarbij willen we goed geadviseerd worden over ruimtelijke kwaliteit. We hebben elkaar als Friese gemeenten (en provincie) hard nodig om een uitnodigend adviesstelsel in te richten.

Waarom een collectief adviesstelsel ruimtelijke kwaliteit? De Omgevingswet daagt uit om anders te gaan werken. We moeten er met elkaar voor zorgen dat de leefomgeving veilig en gezond is en een goede omgevingskwaliteit heeft. Dat vraagt samenwerking tussen overheden en private partijen en overheden onderling. We willen minder sectoraal denken en meer ‘integrerend werken’ om belangen samen te brengen. Dit geldt ook voor de ruimtelijke kwaliteitsadvisering. Elke ruimtelijke ingreep moet bijdragen aan een goede kwaliteit van de leefomgeving. Omdat de besluitvorming over kwaliteit moeilijke afwegingen vraagt op basis van ambities en open normen, laten bestuurders zich adviseren door deskundigen. Dit kunnen ambtelijke vakgroepen en adviseurs zijn, en/of onafhankelijke kwaliteitsteams en adviescommissies. In de geest van de Omgevingswet wordt de ruimtelijke kwaliteitsadvisering breder en vroeger ingezet. Met alleen welstands- en monumentenadvisering over vergunningaanvragen halen we de doelstelling van goede omgevingskwaliteit niet. Bovendien is die late beoordeling niet erg uitnodigend. Ruimtelijke kwaliteitsadvisering omvat ook het meedenken over beleidsvragen. Het verkennen van opgaven en randvoorwaarden die aan initiatieven worden gesteld. Ondersteunen van participatieve werkvormen zoals een atelier of een sinnetafel. Collegiaal overleg over ontwerpprocessen.

Inbreng bij serviceformules als de omgevingstafel. Enzovoort… Uit eerdere verkenningen is gebleken dat er onder de Friese gemeenten draagvlak is voor samenwerking bij de vroege, brede ruimtelijke kwaliteitsadvisering. Daarom heeft de Vereniging van Friese Gemeenten (VFG) het initiatief genomen om te onderzoeken hoe we in Fryslân een collectief adviesstelsel voor ruimtelijke kwaliteit kunnen inrichten. Alle Friese gemeenten met uitzondering van Heerenveen en Smallingerland doen mee aan dit proces (Heerenveen is wel aangehaakt als agendalid).

Wat is omgevingskwaliteit? Omgevingskwaliteit omvat volgens de Memorie van Toelichting bij de Omgevingswet in ieder geval: • Cultureel erfgoed • Architectonische kwaliteit van bouwwerken • Stedenbouwkundige kwaliteit • De kwaliteit van het landschap • De kwaliteit van de natuur Het gaat dus over cultuur en natuur. Het beperkt zich niet tot objecten maar is gericht op de publieke ruimte als geheel en op alles wat daarin voorkomt. Het gaat niet alleen over het visuele aspect maar is gericht op samengaan van gebruikswaarde, toekomstwaarde, belevingswaarde en herkomstwaarde.

Ruimtelijke kwaliteitsadvisering: wat zegt de Omgevingswet? Bestuurders hebben veel afwegingsruimte. Zij zijn verplicht om daarbij kennis te verzamelen over de feiten en de af te wegen belangen (Algemene wet bestuursrecht, artikel 3.2). Onderdeel daarvan is ook het verkennen van alternatieven en innovaties. Bestuursorganen kunnen daarover advies vragen aan adviseurs. Adviseurs helpen bij de onderbouwing van de besluitvorming maar de adviezen zijn niet bindend. De Omgevingswet introduceert de gemeentelijke adviescommissie, als opvolger van de welstands- en monumentencommissie. De gemeentelijke adviescommissie is een verplichte adviseur als het gaat om een aanvraag om een omgevingsvergunning voor een rijksmonumentenactiviteit met betrekking tot een monument, of een aanvraag om een omgevingsvergunning voor een andere activiteit, in door de gemeenteraad aangewezen gevallen (Omgevingswet, artikel 16.15). Het college van burgemeester en wethouders kan ook advies vragen over activiteiten of beleid als het daartoe aanleiding ziet. De gemeentelijke adviescommissie is niet zomaar een adviseur, maar een wettelijk adviesorgaan dat ingesteld wordt door de gemeenteraad (Omgevingswet, artikel 17.7, 17.8 en 17.9). De Omgevingswet regelt alleen de advisering over rijksmonumenten (als Rijksbelang). De verdere invulling van de taak van de gemeentelijke adviescommissie ligt op lokaal niveau.

De Tweede Kamer heeft aangedrongen op “…. een gemeentelijke adviescommissie met een brede adviestaak, die zoveel mogelijk aan de voorkant van ruimtelijke processen adviseert, en initiatiefnemers uitdaagt en inspireert…” (Motie Veldman en Albert De Vries, Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 962, nr. 120) De Omgevingswet biedt gemeenten ruimte om regionale of provinciale collectieve adviescommissies te gebruiken, mits de commissie steeds ingesteld wordt door de gemeenteraad en de leden worden benoemd en ontslagen door de raad. De advisering door de gemeentelijke adviescommissie kan worden gecombineerd met advies van andere adviseurs, hetzij via een mandaatregeling, hetzij onafhankelijk van elkaar.

Uitgangspunten collectief adviesstelsel •

• •

•

Het collectieve adviesstelsel wordt ontwikkeld in nauwe samenspraak met de gemeenten. Er moet draagvlak zijn en het moet haalbaar zijn. Het geeft inzicht in de inhoudelijke procesgang voor advisering over ruimtelijke kwaliteit, de financiële en organisatorische consequenties van de verschillende instrumenten en het tijdsplan voor implementatie. Het nieuw in te richten stelsel sluit naadloos aan op de lokaal in te richten adviesstelsels. Gemeenten kunnen zelf aangeven van welke collectieve adviesinstrumenten ze gebruik willen maken naast hun eigen lokale instrumenten. De ontwikkeling van het collectieve stelsel sluit aan bij ‘De Friese Aanpak’ (DFA). Dit betreft een samenwerking van de Friese gemeenten, provincie en waterschap met name gericht op de implementatie van de Omgevingswet. De provincie Fryslân is nauw betrokken omdat provincie en gemeenten samen verantwoordelijk zijn voor de omgevingskwaliteit. Het voorziene collectieve adviesstelsel biedt een breed scala aan adviesinstrumenten. Het loopt van een smalle naar brede reikwijdte. Het biedt ruimte voor advisering over vergunningaanvragen, maar ook veel vroeger in de processen van initiatieven en beleid. De Handreiking Adviesstelsel Omgevingskwaliteit vormt hierbij de leidraad.

De menukaart Startpunt van de zoektocht is de menukaart voor collectieve ruimtelijke kwaliteitsadvisering, opgesteld door Weusthuis Partners op basis van de Handreiking Adviesstelsel Omgevingskwaliteit.

Begrippen X-as • Monument: de advisering over ingrepen aan beschermde monumenten. • Object: de advisering over andere objecten (gebouwen, bruggen, pleinen, erven etc.) In relatie tot de omgeving. • Gebied: de advisering over ruimtelijke samenhang in een gebied (landschap, regio, zone etc.) Of een thema of structuur daarin (cultureel erfgoed, recreatie, energietransitie, veenweiden, dijken, infrastructuur, etc.). • Omgeving: de advisering over de samenhang tussen ruimte en samenleving (gezondheid, inclusiviteit, klimaatopgaven, cultuur, ecologie etc.). Y-as • • • •

Beleid: advies over algemeen verbindend beleid of regels. Kan uiteenlopen van verkennen, tot actief meewerken aan, tot een reactie op een beleidsdocument. Opgavegericht: advies over het WAT van een concreet initiatief. Gericht op publieke randvoorwaarden / kansen voor meerwaarde / inrichten participatie etc. Ontwerpgericht: advies over het HOE van een concreet initiatief? Gericht op optimaal ontwerp, collegiaal meedenken, meeschetsen, supervisie. Beoordelingsgericht: advies over de beoordeling van een vergunningaanvraag (of vooroverleg daarover).

Voorbeelden Beleid Monument: Object: Gebied: Omgeving:

Aanwijzing van gemeentelijke monumenten Beleidsregels voor het uiterlijk van bouwwerken (welstandscriteria) Gebiedsgericht kwaliteitsbeleid / deelomgevingsplan Omgevingsvisie / RES / Nota Omgevingskwaliteit

Opgavegericht Monument: Object: Gebied: Omgeving:

Programma voor herbestemming van een monument Uitgangspunten en ‘koppelkansen’ voor ingreep aan bouwwerk, complex, straat, plein Idem voor ingreep op de schaal van dorp, wijk, stad, landschap Idem vanuit visie op integrale omgevingskwaliteit

Ontwerpgericht Monument: Object: Gebied: Omgeving:

Ontwerpproces voor restauratie van een monument of monumentaal complex Ontwerpproces voor een bouwwerk en/of erf of een brug etc. Ontwerpproces voor een gebied Ontwerpproces voor een energie-transitieopgave bv een nul op de meterwijk

Beoordelingsgericht Monument: Aanvraag omgevingsvergunning voor rijksmonumentenactiviteit m.b.t. een monument Object: Aanvraag omgevingsplanvergunning voor het bouwen van een bouwwerk (welstandsadvies) Gebied: Aanvraag omgevingsplanvergunning algemeen Omgeving: Aanvraag omgevingsplanvergunning algemeen

Hoofdlijnen van het werkproces: welke collectieve adviesinstrumenten zijn gewenst? April 2021 is het werkproces van start gegaan. In juni heeft een verdiepingssessie met mensen uit de gemeenten plaatsgevonden. Eind juni vindt ook een inspiratiesessie plaats voor raadsleden en andere belangstellenden. Vervolgens maakt het projectteam een eerste voorstel voor de invulling van de menukaart. Ook worden de financiële en organisatorische consequenties verkend. Het voorstel voor de invulling van de menukaart wordt eerst besproken met de ambtelijk betrokkenen uit alles gemeenten. Na aanscherping wordt het in september besproken met alle gemeenteraden. De vraag daarbij is: welke collectieve adviesinstrumenten wilt u gaan gebruiken? De antwoorden van de gemeenten worden verwerkt tot een definitief voorstel voor het collectieve adviesstelsel. Oktober 2021 moet dat voorstel gereed zijn zodat de raden er nog in december over kunnen spreken.

Betrokkenen Projectteam: Barend van der Veen, Jacqueline de Booij en Alex Visser (Weusthuis Partners) in samenwerking met José van Campen (Woord en plaats). Ambtelijke werkgroep (…) Stuurgroep (…)