Begroting Gemeente Leeuwarden 2026

• •

Als eerste gaan we aan de slag met het aanpassen van de bestaande verordening participatie aan de vereisten van de wet Versterking participatie op decentraal niveau. In de verordening wordt verankerd waar de Leeuwarders in de wijken en dorpen op mogen rekenen bij participatie. Het gaat daarbij zowel om de participatie van de samenleving in plannen van de gemeente, als de participatie van de overheid in initiatieven van de samenleving. Een andere grote maatregel uit het praatstuk is het organiseren van een jaarlijkse Leeuwarden-praat-mee-dag. De eerste editie vindt plaats in 2026, zo mogelijk op de Dag van de Democratie (15 september 2026). Kleinere maatregelen die in 2026 uitgewerkt worden zijn een participatieleidraad voor initiatiefnemers, een onderzoek naar de wensen van bewoners over hun belangenbehartiging binnen hun eigen wijk en dorp, een standaard-plek voor participatie in college- en raadsvoorstellen, het beter benutten van het onlineinstrument De Stem van Leeuwarden en het ervaring opdoen met nieuwe participatie- of democratische methoden in Leeuwarden-Oost en een nader te definiëren cluster van dorpen.

Een aparte vermelding verdient European Youth Capital, een Europese titel gericht op het stimuleren en versterken van jongerenparticipatie in de deelnemende steden. Op het moment van schrijven is Leeuwarden in de race om de titel voor 2028 naar Leeuwarden te halen. Als Leeuwarden de titel wint gaan we met jongeren en partners aan de slag om jongerenparticipatie een grote stap vooruit te laten maken. De deadline van EYC 2028 helpt daar erg bij. Als Leeuwarden onverhoopt de titel niét haalt is intussen duidelijk dat er ruimte is om een deel van de ontwikkelde plannen wel door te laten gaan. Ook dat levert rendement op voor jongerenparticipatie in Leeuwarden en de dorpen. Een belangrijk onderdeel waar sowieso in 2026 aan gewerkt gaat worden: met een aantal jongerenorganisaties gaat de gemeente Leeuwarden aan de slag met het opzetten en inbedden van een jongerenparticipatieplatform in de gemeentelijke besluitvormingsprocessen. Betrokken verbonden partijen Geen. Relevante beleidsnota's Europa Agenda 2022-2026, Leeuwarden in Europa (2022) Kadernota verbonden partijen (2017) Intentieverklaring samenwerking met de provincie (2023) Praatstuk Overheid en Samenleving (2024) Nieuwe Kadernota verbonden partijen (in de maak)

74

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.5.2 Ondersteuning Portefeuillehouders: Gijs Jacobse en Hein Kuiken 1. Passende en persoonlijke dienstverlening In 2026 wordt de ingezette koers richting passende en persoonlijke dienstverlening voortgezet. De geactualiseerde visie op dienstverlening uit 2023 biedt hierbij richting. Het komende jaar wordt voortgebouwd op de verbeteringen die in 2025 zijn gestart. Tegelijkertijd worden nieuwe initiatieven uitgevoerd vanuit het programma Dienstverlening, de motor achter deze ontwikkeling. Projecten worden gefaseerd uitgevoerd met inzet van POK-middelen (€ 266.000) en eerder vrijgemaakte MTR-gelden (€ 363.000). Belangrijk hierbij zijn de volgende vier speerpunten: altijd contact, meer op maat, vernieuwend en slimmer datagebruik. Hieronder volgen de belangrijkste activiteiten van fase 2 (2026). ○ Altijd contact Om de communicatie met inwoners te verbeteren en de dienstverlening verder te professionaliseren, zetten we in op een aantal concrete acties. We scherpen onze terugbelbelofte aan en vullen deze aan met duidelijke afspraken over verwachtingsafstemming en afhandelingstermijnen. Daarnaast voeren we verbeteracties uit die voortkomen uit klantreizen, zoals ‘Signalen’, en uit tevredenheidsonderzoeken. Deze inzichten vertalen we naar tastbare verbeteringen in onze werkwijze.

De grote vooruitgang die we de afgelopen twee jaar hebben geboekt in het verkorten van de wachttijden aan de telefoon, vormt een sterke basis om onze bereikbaarheid en de kwaliteit van onze dienstverlening verder te versterken. Tegelijkertijd breiden we MijnLeeuwarden uit met nieuwe producten en services, zodat inwoners sneller en eenvoudiger inzicht krijgen in lopende zaken en communicatie met de gemeente. We voeren een gemeentebrede kanaalstrategie in, waarbij alle communicatiekanalen worden afgestemd op het doel en de situatie. Zo kunnen inwoners altijd het kanaal kiezen dat het beste past bij hun vraag of behoefte. Digitale aanvragen worden voortaan standaard voorzien van een ontvangstbevestiging en een notificatie, conform de eisen van de Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer (Wmebv). Tot slot zorgen we ervoor dat bij alle formulieren uitsluitend de noodzakelijke gegevens worden opgevraagd. Hiermee vergroten we de gebruiksvriendelijkheid en beschermen we de privacy van onze inwoners. ○ Meer op maat We werken aan een dienstverlening die zich steeds verder ontwikkelt en aansluit op de persoonlijke situatie van onze inwoners. Het Meedenkpunt wordt verder versterkt, zodat inwoners nóg beter geholpen worden met hun vragen en verzoeken.

Ook vereenvoudigen we de vijf meest gebruikte aanvraagprocessen, waardoor inwoners sneller en gemakkelijker hun zaken kunnen regelen. Om informatie toegankelijker en overzichtelijker te maken, blijven we investeren in het beheer en de verbetering van onze digitale kanalen. Zo zorgen we ervoor dat inwoners altijd snel de juiste informatie kunnen vinden en eenvoudig contact kunnen opnemen. ○ Vernieuwend We ontwikkelen een integraal klantbeeld en werken aan kanaalintegratie. Door informatie uit verschillende systemen, afdelingen en interactiemomenten te verbinden, kunnen we onze dienstverlening gerichter en efficiënter aanbieden. Een belangrijke stap in deze vernieuwing is de lancering van de eerste versie van de gemeentelijke chatbot. Deze digitale assistent helpt inwoners snel en eenvoudig met veelvoorkomende vragen. Ook verbeteren we de spraakassistent en onderzoeken we de mogelijkheden om deze uit te breiden naar nieuwe producten en diensten. Daarnaast

75

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

breiden we het digitale berichtenverkeer uit, zodat inwoners beter geïnformeerd blijven via moderne communicatiemiddelen. ○ Slimmer datagebruik We benutten data op een verantwoorde en slimme manier om inwoners actief te informeren en te benaderen. Bijvoorbeeld wanneer zij in aanmerking komen voor regelingen die hen kunnen ondersteunen. Ook nemen we proactief contact op met inwoners wanneer documenten dreigen te verlopen of termijnen aflopen, zodat zij op tijd kunnen handelen en ongemakken worden voorkomen. 2. Waarde(n)volle digitale toekomst Onze digitale toekomst is waarde(n)vol als de kansen van technologie goed zijn benut, technologie geen negatieve impact heeft op de Leeuwarder samenleving en de gemeentelijke ICTinfrastructuur betrouwbaar is. We zijn tevreden als: 1. Op belangrijke maatschappelijke opgaven de grenzen zijn verkend en aangegeven ten aanzien van Artificiële intelligentie (A.I.), datagebruik en -deling; 2. We in staat zijn om bij een ontwrichtend cyberincident weerbaarheid en herstelvermogen te tonen; 3. Moderne en inclusieve dienstverlening kunnen aanbieden. Met onderstaande activiteiten geeft de gemeente hier actief richting aan. ○ Continu onderzoek naar impact van technologie op samenleving Ook in 2026 leggen we data-ethische vraagstukken voor aan de externe Data-Ethyk-Kommisje van DataFryslân.

Daar waar de inschatting is dat de geplande inzet van nieuwe technologie mogelijke bijeffecten heeft op inwoners, laten we de Kommisje een reflectie uitvoeren op acht maatschappelijke waarden (zoals o.a. privacy, autonomie en controle op techniek). Met de opbrengst van de reflectie worden in het betreffende traject maatregelen doorgevoerd om de impact van de bijeffecten te minimaliseren. Naar verwachting zullen er drie casussen in 2026 worden voorgelegd. De onderwerpen zijn nu nog niet bekend, deze ontstaan tijdens experimenten en/of projecten. ○ Met data en technologie de herinrichting van Spoordok-terrein ondersteunen (MTR) In 2025 en 2026 maken we samen met diverse planbureaus stapsgewijs een interactieve, digitale 3d-kopie (Digital Twin) van onze gemeente. Een soort videogame waarin in eerste instantie de beoogde herinrichting van het Spoordok-terrein wordt gevisualiseerd met beschikbare data. Zodat berekend of gesimuleerd kan worden wat het effect op mobiliteit, stikstof, energie of water(behoud) is. Door aan de data te ‘sleutelen’, willen we de best passende invulling of het meest gewenste scenario voor de herinrichting bepalen. De 3d-kopie van het Spoordokterrein kan gedeeld worden met collega’s en ook inwoners kunnen zo bij de herinrichting worden betrokken. Het vormt de blauwdruk voor ondersteuning van andere gebieden en opgaven in de komende jaren.

Zo wordt de Digital Twin een steeds krachtiger hulpmiddel bij het realiseren van complexe opgaven. Voor de realisatie is structureel € 200.000 en € 100.000 incidenteel extra beschikbaar voor licentiekosten (MTR). Aanvullend is € 700.000 beschikbaar voor inrichting, vormgeving, beheer, visualisatie van de Spoordok-ontwikkeling en volgende opgaven/thema’s in de Digital Twin (zie paragraaf 2.10 Investeringsprogramma en Fondsen). ○ Experimenten met nieuwe technologie Via de Leeuwarder Digitale Agenda (LDA) wordt sinds een aantal jaren geëxperimenteerd met nieuwe technologie. In een kleine, veilige omgeving wordt een opgave gekoppeld aan bijvoorbeeld de inzet van Data-analyse, Drones of Chatbots. Sinds 2025 is A.I. als nieuwe ontwikkeling overal sterk in opkomst. Dit biedt grote kansen in de realisatie van opgaven, maar vraagt ook zorgvuldigheid waar het gaat om privacy, datakwaliteit en algoritmes. Daarnaast is een breed bewustzijn nodig bij alle medewerkers bij het werken met A.I. In de

76

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

LDA doen we met experimenten in 2025 en 2026 ervaring op. De resultaten vormen o.a. input voor een op te stellen ‘A.I.-beleid’ voor de organisatie (planning gereed in Q1 2026). Daarin wordt beschreven hoe wij als organisatie op een zorgvuldige wijze omgaan met het gebruik van A.I. Het trainen van de medewerkers vormt daarbij een belangrijk aspect. ○ Op orde houden van de fundamenten van onze informatiehuishouding o.a. informatiebeveiliging In het komend jaar blijft informatiebeveiliging een strategische prioriteit binnen onze organisatie. De toenemende digitalisering en de groeiende dreiging van cyberaanvallen vereisen een structurele en risico gebaseerde aanpak om de continuïteit van onze dienstverlening te waarborgen. Het informatiebeveiligingsbeleid is gericht op de beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid van informatie, en op de bescherming van persoonsgegevens. In 2026 zal de Europese NIS2-richtlijn (Network and Information Security 2) van kracht worden. Deze herziene richtlijn stelt strengere eisen aan cybersecurity binnen vitale en belangrijke sectoren. Ook onze organisatie valt onder het toepassingsbereik van NIS2. Nietnaleving van NIS2 kan leiden tot hoge boetes en een verplichte melding van incidenten binnen 24 uur. Het is daarom cruciaal om processen hierop af te stemmen. De nadruk zal liggen op de verdere implementatie van deze nieuwe richtlijn: • •

•

Risicobeheersmaatregelen: We zullen aantoonbaar moeten voldoen aan NIS2verplichtingen zoals incidentenregistratie, toegangsbeheer, leveranciersbeveiliging en continuïteitsplanning. Onze processen hierop zullen we komend jaar intensiveren. Toezicht en verantwoording: De toezichthoudende autoriteit zal naleving toetsen. Hiervoor moet gemeente Leeuwarden documentatie, rapportages en verbeterplannen beschikbaar kunnen stellen. We zetten processen in gang om over te gaan naar het normenkader BIO2. Governance: De verantwoordelijkheid voor informatiebeveiliging wordt nadrukkelijk bij het hoogste bestuursniveau belegd. Dit vereist periodieke betrokkenheid van directie/college en adequate sturing op risico’s.

3. Stabielere financiering gemeente en vergroten autonomie ○ Monitoren financiële risico's en onzekerheden In tegenstelling tot de voorgaande jaren is er voor de jaren 2028 en 2029 sprake van een begrotingstekort. Daarnaast worden wij nog altijd geconfronteerd met diverse onzekerheden en risico’s die van invloed zijn op de verwachte kosten- en opbrengstenontwikkeling. Dit heeft impact op de stabiliteit van onze financiële basis. Daarom monitoren we de risico's nauwlettend, sturen indien nodig bij en passen het financieel perspectief hier eventueel op aan. Zie paragraaf 2.12 Weerstandsvermogen en risicobeheersing voor een toelichting op de grootste risico’s. ○ Continueren stabiliserende uitgangspunten financieel meerjarenbeleid Ten behoeve van een stabiele financiële basis hanteren wij de volgende vier uitgangspunten: 1. Focus op het meerjarenperspectief; 2. Integrale afweging van budgettoekenningen op twee cruciale momenten in de 4jarige beleidscyclus; 3. Reële raming van loon en prijsontwikkelingen; 4. Behoedzaamheid bij nieuwe budgettoekenningen en ontwikkelingen in het gemeentefonds. Ondanks dat wij u op dit moment een sluitende begroting aanbieden voor de jaren 2026 en 2027, blijft ons focus liggen op het meerjarenperspectief en dat tenminste de laatste jaarschijf van de cyclus sluitend is.

De onzekerheden die er nu zijn rondom de bekostiging van de jeugdzorg dragen er in grote mate aan bij dat we hier in deze begroting noodgedwongen van zijn afgestapt.

77

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

○ Monitoren ontwikkelingen Gemeentefonds Al geruime tijd hebben gemeenten er bij het Rijk op aangedrongen dat de omvang van het Gemeentefonds ontoereikend is voor de bekostiging van alle gemeentelijke taken. Het Rijk is gemeenten slechts gedeeltelijk hierin tegemoetgekomen. Het Rijk heeft de eerdere bezuiniging op het gemeentefonds, wat voor veel gemeenten resulteerde in het zogeheten ravijnjaar, gedeeltelijk teruggedraaid. Daarnaast ontvangen gemeenten voor de jaren 2026 en 2027 aanvullende middelen om de uitgaven op het gebied van jeugdzorg op te vangen. Pas in 2027 worden gesprekken gevoerd over eventueel aanvullende middelen voor de jaren 2028 en 2029. Zie Bijlage A voor een toelichting op de ontwikkelingen in het gemeentefonds. Samen met o.a. andere 100.000+ gemeenten, de VNG en VFG blijven we de ontwikkelingen binnen het gemeentefonds volgen en waar mogelijk onze invloed uitoefenen. Betrokken verbonden partijen • DataFryslân • N.V. Bank Nederlandse Gemeenten (BNG) • Publiek Belang Elektriciteitsproductie B.V. Relevante beleidsnota's Kadernota Risicomanagement (2022) Beleidsplan invoering verantwoorde data-ethiek (2023)

78

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Wat mag het kosten? R2HOG05 - Samenwerking en organisatie Tabel Saldo lasten -/- baten per programma Saldo programma Rekening (lasten -/- baten) 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

Bedragen x € 1.000 Begroting Begroting 2028 2029

R2PGM0501 - Bestuur R2PGM0502 - Ondersteuning Totaal saldo

6.174 -454.921 -448.747

6.408 -450.875 -444.468

6.214 -433.335 -427.121

5.984 -431.494 -425.510

25.170 -418.378 -393.208

5.942 -431.010 -425.068

Toelichting substantiële mutaties 2026 t.o.v. 2025: In 2026 is het budget binnen het programma Bestuur opgehoogd met € 0,2 mln aan prijspeil aanpassingen. Het budget binnen het programma Ondersteuning neemt in 2026 af met € 4,0 mln. Dit wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door: • Een afname van mutaties reserves van circa € 17,8 mln. Voor de mutaties in de reserves wordt verwezen 3.1.1 Overzicht van baten en lasten. • Een hogere algemene uitkering uit het Gemeentefonds van € 8,1 mln. De omvang van het Gemeentefonds is gekoppeld aan de omvang van de Rijksbegroting met een aantal correcties. Nadat de omvang van het Gemeentefonds is vastgesteld wordt dit vervolgens verdeeld over de gemeenten op basis van zogenaamde objectieve verdeelmaatstaven. Deze verdeelmaatstaven moeten ertoe leiden dat iedere gemeente eenzelfde voorzieningenniveau in stand kan houden. De actuele ontwikkeling van de algemene uitkering voor de gemeente Leeuwarden wordt geschetst in hoofdstuk 3.2.1 Ontwikkeling financiële positie. • De overige lasten (stelposten) zijn afgenomen met € 2,6 mln, vooral door het vervallen van baten voor de stelpost Jeugd. Bij de begroting 2024 was rekening gehouden met een baten stelpost Jeugd van € 2,7 mln voor 2024 en 2025. Deze middelen zijn van het Rijk ontvangen middels het Gemeentefonds.

• Hogere belastingenopbrengsten (€ 2,4 mln) ten gevolge van doorberekenen van de inflatiecijfers. • Binnen overhead een afname van de lasten van € 0,3 mln (-0,5%). • Beheer overige gebouwen en gronden een lichte afname van € 0,4 mln in 2026 op diverse lasten. Tabel Begroting 2026 per taakveld R2PGM0501 - Bestuur R2TKV0001 - Bestuur Totaal

Lasten 6.425 6.425

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 17 6.408 17 6.408

Tabel Begroting 2026 per taakveld R2PGM0502 - Ondersteuning R2TKV0002 - Burgerzaken

Lasten 3.958

Bedragen x € 1.000 Baten Saldo 2.377 1.581

R2TKV0003 - Beheer overige gebouwen en gronden R2TKV0004 - Overhead R2TKV0005 - Treasury R2TKV0007 - Uitkeringen Gemeentefonds R2TKV0008 - Overige baten en lasten R2TKV0009 - Vennootschapsbelasting (Vpb) R2TKV0010 - Mutaties reserves R2TKV0061 - OZB woningen R2TKV0062 - OZB niet-woningen R2TKV0063 - Parkeerbelasting R2TKV0064 - Belastingen overig Totaal

6.380 65.182 518 0 21.588 300 1.341 703 0 163 3.341 103.474

79

3.064 791 1.860 458.988 24.166 0 13.250 19.531 24.629 4.130 1.564 554.350

3.316 64.391 -1.342 -458.988 -2.578 300 -11.909 -18.827 -24.629 -3.967 1.777 -450.875

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Beleidsindicatoren Tabel Beleidsindicatoren Samenwerking en organisatie Naam Nr. Eenheid Bron 2022 indicator

2023

2024

2025

2026

1 Formatie

Fte per 1.000 inwoners

Gemeente Leeuwarden

11,97 fte 127.088 inwoners

12,68 fte 127.126 inwoners

11,74 fte 128.810 inwoners

12,40 fte 129.973* inwoners

12,03 fte 129.973* inwoners

2 Bezetting

Fte per 1.000 inwoners

Gemeente Leeuwarden

13,41 fte 127.088 inwoners

14,18 fte 127.126 inwoners

14,14 fte 128.810 inwoners

13,86 fte 129.973* inwoners

13,30 fte 129.973* inwoners

Gemeente Leeuwarden

€ 1.012

€ 1.087

1.234

€ 1.175

€ 1.165

Externe inhuur

Kosten als % van totale loonsom + totale kosten inhuur externen

Gemeente Leeuwarden

17,07

14,35

13,47

6,37

5,60

5 Overhead

% van totale lasten

Gemeente Leeuwarden

6,85

7,06

7,15

8,03

8,37

3

4

Apparaats- Kosten per kosten inwoner

* inwoner aantal van 2025

Toelichting indicatoren: • Formatie: de toegestane formatie in fte op peildatum 1 januari. Het gaat om formatieplaatsen ongeacht of die worden ingevuld door iemand met een vaste aanstelling, een tijdelijke aanstelling of nog openstaan in de vorm van een vacature. Fte is het equivalent van een 36urige werkweek. • Bezetting: het werkelijk aantal fte dat werkzaam is, zowel medewerkers in dienst als medewerkers ingehuurd en ingeleend, voor zowel structurele als additionele taken. • Apparaatskosten: alle personele en materiële kosten die verbonden zijn aan het functioneren van de organisatie, exclusief griffie en bestuur. • Externe inhuur: uitzendkrachten, zzp'ers en gedetacheerden. • Overhead: alle kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces.

80

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

B Paragrafen

81

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.6 Volhoudbaar: Een groene, gezonde en klimaatbestendige leefomgeving 2.6.1 Opbouw en budget Programma Volhoudbaar 2.0 en andere verduurzamingsopgaven Met het programma Volhoudbaar 2.0 geeft de gemeente invulling aan de verduurzamingsopgave. Het college startte dit programma in maart 2023. Vijf pijlers Het programma bestaat uit 5 pijlers: Energietransitie, Klimaatadaptatie, Circulaire Economie, Biodiversiteit en Eigen Organisatie. Organisatie Een compact programmateam borgt samen met haar opdrachtgevers (sectormanagers en directieleden) de samenhang, het SMART-formuleren van de doelen, het maken van rapportages en monitoring. Ook houden we via het programma de regie op capaciteit en financiële middelen. Uitvoeringsagenda's Aan het programma Volhoudbaar 2.0 zijn 5 uitvoeringsagenda's verbonden: • Uitvoeringsagenda Energie (Leeuwarder Energieagenda); • Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie; • Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie; • Uitvoeringsprogramma Biodiversiteit; • Uitvoeringsagenda Volhoudbare Eigen organisatie. Voor de energietransitie komt er een nieuw beleidsprogramma voor de periode tot 2030. Eind 2025 wordt dit nieuwe programma met de gemeenteraad besproken. Koppeling met andere programma's Daarnaast is er een koppeling met het Uitvoeringsprogramma Vergroening en de Routekaart Verduurzaming Vastgoed.

Focus 2026 In 2026 ligt de nadruk op de uitvoering via de vijf pijlers. Het programma stuurt op het behalen van doelen en het opzetten en borgen van de bijbehorende organisatie. Goede interne en externe samenwerking en communicatie zijn daarbij van belang. In 2026 verkennen we ook de mogelijkheid voor programma Volhoudbaar 3.0. Daarin kunnen nieuwe accenten van een nieuw coalitieakkoord een plek krijgen. Leeswijzer en bredere verduurzamingsopgaven In deelparagraaf 2.6.2 t/m 2.6.6 wordt per pijler aangegeven wat we in 2026 gaan doen om de doelen te realiseren. Een deel van de verduurzamingsopgave verloopt via thema's die aansluiten bij, maar geen onderdeel zijn van het programma Volhoudbaar. Bijvoorbeeld thema’s zoals duurzame vitale bodem en de transitie van de landbouw. Naast het programma Volhoudbaar 2.0 besteden we in deelparagraaf 2.6.7 daarom ook aandacht aan deze andere verduurzamingsopgaven. Wat mag het kosten? •

Jaarlijks extra uitvoeringsmiddelen uit het klimaatakkoord - € 4,3 mln van het Rijk Voor de uitvoering van het klimaatakkoord ontvangt de gemeente geld van het Rijk. In de jaren 2023 tot en met 2025, zijn deze uitvoeringsmiddelen uitgekeerd als specifieke uitkering. Dit ging via de regeling 'capaciteit decentrale overheden klimaat- en

82

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

energiebeleid'. In 2026 worden deze middelen uitgekeerd via het Gemeentefonds als ‘decentralisatieuitkering’. Voor 2026 ontvangt de gemeente hetzelfde bedrag dat we in 2025 als basisfinanciering hebben ontvangen. Dit is € 4,3 mln. Dit bedrag wordt ingezet voor personele inzet voor verschillende pijlers binnen het programma. •

Duurzame energie – Beleidsprogramma Energie De energietransitie wordt uitgevoerd via het beleidsprogramma energie (beoogde vaststelling: eind 2025). Voor de uitvoering zijn binnen de begroting structurele en incidentele budgetten beschikbaar. Deze worden aangevuld met subsidies en fondsen van nationale en Europese overheden. Een groot deel van de personeelsbezetting wordt gedekt uit de uitvoeringsmiddelen van het klimaatakkoord.

•

Klimaataanpassing De maatregelen die uitgevoerd worden voor de uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie zijn voor 2026 berekend op € 3,5 mln (wateroverlast). Deze maatregelen bestaan uit bovengrondse en ondergrondse infrastructuur. Uitvoering en dekking gebeurt vanuit het Programma Water en Riolering. Daarnaast is voor het vergroenen van de gemeente met bomen een budget van € 1,2 mln beschikbaar in 2026. Uitvoering en dekking gebeurt vanuit het Uitvoeringsprogramma Vergroening.

•

Circulaire economie De kosten voor de uitvoeringsagenda Circulaire Economie voor 2026 zijn berekend op € 280.000. Dekking van deze kosten komt uit de uitvoeringsmiddelen van het klimaatakkoord.

•

Biodiversiteit De kosten voor de Uitvoeringsagenda Biodiversiteit voor 2026 zijn berekend op € 625.000. Deze kosten worden betaald uit beschikbaar budget binnen de begroting.

•

Eigen Organisatie De kosten voor de uitvoeringsagenda Eigen Organisatie voor 2026 zijn berekend op € 450.000. Dekking hiervoor komt voornamelijk uit de uitvoeringsmiddelen van het klimaatakkoord.

2.6.2 Energietransitie Ambitie/Doel Op het gebied van energie zijn in Nederland en in Leeuwarden grote veranderingen gaande. Energie is randvoorwaardelijk om te kunnen wonen, werken en reizen. De levering van energie via het hiërarchisch opgebouwde energiesysteem is niet meer vanzelfsprekend; we worden steeds meer geconfronteerd met netcongestie. De transitie naar een duurzaam en decentraal energiesysteem is noodzakelijk en volop bezig. Maar ook de context is veranderd. Hogere energieprijzen, nieuwe landelijke wetgeving en technologische innovaties zijn hier voorbeelden van. Het beleidsprogramma Energie 2025 - 2030 geeft richting aan de gemeentelijke inspanningen en schetst hoe de gestelde doelen kunnen worden bereikt. Voor de langere termijn (2050) is de ambitie dat sprake is van een fossielvrij, sociaal rechtvaardig en volhoudbaar energiesysteem in onze gemeente. Dat betekent dat duurzame elektriciteit de basis vormt van het energienetwerk en dat de warmtevoorziening volledig aardgasvrij is. Voor de kortere termijn (2030) is de ambitie dat we de CO 2-uitstoot in onze gemeente met 60% verminderd hebben ten opzichte van het jaar 2018.

83

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Binnen deze ambities werken we aan drie hoofdopgaven: 1. 2. 3.

De energietransitie is sociaal rechtvaardig; Het energiesysteem is volhoudbaar; De energietransitie is ruimtelijk goed ingepast.

We gaan per hoofdopgave in op wat we willen bereiken en wat we daarvoor gaan doen. 2.6.2.1 Sociaal rechtvaardige energietransitie Wat willen we bereiken? • De energiebesparingsaanpak is inclusiever. • In 2030 is het aandeel huishoudens met energiearmoede gedaald van 6,3% naar 5%. • Het aantal energie-initiatieven in onze gemeente is in 2030 toegenomen. • In 2030 zijn één of meerdere energiegemeenschappen actief. Waar dat nodig of wenselijk is, nemen we als gemeente hier actief aan deel. • In alle gebieden tot 2030 waar gewerkt wordt aan energieprojecten, wordt een participatieproces doorlopen, telkens passend bij dat gebied. • Bij ten minste 50% van de lokale projecten is sprake van lokaal eigendom. • Via het gemeentelijk energie- en warmtebedrijf (dat is opgericht) wordt deelgenomen aan lokale energieprojecten. Deze opereert in 2030 op basis van een heldere missie en visie. Wat gaan we daarvoor doen en met wie? • Er wordt maximaal ingezet op informatievoorziening, advies rondom energiebesparing en verduurzaming van de woning. Voor de huishoudens voor wie dit minder vanzelfsprekend is, is intensieve begeleiding beschikbaar. • Ons Energieloket wordt verder doorontwikkeld in 2026. • In 2026 worden minimaal 1000 gemeentelijke subsidies verstrekt aan woningeigenaren met een lage WOZ-waarde.

• Verduurzaming Leeuwarden-Oost: in 2026 worden in Bilgaard, de Vrijheidswijk, HeechterpSchieringen en Oud-Oost 300-350 woningen verduurzaamd. • Er is een gerichte aanpak voor huishoudens met energiearmoede om hun energieverbruik te verlagen. Met onder andere energiecoaches en een witgoedwissel. Via de energiecoaches worden in 2026 1000 huishoudens bereikt. • Natuurvriendelijk isoleren is verplicht bij verstrekken van gemeentelijke subsidies. In 2026 is een aanbesteding afgerond voor een Soortenmanagementplan (SMP) en werken we met een pre-SMP. Deze actie draagt ook bij aan de doelen voor biodiversiteitsherstel (2.6.5). • Lokale initiatieven en energiecoöperaties worden ondersteund en gestimuleerd. • De mogelijkheden voor energiegemeenschappen en de rol van de gemeente worden in kaart gebracht. • In 2026 wordt in minimaal 8 gebieden gebiedsgericht gewerkt. Dit zijn gebieden waar we meer dan gemiddeld actief zijn. In ons warmteprogramma werken we het principe gebiedsgericht werken nader uit. • In 2026 ligt er een structuur om te komen tot het gemeentelijk energie- en warmtebedrijf. 2.6.2.2 Een volhoudbaar energiesysteem Wat willen we bereiken? Voor 2030 werken we aan de volgende doelstellingen: • Het energieverbruik in de gemeente vermindert met 27% ten opzichte van 2018. • Het aardgasverbruik (in de gemeente) wordt verlaagd met 63% ten opzichte van 2018.

• In de gemeente is in totaal 400 MW aan hernieuwbare opwekcapaciteit. • Er wordt ingezet op restwarmte, warmtepompen, geothermie en aquathermie. Inzet op warmtenetten met een vermogen van 0,3 PJ.

84

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

• •

Het elektriciteitsnetwerk is versterkt door realisatie van nieuwe onderstations, middenspanningsruimte en kabels. Realisatie van 200 MW opslagcapaciteit.

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? • Voor de energiebesparingsaanpak van woningen: zie hierboven. Specifiek voor de doelgroep Vereniging van Eigenaren wordt een energiebesparingsaanpak ontwikkeld. • Er is een energiebesparingsaanpak voor bedrijven en verenigingen, met in 2026 specifieke aandacht voor de doorontwikkeling van de informatievoorziening (zoals het Energieloket). • Energiebesparingsaanpak mobiliteit; de projecten uit het Uitvoeringsprogramma Mobiliteit worden uitgevoerd. • Energiebesparingsaanpak eigen organisatie; de routekaart verduurzaming maatschappelijk vastgoed wordt verder uitgevoerd. • Duurzaam en betaalbaar warmtesysteem realiseren: o Eind 2026 stellen we het warmteprogramma vast. o In 2026 zijn 80 corporatiewoningen aangesloten op het warmtenet in Heechterp en 6 gebouwen (5 woningen) op het warmtenet in Baard. • Met Tennet en Liander werken we aan een slim, toekomstbestendig en betrouwbaar elektriciteitsnet. We faciliteren verschillende projecten voor de versterking van het elektriciteitsnet zoals de realisatie van een nieuw onderstation en verzwaring van het middenspanningsnet. • In gebiedsontwikkelingen onderzoeken we samen met partners de mogelijkheden voor netbewust bouwen. • Vergroten van de flexibiliteit: energieopslag en –transformatie.

2.6.2.3 Een ruimtelijk zorgvuldig ingepaste energietransitie Wat willen we bereiken? • 150 MW aan opgesteld vermogen aan zon op daken, zowel bij particulieren als bedrijven. • Zonne-energie op veld. 150 MW opgesteld vermogen aan zon op veld. • 100 MW opgesteld vermogen aan windenergie. • De netbeheerder gaat door de hele gemeente extra elektriciteitskastjes plaatsen en aansluiten op het middenspanningsnet. • Laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer wordt zo veel mogelijk geconcentreerd op laadpleinen. (Zie mobiliteitsbeleid). De laadinfrastructuur zal ‘netbewust’ worden ingeregeld om piekbelasting op het elektriciteitsnet te voorkomen. • De warmtepompen die de warmtenetten voeden, worden zo zorgvuldig mogelijk ingepast, in de omgeving. Hierbij wordt de visuele impact en geluidsoverlast zo veel mogelijk verminderd. Wat gaan we daarvoor doen en met wie? • • • •

Innovatie en energieopwekking op de Energiecampus. In 2026 spreken we met initiatieven en kijken of het ruimtelijk mogelijk is. In 2026 hebben we zicht op locaties voor windturbines op bedrijventerrein De Zwette. In 2026 hebben we een ontwikkelkader voor het gebied Leeuwarden Zuid-West (tussen het spoor en de Haak). Verkennen van één of meerdere lijnopstellingen windenergie.

85

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.6.3 Klimaatadaptie – Uitvoeringsagenda Klimaataanpassing 2021 – 2035 Ambitie/Doel Leeuwarden is in 2035 klaar voor periodes van hitte, meer neerslag en meer droogte. Wat willen we bereiken? • De realisatie van 65.000 m3 waterberging en –afvoer in ongeveer 75 projecten. • De kans op hittestress verkleinen door 30% schaduw op belangrijkste loop- en fietsroutes te realiseren. Het aanleggen van koele plekken op loopafstand van elke woning. Meer inzicht krijgen in de gevolgen van droogte in bebouwd gebied. De gemeente ontwikkelt haar kennis over droogte en blijft zich bewust van de mogelijke risico’s en consequenties van droogte. • De gemeente vergroot de bewustwording en noodzaak tot anticiperen op risico's bij bewoners, bedrijven en instellingen. Wat gaan we daarvoor doen en met wie? • Maatregelen uit de Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie uitvoeren Begin 2021 is de Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie vastgesteld. Hierin staan de maatregelen die de gemeente in bebouwd gebied moet nemen om beter voorbereid te zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering. De gemeente voert maatregelen tegen wateroverlast uit, zoals het vergroten van de capaciteit van riolering en de aanleg van waterbuffers. •

Maatregelen uit het Uitvoeringsprogramma Vergroening uitvoeren In 2025 is het Uitvoeringsprogramma Vergroening vastgesteld. In dit uitvoeringsprogramma werkt de gemeente aan het herstel en de versterking van de groenblauwe structuren in gemeente Leeuwarden. Het uitvoeringsprogramma benadert opgaven op het gebied van klimaataanpassing, gezondheid en biodiversiteit in samenhang. Hierin staan ook de te nemen maatregelen in warme risicogebieden om hittestress te beperken. De maatregelen die de gemeente uitvoert zijn onder andere het realiseren van voldoende schaduw op loopen fietsroutes, het vergroenen van schoolpleinen en het aanleggen van koele plekken.

•

Bewustwording door gesprekken en campagnes met inwoners De gemeente informeert inwoners over de gevolgen van klimaatverandering in hun (eigen) omgeving via klimaatgesprekken (risicodialogen). Daarnaast vergroten we de bewustwording en de acties die inwoners zelf kunnen doen via sociale activiteiten zoals het NKtegelwippen, Steenbreekacties en andere campagnes. Daarnaast worden inwoners, bedrijven en scholen gefaciliteerd met het opvangen van regenwater en het vergroenen van hun dak of hun tuin, via de subsidieregeling ‘Klimaatbewust Leeuwarden’.

•

Nieuwbouw klimaatbestendig maken Nieuwe gebieden voor woningbouw en bedrijventerreinen worden klimaatrobuust en bestendig ingericht. Onder andere door het realiseren van voldoende groen. Via de subsidieregeling ‘Klimaatbewust Leeuwarden’ wordt ‘waterneutraal bouwen’ en het hergebruik van regenwater gestimuleerd. De gemeente daagt bouwers, ontwikkelaars en woningcorporaties uit om klimaatadaptief te bouwen en te ontwikkelen. Dit gebeurt in tendertrajecten op gebieds- en gebouwniveau.

2.6.4 Circulaire economie – Nieuwe uitvoeringsagenda circulaire economie Ambitie/Doel Leeuwarden werkt toe naar een volledig circulaire economie en samenleving zonder afval in 2050. In 2030 is circulair bouwen de norm voor alle nieuwe gebouwen. De focus ligt op samenwerking, innovatie en voorbeeldgedrag. In de samenwerking worden samenwerkingspartners uitgedaagd om circulair te denken en te doen.

86

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Wat willen we bereiken? In totaal worden minstens 5 gesloten ketens binnen de gemeente gerealiseerd in samenwerking met Leeuwarder bedrijven. We willen dat meer Leeuwarder bedrijven circulair actief zijn. Bovendien werkt de gemeente aan het versterken van de positie van circulaire ondernemers en scale-ups in de regio. Hiermee positioneert Leeuwarden zich als een aantrekkelijke vestigingsplaats voor toekomstgerichte bedrijven en werken we samen aan een duurzame, veerkrachtige economie zonder afval. We streven er bovendien naar dat het grondstoffenverbruik in gebiedsontwikkeling, vastgoed en de grond-, weg- en waterbouw (GWW) afneemt, dankzij het toepassen van circulaire en biobased materialen. Dit wordt gerealiseerd door circulaire en biobased principes standaard op te nemen in onze aanbestedingen. Zo wordt circulair bouwen echt het uitgangspunt in de stad. Het doel is dat in 2030 het primair grondstoffenverbruik met 50% is afgenomen. Gemeente Leeuwarden wil richting 2030 een forse stap vooruitzetten in de transitie naar een circulaire economie. Het doel is om de hoeveelheid restafval per inwoner verder te verminderen tot maximaal 30 kg per jaar in 2030. Wat gaan we daarvoor doen en met wie? Ook in 2026 voeren we het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie uit. De 3 hoofdthema’s zijn: 1. 2. 3.

Innovatie en circulaire bedrijvigheid Circulair en biobased bouwen Doorontwikkeling van het grondstoffenbeleid (huishoudelijk afval).

Innovatie en circulaire bedrijvigheid Ketenvorming, hergebruik van grondstoffen en circulair ondernemerschap worden door de gemeente gestimuleerd. Onder andere via de inzet van een transitiemanager op De Zwette, kennisdeling, duurzame markten en de inzet van het Innovatiefonds. Circulair en biobased bouwen Bij gemeentelijke bouwprojecten worden circulaire principes toegepast, in lijn met Het Nieuwe Normaal. De ontwikkeling van een grondbank, creëren van beter inzicht in materiaaltoepassingen (materiaalpaspoorten en monitoring) en het aanjagen van innovatie en kennisontwikkeling geven hier invulling aan. Daarnaast willen we onze materialendatabase Rescource verder ontwikkelen, zodat we bij gemeentelijke gebiedsontwikkelingen en herinrichtingsprojecten nog meer kunnen werken vanuit bestaande materialen. Doorontwikkeling van het grondstoffenbeleid (huishoudelijk afval) De hoeveelheid restafval wordt verlaagd en beter gescheiden (aan de bron) met inzet van beleidsaanpassingen, communicatie en educatie. Daarnaast moeten innovatieve maatregelen, binnen de scheidings- en bewerkingsinstallatie van Omrin, verdere nascheiding realiseren waardoor meer grondstoffen gerecycled kunnen worden en minder (rest)afval verbrand wordt. Er lopen meerdere pilots en projecten - onder andere rond de inzameling van grofvuil - waarin gekeken wordt wat werkt.

Er wordt ingezet op goede inzameling en hergebruik. Repaircafés krijgen ondersteuning. Vanuit de behoeftepeiling is gebleken dat er meer behoefte is aan communicatie en meer zichtbaarheid. Er wordt gekeken of start- of ondersteuningsbudget voor repaircafés noodzakelijk is. De mogelijkheden voor een Circulair Ambachtscentrum worden onderzocht. Samenwerken en leren De gemeente Leeuwarden werkt samen met bedrijven, inwoners, wijkinitiatieven, kennisinstellingen en regionale partners zoals de Vereniging Circulair Friesland. Leerervaringen worden hierbij gedeeld en vertaald naar beleid en uitvoering.

87

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.6.5 Biodiversiteit & Ecologie – Nieuwe uitvoeringsagenda Biodiversiteitsherstel Ambitie/Doel: Er is nu sprake van biodiversiteitsverlies. Het doel is om deze negatieve trend om te buigen door ecosystemen te herstellen en de biodiversiteit vanaf 2035 te laten toenemen. Om de gemeente leefbaar te houden voor mensen, dieren en planten, wordt daarom de kwaliteit van water en bodem verbeterd en wordt de biodiversiteit hersteld en versterkt. Wat willen we bereiken? Vanuit het Beleidskader Biodiversiteit wordt gewerkt aan herstel van de biodiversiteit in onze gemeente. Het beleidskader heeft 6 doelen voor 2035: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Het vergroten van de soortenrijkdom en verminderen de kwetsbaarheid van (Friese) populaties. Bij de inrichting en het beheer van de leefomgeving, staan bodem, water en biodiversiteit centraal. Bestaande groenblauwe structuren worden hersteld, versterkt en uitgebreid. Er wordt gestreefd naar een toekomstbestendig voedselsysteem zonder negatieve effecten voor de kwaliteit van lucht, bodem en water. Bij het uitgeven en bestemmen van gronden wordt ingezet op biodiversiteitsherstel. Positief contact tussen de mens en de natuur wordt gestimuleerd.

Wat gaan we daarvoor doen en met wie? In het uitvoeringsprogramma biodiversiteit zijn 4 activiteitlijnen opgenomen waar in 2026 uitvoering aan wordt gegeven: 1. Biodiversiteit Omgevingswetbestendig Onderzoeken hoe de Leeuwarder Ecologische Structuur (LES) en andere ecologische waarden kunnen worden beschermd in het Omgevingsplan. 2. Natuur inclusief werken voor een Basis Kwaliteit Natuur (BKN) • Er worden 10 faunavoorzieningen gerealiseerd ter versterking van het leefgebied van kwetsbare soorten. • Het natuurinclusief werken in Leeuwarden wordt versterkt door interne bewustwording te creëren. En daarnaast door procesafspraken te maken over bijvoorbeeld ontwerpen, aanbestedingen en tenders. De inhoud van de procesafspraken wordt ontwikkeld samen met externe partijen als WUR en (de nieuwe vorm van) het provinciaal herstelprogramma Biodiversiteit. 3. Leeuwarder Ecologische Structuur (LES) • Er worden beheerplannen gemaakt voor 2 grote groenblauwe structuren om het leefgebied van dier en planten te verbeteren. • 2 knelpunten in de LES worden opgelost zodat ecologische verbindingen worden gelegd of hersteld en dier en plantsoorten kunnen migreren. 4. Communicatie en Educatie Er wordt een nieuw samenwerkingsverband voor natuur- en milieueducatie (NME) opgezet. Hierbij worden partners van binnen en buiten de gemeente betrokken.

Monitoring In 2026 wordt gestart met de uitvoering van het in 2025 gemaakte monitoringsplan. Hierdoor wordt meer inzicht verkregen in de wijze waarop de natuurkwaliteit wordt gemonitord en hoe de inzet voor de komende jaren kan worden geconcretiseerd. De kwaliteit van de leefgebieden wordt door de Gemeente zelf gemonitord. Maar voor de monitoring van soorten wordt gebruik gemaakt van (de

88

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

gegevens van) andere partijen. Denk hierbij aan overheden, onderwijsinstellingen, natuurorganisaties en lokale werkgroepen. 2.6.6 Volhoudbare Eigen Organisatie – uitvoeringsagenda 2024-2027 Ambitie/Doel In 2030 is de gemeentelijke organisatie duurzaam; emissievrij, circulair en adaptief. De Gemeente is daarmee een voorbeeld voor inwoners, instellingen en ondernemers. Wat willen we bereiken? • De gemeente werkt toe naar een volhoudbare gemeentelijke organisatie met een zo beperkt mogelijke ecologische voetafdruk. Om dit te bereiken worden diverse maatregelen toegepast ten behoeve van het verlagen van de gemeentelijke CO2-uitstoot, een schone bedrijfsvoering, klimaatadaptatie bij onze gebouwen en terreinen, en het stimuleren van meer biodiversiteit. • Er wordt geïnvesteerd in het ontwikkelen van duurzame competenties bij de medewerkers. Zij zijn immers de motor van de gevraagde verandering. Wat gaan we daarvoor doen en met wie? Begin 2024 is de uitvoeringagenda Volhoudbare Eigen Organisatie vastgesteld. In 2026 worden de activiteiten volgens deze uitvoeringsagenda verder uitgevoerd. •

Eigen CO2-uitstoot in kaart en verduurzaming ambtenarenpanden Jaarlijks wordt de CO2-uitstoot van de organisatie in kaart gebracht via de CO 2prestatieladder. De gemeente stelt verbeterplannen op en monitort de voortgang ervan. Via de lijn Eigen Organisatie werkt de gemeente aan de verduurzaming van de panden waarin de medewerkers gehuisvest zijn. Naast energiezuinigheid wordt aandacht besteed aan klimaataanpassing, hemelwaterberging en biodiversiteitsherstel. Ook wordt het wagenpark verduurzaamd en de werktuigen van de buitendienst (fossielvrije brandstof). In 2024 hebben we onze CO2-uitstoot met 66% weten te verlagen ten opzichte van het referentiejaar 2019. Om CO2-neutraal te zijn als gemeentelijke organisatie in 2030 zijn nog een aantal forse stappen nodig. De benodigde stappen en investeringen worden de komende tijd verder in beeld gebracht.

•

Circulaire organisatie Door middel van circulair inkopen en aanbesteden werkt de gemeente aan het verminderen van het materialenverbruik en draagt daarmee bij aan een circulaire economie.

•

Kennisniveau ontwikkelen Er wordt geïnvesteerd in de ontwikkeling van competente medewerkers die uitvoering kunnen geven aan de diverse duurzaamheidsopgaves. Dit onder andere door het organiseren van cursussen, workshops en bijeenkomsten voor kennisdeling zoals het event Morgenmakers.

•

Aantrekkelijke groene arbeidsvoorwaarden De arbeidsvoorwaarden worden vergroend, bijvoorbeeld door het aanpassen van de regeling vergoeding woon-werkverkeer.

2.6.7 Landelijk gebied (landbouw en natuur) en bodem Ambitie/Doel Leeuwarden herstelt de balans tussen landschap, natuur en landbouw op een duurzame manier. Door duurzame en circulaire landbouw te bevorderen, wordt een gezonde leefomgeving gecreëerd, nu en in de toekomst.

89

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Wat willen we bereiken? • Bijdragen aan een gezonde en toekomstbestendige leefomgeving voor onze inwoners van het platteland. • Het faciliteren van agrarische ondernemers in de omslag naar duurzame verdienmodellen en ruimte geven aan de versterking van natuur en landschap. • Een gezond en vitaal bodem- en watersysteem dat ten goede komt aan alle inwoners van het landelijk gebied. Wat gaan we daarvoor doen en met wie? •

Duurzame initiatieven mee ontwikkelen Gemeente Leeuwarden neemt deel in gebiedsprocessen in Baarderadiel (Friese Kleiweide) en het Leechlân (Friese Veenweide). We werken daar samen met betrokken partijen aan duurzame initiatieven voor deze gebieden. Samen met agrarische ondernemers wordt gezocht naar nieuwe verdienmodellen passend bij de transitieopgaven die op hen afkomen.

•

Verbinden en Leeuwarder belangen behartigen Leeuwarden werkt nauw samen met provincie, Wetterskip en andere gemeenten in de uitvoering van het Veenweideprogramma, het programma voor Greidhoeke plus en de Bioregio en programmalijn 3A van de regiodeal Noardwest Fryslân. In deze programma's krijgen (overheids-) doelen hun beslag op het gebied van bodem, water, natuur, klimaat, gezondheid en sociaaleconomisch perspectief. Doelen worden gekoppeld aan initiatieven van inwoners en bedrijven. Daarin speelt de Gemeente een verbindende rol. Ook tussen onderwijs- en kennisinstellingen uit de stad en initiatieven in het buitengebied. We behartigen de Leeuwarder belangen en ambities aan de provinciale en regionale overlegtafels en denken constructief mee over de ontwikkelingen en kansen voor de regio.

•

Versterking Alde Feanen In het kader van Nationaal Park Nieuwe Stijl volgt en stimuleert de gemeente Leeuwarden ontwikkelingen ten behoeve van versterking van het Nationaal Park Alde Feanen. Waar mogelijk verbinden we deze met ontwikkelingen in onze gemeente op het gebied van landbouw, natuur en recreatie.

•

Gezamenlijke oplossingen in agenda Landelijke Gebied Leeuwarden werkt aan een brede agenda voor het Landelijk Gebied van Leeuwarden. Daarin worden de thema’s water, bodem, klimaat, biodiversiteit, natuur, erfgoed en voedselagenda aan elkaar verbonden. Het doel daarvan is om de doelen en ambities van alle thema’s te vertalen naar concrete acties en bouwstenen voor beleid in ons landelijk gebied.

90

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

2.7 Leeuwarden Oost 2.7.1 Opbouw van het programma Leeuwarden Oost is een van de 20 focusgebieden van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid en bestaat uit de wijken Bilgaard, de Vrijheidswijk, Oud-Oost, Camminghaburen en Heechterp-Schieringen. We werken aan het doorbreken van intergenerationele armoede, waarbij we de kwaliteit van leven van mensen willen verbeteren en het toekomstperspectief op leren, werken, wonen en gezondheid willen vergroten. Zo werkt het programma Leeuwarden Oost met ruim 50 partners aan de verbetering van de leefbaarheid en veiligheid in Leeuwarden Oost. De gemeente Leeuwarden is één van deze partners. De werkprincipes van het programma Leeuwarden Oost (de 5 V’s) zijn: • • • • •

Voornemen: twintig jaar doelgericht werken; Verbinding: samen met bewoners en partners; Verandering: een plus in doorbraken, innovaties en integrale samenwerking; Vooruitgang: doorbreken van armoede voor de nieuwe generatie; Verantwoording: doen we wat we afspreken, meten en behouden wat werkt.

2.7.2 Verantwoordelijkheidsverdeling van het programma Bestuur Leeuwarden Oost: De burgemeester is voorzitter en het bestuur bestaat uit diverse bestuurders die domeinen vertegenwoordigen. Denk daarbij aan wonen, veiligheid, werk, onderwijs, bewoners, zorg, kennisinstellingen, gemeente en ministeries. Het bestuur is opdrachtgevend naar het programmabureau Leeuwarden Oost. Daarmee is het een programma van de samenwerkende partijen. De programmadirecteur is de opdrachtnemer en geeft sturing aan het programmabureau. Het programmaplan beschrijft de opdracht die door de partners uitgevoerd dient te worden. De gemeente is werkgever voor het programmabureau, zodat er geen aparte rechtsvorm opgetuigd hoeft te worden. Er is een coördinerend wethouder aangesteld die de bestuurlijke coördinatie van het programma doet binnen de gemeente. 2.7.3 Verantwoordelijkheidsverdeling binnen de gemeente en het programma Tabel Verantwoordelijkheidsverdeling Gemeente Rol

Programma Leeuwarden Oost Rol Wie?

Wie?

Gezicht van het programma:

Burgemeester Sybrand Buma

Voorzitter bestuur:

Burgemeester Sybrand Buma

Betrokken portefeuillehouders :

Gijs Jacobse Hein Kuiken Hein de Haan Evert Stellingwerf Abel Reitsma Nathalie Kramers

Bestuur Programma Leeuwarden Oost:

Coördinerend portefeuillehouder: Ambtelijk portefeuillehouder:

Nathalie Kramers André Enter

Vertegenwoordiger gemeente: Programma directeur:

Veiligheid: politie Wonen: corporatie Elkien Bewoners: Nieuw Elan Werk: Worketeers en Breedweer Onderwijs: Proloog en Firda Gezondheid: zorgverzekeraar De Friesland Overheid: Gemeente Leeuwarden en het Rijk door ministerie van VWS Kennis/Monitoring: Hogeschool NHL Stenden Nathalie Kramers

91

Marloes Schreur

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Gemeente Rol

Wie?

Concern controller:

Jorrit Zuidema

Ambtelijke verbinding (counterpart):

Monique Coenen

Programma Leeuwarden Oost Rol Wie? Programma controller: Programma Secretaris:

Iri Oosting Iri Oosting

2.7.4 Doel, proces en resultaat van het programma Waarom (doel)? Armoede van generatie op generatie doorbreken in 5 wijken in Leeuwarden Oost. De bewoners van Leeuwarden Oost ervaren een goede kwaliteit van leven en hebben perspectief op leren, werk, wonen en gezondheid en ervaren een veilige leefomgeving. Hoe (proces)? Ruim 50 partners zetten zich samen met bewoners in op de pijlers Leren, Werk, Wonen en Gezondheid om de huidige achterstanden te verminderen door het vergroten van kansen. De interventies en activiteiten zijn erop gericht om te innoveren en veranderingen in systeemdoorbraken te realiseren. Daarbij proberen we steeds meer de integraliteit te bewerkstelligen op het huishoudensniveau en samenlevingsniveau . Wat (resultaat)? Uiteindelijk hebben meer bewoners kans om zich te ontwikkelen met bijvoorbeeld een opleiding. Ze hebben een baan of vrijwilligerswerk en ze ervaren minder drempels om aan de slag te gaan. Ze hebben een betaalbare en goede woning en voelen zich veilig in hun wijk. Ze voelen zich fysiek en mentaal gezond en ze kunnen goed rondkomen. 2.7.5 Wat willen we bereiken? Tabel Te bereiken ambitie Te bereiken ambitie Ambitie Binnen 20 jaar in de 5 wijken van Leeuwarden Oost armoede van generatie op generatie doorbreken.

Impact (hogere doel) Met een speciaal programma maakt de gemeente het mede mogelijk de komende twintig jaar met 50 partners in de stad Leeuwarden Oost leefbaarder. Iedereen moet er fijn kunnen wonen, met een goede opleiding, een volwaardig inkomen en in een goede gezondheid. Lange termijneffecten (outcome) 1. De bewoners van Leeuwarden Oost ervaren een goede kwaliteit van leven middels toename in bestaanszekerheid, kansengelijkheid, leefbaarheid en vertrouwen. 2. De bewoners van Leeuwarden Oost hebben perspectief op leren, werken, wonen, gezondheid en een veilige en leefbare omgeving. Korte termijneffecten (output) Realisatie interventie en projectdoelen per boekjaar.

Ambitie, impact, outcome en output Het programma Leeuwarden Oost richt zich op de onderdelen leren, werken, wonen, gezondheid en veiligheid. Het thema leefbaarheid en bewonersbetrokkenheid loopt hier op wijkniveau dwars doorheen. Deze onderdelen komen terug in de zogenaamde Doelenboom met bijbehorende

92

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

interventies (zie bijlage programmaplan PowerPoint-presentatie). In de doelenboom wordt per pijler de samenhang weergegeven tussen de activiteiten (interventies), resultaat op output (realisatie interventie en projectdoelen) en resultaat op outcome (langetermijneffecten). De outcome is middels SMART doelstellingen (indicatoren) concreet gemaakt. Daarbij sluiten we ook aan bij de landelijke monitoring van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. 2.7.6 Wat gaan we daarvoor doen en met wie en wat mag het kosten? Algemeen De budgetten van de verschillende programmapijlers zijn opgenomen in verschillende gemeentelijke (exploitatie)programma's. Dit betreffen voornamelijk de programma’s Bestaanszekerheid, Meedoen, Volksgezondheid en sport, Onderwijs, Milieu, Volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing en Veiligheid. In deze paragraaf wordt niet een overzicht van deze budgetten weergegeven, maar de (verwachte) financiering en een raming van kosten (cashflow) per beoogde activiteit (interventie) specifiek van het Programma Leeuwarden Oost. Verderop in de paragraaf wordt nog specifiek ingegaan op de (beoogde) besteding van de gemeentelijke middelen uit het Fonds maatschappelijke vernieuwing (RES070).

Financiering Aandachtspunt voor komende jaren is dat de gemeentelijke financiering loopt tot en met 2026 en dus voor na die periode de dekking op het vervolg op de bijdrage CA fondsen nog een afweging moet plaatsvinden voor de vervolgjaren. Vanuit de financiering van het Rijk is de financiering grotendeels mogelijk tot en met 2028 waarvan we in 2025 nog een aanvraag SPUK Kansrijke wijk en Preventie met Gezag voor die periode moeten indienen. De voorgenomen aanvragen SPUK Kansrijke wijk 20262028 en Preventie met Gezag 2026-2029 zijn reeds opgenomen in de raming kosten (tabel 4). Naar verwachting zal de uitkering SPUK Kansrijke wijk € 18 mln. bedragen, waarvan € 5,2 mln. in 2026. Naar verwachting zal de uitkering Preventie met Gezag (inclusief extra aanvraagmogelijkheid voor grassroots-organisaties) € 6,8 mln. bedragen, waarvan € 1,1 mln. in 2026. Eind 2026 zullen de exacte bedragen bekend zijn. Daarmee kunnen er nog afwijkingen in beoogde interventies en bedragen plaatsvinden. Hieronder een overzicht van de verwachte financiering over 2026 voor het Programma Leeuwarden Oost. De verwachte financiering voor 2026 bedraagt € 8,7 mln. De subsidie aanvragen SPUK Kansrijke wijk 2026-2028 en Preventie met Gezag 2026-2029 lopen op dit moment nog in het proces en worden naar verwachting eind 2025 toegekend.

93

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

Tabel Verwachte financiering 2026

Bedragen x € 1.000

Partij

Wie/wat

Bron

Rijk

Ministerie J&V

Preventie met Gezag 2026-2029 SPUK Kansrijke wijk 2026-2028 SPUK GALA €

106

€

106

Ministerie BZK/OCW/SZW/VRO Ministerie VWS

Gemeente

Partners

Toegekend

Nog toe te kennen € 1.140

€

1.140

€

€

5.189

5.189

Totaal

%

€ 106 €

6.328

€ 6.434

Domeinen

Exploitatie

€

781

€ 781

Reserve

Fondsen coalitieakkoord

€

1.176

€ 1.176

€

1.957

€ 1.957

74%

23%

Bestuur LO

Facturen

€

109

€ 109

Fonds Nuts Ohra

Subsidie

€

172

€ 172

Nieuwe Stads Weeshuis

Subsidie

€

9

€9

€

289

€ 289

3%

€

2.353

8.681

100%

Eindtotaal

€

6.328

€

Hieronder een overzicht van de gerealiseerde en verwachte financiering tot en met 2026 voor het Programma Leeuwarden Oost. Vanaf de start van het programma is voor de periode 2021 tot en met 2025 € 59,1 mln. financiering gerealiseerd. De verwachte financiering voor 2026 bedraagt € 8,7 mln. De subsidie aanvragen SPUK Kansrijke wijk 2026-2028 en Preventie met Gezag 2026-2029 worden naar verwachting eind 2025 toegekend. Tabel Financiering tot en met 2026 Partij

Bedragen x € 1.000

Jaren 2021 t/m 2025 Gerealiseerd

Jaar 2026 Toegekend

Rijk

€

42.034*1) €

Overige overheden

€

2.021

Gemeente

€

13.125

€

Partners

€

1.934

Eindtotaal

€

59.113

106

Totaal

Nog toe te kennen € 6.328

%

€

48.469

71%

€

2.021

3%

1.957

€

15.082

22%

€

289

€

2.223

4%

€

2.353

€

67.794

100%

€

6.328

*1) Van het Rijk is tot en met 2025 in totaal € 42 mln. ontvangen. Onderdeel daarvan is de per 2021 vooruit ontvangen € 21 mln. betreffende het Volkshuisvestingsfonds voor de periode 2021 tot en met 2031 (10 jaar). Raming kosten Middels het vaststellen van de gemeentelijke begroting en (waar van toepassing) separate kredietaanvragen worden budgetten door de Raad beschikbaar gesteld voor het Programma Leeuwarden Oost. Op basis van het beschikbare budget/krediet worden interventies/projecten uitgevoerd. Echter hoeven het moment van beschikbaarstelling budget/krediet en de feitelijke uitvoering/bekostiging van de interventies/projecten in de tijd niet gelijk te lopen. Budgetten zijn bijvoorbeeld in een bepaald jaar reeds beschikbaar als gevolg van Rijksuitkeringen of middels gemeentelijke reserves. De uitvoering vindt vervolgens meerjarig of later plaats. De kosten die samenhangen met de feitelijke uitvoering worden zichtbaar middels een cashflow overzicht. Dit is een overzicht van wanneer en hoeveel geld wordt er uitgegeven om de desbetreffende interventie in het desbetreffende jaar uit te voeren. Op de volgende pagina is een overzicht opgenomen van de beoogde activiteiten (interventies) voor 2026 en wat de raming aan kosten zijn (cashflow). De

94

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden

verwachte uitgave aan kosten voor 2026 ad € 16,8 mln (zie tabel 5 Activiteiten en raming kosten) is dan ook niet gelijk aan de toegekende financiering (budget/krediet) voor 2026 ad € 8,7 mln. De kosten worden mede gedekt uit budget voorgaande jaren. De achterliggende budgetten zijn opgenomen onder de diverse exploitatie programma’s conform de reguliere gemeentelijke begroting voor het desbetreffende boekjaar. Deze budgetten hebben betrekking op zowel Rijksbijdragen en private fondsen als op gemeentelijke fondsen en exploitatie budgetten. De gemeentelijke exploitatiebudgetten betreffen een herallocatie van bestaande middelen als gevolg van bijvoorbeeld een andere manier van werken. Dit betreft dus geen extra budget.

95

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden Tabel Activiteiten en raming kosten Wat gaan we daarvoor doen en met wie?

Wat mag het kosten?

Programma/pijler Onderdeel

Interventie

Toelichting

Output

Raming kosten 2026 (cashflow)

Programma

Apparaatskosten en uitvoeringsbudget

Uitvoeringscapaciteit programma

Jaarrapportage aan bestuur LO, partners LO waaronder gemeente en Rijk + domein overstijgende samenwerking

€

Programmabureau

Totaal Programma Monitoring

Kwantitatieve monitoring

Kwalitatieve monitoring

Monitoring kwantitatief effect programma (cijfers en data) Monitoring kwalitatief effect programma (duiding)

Plannen bewoners

Bewoners participatie

857.000 Gemeente Exploitatie Partners Rijk

Facturen bestuur LO SPUK Kansrijke wijk

€

857.000

Statistiek en onderzoek en Monitoringsplan en data- en datawarehouse jaarrapportage. specialisten

€

Ontwikkeling van de impactmeting gericht op de kwaliteit van de interventies

€

202.000 Gemeente Fondsen Coalitieakkoord Rijk SPUK Kansrijke wijk 63.000 Gemeente Exploitatie Partner St De Friesland Gemeente Fondsen Coalitieakkoord

Totaal Monitoring Bewoners betrokkenheid

Waar komt de dekking vandaan? Partij Wat

€

265.000

Sociaal beheerder MFC Activiteiten van de rol van Realisatie activiteiten in Vrijheidswijk de sociaal beheerder. MFC Vrijheidswijk.

€

107.000 Gemeente Fondsen Coalitieakkoord

Wijkplannen

Realisatie plannen bewoners op basis van de wijkplannen

Realisatie uitvoeringsplannen

€

363.000 Gemeente Fondsen Coalitieakkoord Gemeente Reserve ISV III Gemeente Exploitatie

Wijk- en Bewonerscentra en participatie

Via de wijk/bewonersbedrijven meer bewoners de mogelijkheid te geven tot leren, meedoen en/of werk

Beschikbare plekken

€

583.000 Gemeente Fondsen Coalitieakkoord Rijk SPUK Kansrijke wijk

96

Aantal doorgegroeid naar participatie, onderwijs of werk

Begroting 2026 gemeente Leeuwarden Wat gaan we daarvoor doen en met wie? Programma/pijler Onderdeel

Bewoner communicatie

Wat mag het kosten? Interventie

Toelichting

Output

Raming kosten 2026 (cashflow)

Communicatiebudget

Communicatie met bewoners voor een beter bereik

Wijkplannen met activiteiten, verhalen bewoners delen en in Jaarrapportage

€

Jongeren financieel zelf redzaam

Er komen geen jongeren meer in problematische schulden door vroegtijdig en adequaat handelen Er komen geen jongeren meer in problematische schulden door (vroegtijdige) financiële educatie

Aantal jongeren bereikt, € ondersteund en dat (na deelname) zelf een rol speelt in het project Aantal kinderen/jongeren € dat deelneemt aan extra gerealiseerde activiteiten gericht op hun financiële zelfredzaamheid Aantal (volwassen) deelnemers aan extra gerealiseerde activiteiten op het vlak van financiële educatie Aantal jongeren begeleid €

Totaal Bewoner betrokkenheid Pijler leren

Basisvaardigheden

€

Financiële bewustwording jeugd (financiële educatie)

Ieder kind een coach

Lifecoaching

School en omgeving

Rijke schooldag

Ontwikkeling jonge kind

Brede ondersteuning voor jongeren met meer tijd, er op af en maatwerk Er is voor alle kinderen en jongeren structureel extra leer- en ontwikkeltijd op kinderopvang, scholen en in de omgeving

Aantal uren extra leer-/ ontwikkeltijd per school/domein Aantal kinderen bereikt

€

Aantal uren meer sport en bewegen gerealiseerd voor schoolkinderen Toename ouderbetrokkenheid Signalen worden vroeger Aantal € opgepakt (bijv. psychische jeugdverpleegkundigen in of sociaal emotionele de wijk problemen, dreigende Aantal kinderen dat in schooluitval) aanmerking kwam voor voorschoolse educatie Aantal kinderen met een vve-indicatie die 97