2025-03-11 Ontwerp-ontwikkelprogramma-Leeuwarden Oost

Oud-Oost Groter verband Oud-Oost is een wijk met zeer verschillende woonbuurten qua ruimtelijke opzet, pal tegen de binnenstad. De wijk ligt tussen het Nieuwe Kanaal, Ooster Stadsgracht, Dokkumer Ee, Gerbrandyweg en Archipelweg. De verbindingen met de binnenstad zijn goed ontwikkeld (oude structuurlijnen: Groningerstraatweg, Cambuursterpad, Noordvliet en Wijbrand de Geeststraat). Het buitengebied ligt relatief ver weg. Fietsverbindingen lopen langs het water, maar zijn niet altijd goed bereikbaar vanuit de wijk (langs westkant Dokkumer Ee, langs het Vliet vanaf de Noordvliet). Hoofdstructuur Oud-Oost heeft een hoofdstructuur van doorgaande lijnen, een netwerk van historische (water)wegen gecombineerd met nieuwe straten. Met deze lijnen worden de twee dominante richtingen in het gebied Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

samengebracht: de orthogonale richting van het historisch landschap en de diagonale richting van de Groningerstraatweg. Voorzieningen De wijk heeft relatief veel voorzieningen, waarvan sommigen een stedelijke betekenis hebben (bijvoorbeeld Cambuurplein). Deze liggen verspreid door de wijk, vaak gebundeld aan een openbare ruimte. De belangrijkste clusters zijn: Cambuurplein (winkelcentrum, gezondheid), het westelijk deel van de Noordvliet (gemengd, aanloopzone van de binnenstad) en het Zamenhofpark onderwijs). Zowel het Cambuurplein als de Noordvliet zijn wijdlopig en sterk gericht op autoverkeer. Deze openbare ruimtes hebben weinig verblijfskwaliteit.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Waardering Sterktes

Zwaktes

• Nabijheid binnenstad • Historische lange lijnen leggen verbinding met binnenstad: Dokkumer Ee, Groningerstraatweg, Noordvliet, Wijbrand de Geeststraat, Nieuwe Kanaal • Traditionele verkaveling met straten en bouwblokken • Grote variëteit aan buurten • Omgeving Zamenhofpark • Zone langs het Nieuwe kanaal

• Relatief veel effect van autoverkeer op de ruimtelijke kwaliteit van de hoofdstraten, ruimtelijke discontinuïteit van de lange lijnen • Grote groenelementen hebben weinig ruimtelijk verband met omgeving (Zamenhofpark, Cambuurterrein). • Grotere openbare ruimtes hebben matige verblijfskwaliteit (Cambuurplein, Noordvliet) • Compacte verkavelingen met weinig openbare ruimte (rondom Noordvliet en Oldegalileën) • Nieuwbouw van de voormalige Linnaeusbuurt is sterk naar binnen gekeerd, met achterkanten naar omgeving (Coopmansstraat)

Kansen

Bedreigingen

• Nabijheid van binnenstad. • Verbeteren dwarsverbinding met westkant Dokkumer Ee en onderwijscampus (in verlengde Pieterseliestraat) • Verbeteren ruimtelijk verband van Zamenhofpark en Cambuurterrein met omgeving • Opwaarderen grotere openbare ruimtes, vergroten ruimtelijke continuïteit

• Leefbaarheid in compacte verkavelingen met weinig openbare ruimte • Projectmatige vernieuwing van locaties zonder oog voor ruimtelijke samenhang • Projectmatige vernieuwing van buitenruimte zonder oog voor continuïteit van inrichtingsprincipes

29

Heechterp-Schieringen Groter verband Heechterp-Schieringen is een langgerekte wijk, opgespannen tussen de oude stadsring (Archipelweg) en sportpark Kalverdijkje, tussen het Vliet en Groningerstraatweg. De verbindingen naar de binnenstad waren aanvankelijk goed ontwikkeld, maar zijn door de toegenomen inrichting voor autoverkeer op de Archipelweg met de aanleg van kruisingen teruggelopen. Het buitengebied ligt relatief ver weg en is lastig bereikbaar, met uitzondering van een fietsverbinding langs het Vliet. De buitenkant van de wijk heeft een groene zoom langs het sportpark Kalverdijkje (langs de Schieringerweg). Het sportpark zelf heeft weinig verblijfskwaliteit met veel ontoegankelijke gebieden. Dwars door Kalverdijkje loopt de Egelantierstraat met een aansluiting op de nieuwe stadsring (Anne Vondelingweg) en een verbinding naar Camminghaburen. Deze weg deelt de wijk in twee delen en versterkt het verschil tussen Schieringen en Heechterp dat al door het verschil in bebouwingswijze was ontstaan. Hoofdstructuur Heechterp-Schieringen heeft een heldere hoofdstructuur, gebaseerd op een regelmatige doorsnijding van de langgerekte wijk door dwarsstraten. Voorzieningen De wijk heeft een beperkt aanbod van voorzieningen, gekoppeld aan de dwarsstraten.

Bij de aanleg van de wijk paste dit spreidingspatroon goed bij het dagelijks gebruik, maar door schaalvergroting en veranderende leefpatronen zijn in de loop der tijd veel voorzieningen uit de wijk verdwenen, met name winkels.

30

Waardering Sterktes

Zwaktes

• Nabijheid binnenstad • Heldere hoofdstructuur met karakteristieke dwarsstraten • Traditionele verkaveling met straten en bouwblokken • Variëteit aan woonvormen

• Scheidende werking van Archipelweg en Egelantierstraat • Beperkte ruimtelijke kwaliteit en toegankelijkheid van sportpark Kalverdijkje • Open bouwblokken met zijkanten, op sommige plekken ook achterkanten (Hagendoornplein) • Matige kwaliteit groene ruimte in dwarsstraten • Relatief veel verharding, juist ook bij recente nieuwbouw (parkeren dominant)

Kansen

Bedreigingen

• Verbeteren verbindingen met Oud-Oost en binnenstad, vergroten ruimtelijke continuïteit, minder prioriteit aan het autoverkeer op Archipelweg • Verbeteren ruimtelijke kwaliteit en toegankelijkheid van sportpark Kalverdijkje • Opwaarderen groene ruimte in dwarsstraten, versterken collectief kader (erfscheidingen, overgangen)

• Achterblijven Schieringen bij vernieuwingen omgeving (Heechterp, Cambuurpark) • Projectmatige vernieuwing van locaties zonder oog voor ruimtelijke samenhang. • Projectmatige vernieuwing van buitenruimte zonder oog voor continuïteit van inrichtingsprincipes

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Bilgaard Groter verband Bilgaard is een langgerekte wijk, opgespannen tussen de stadsring (Dammelaan) en het Leeuwarder Bos, tussen Dokkumer Ee en Troelstraweg. De verbindingen naar de binnenstad en het buitengebied zijn goed ontwikkeld (noord-zuid). De groenstroken spelen daarbij een belangrijke rol. Ze bieden plaats aan waterpartijen, fiets- en wandelpaden en ontsluitingswegen vanaf de stadsring. Heempark Kalkvaart werkt als schakelzone naar het Leeuwarder Bos, het Rengerspad gaat onder de stadsring door en voert langs het Rengerspark naar de binnenstad. De verbindingen naar de flanken zijn minder goed ontwikkeld (oost-west). Hoofdstructuur Bilgaard heeft een heldere hoofdstructuur, gebaseerd op de herhaling van wooneenheden. De wooneenheden zijn gegroepeerd rondom een centrale zone met voorzieningen, tevens verkeersverdeler van de wijk (Brandemeer, Ludinga). Voorzieningen De wijk heeft relatief veel voorzieningen, waarvan sommigen een stedelijke betekenis hebben (bijvoorbeeld winkelcentrum). De voorzieningen liggen in of nabij de centrale zone tussen Brandemeer en Ludinga. In het verleden had Bilgaard meer bovenwijkse voorzieningen (bijvoorbeeld sporthal en scholen voor hoger onderwijs).

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Waardering Sterktes

Zwaktes

• Goede verbindingen met binnenstad en buitengebied • Heldere hoofdstructuur met wooneenheden en groenstroken rondom een centrale zone • Groenstroken en grotere groene ruimtes bij woongebouwen • Variatie aan woonvormen binnen wooneenheid, duidelijk ritme van bebouwing • Winkelcentrum met stedelijke betekenis

• Dichte en weinig doorwaadbare structuur aan oost- en westkant centrale zone • Open verkaveling met veel zij- en achterkanten • Matige kwaliteit groene openbare ruimte • Relatief veel verharding, brede wegen

Kansen

Bedreigingen

• Nabijheid van binnenstad en stedelijke voorzieningen rond Rengerspark • Opwaarderen open ruimtes, vergroten ruimtelijke continuïteit, versterken collectief kader (erfscheidingen, overgangen) • Versterken voorzieningen in centrale zone, benutten potentie stedelijke oriëntatie (bereikbaarheid)

• Projectmatige vernieuwing van locaties zonder oog voor ruimtelijke samenhang • Projectmatige vernieuwing van buitenruimte zonder oog voor continuïteit van inrichtingsprincipes • Terugloop voorzieningen in centrale zone • Toename van schuttingen in plaats van groene erfscheidingen en overgangen op de grens tussen privéterrein en openbaar gebied

31

Vrijheidswijk Groter verband Vrijheidswijk ligt tussen de stadsring (Gerbrandylaan), Groningerstraatweg, Bonkevaart en Dokkumer Ee. Deze grenzen zijn hard. Routes langs de Dokkumer Ee en Bonkevaart zijn beperkt en lopen niet door. In tegenstelling tot Bilgaard is het landschap niet toegankelijk. Ook de verbinding met de binnenstad is indirect. Via de Lekkumerweg, over de stadsring, naar de Azaleastraat en Groningerstraatweg (fietsstraat), over de Oldegalileën of langs de westkant van de Dokkumer Ee. Sportpark Kalverdijkje is alleen via een omweg bereikbaar. Hoofdstructuur Vrijheidswijk heeft een onduidelijke hoofdstructuur. Vergeleken met Bilgaard mist Vrijheidswijk dragende ruimtelijke elementen (groenstroken, centrale zone), ritme en herhaling. Voorzieningen De voorzieningen van Vrijheidswijk zijn ondergebracht in twee nieuwe gebouwen, aan weerszijden van de Lekkumerweg. Door de opzet en oriëntatie van de gebouwen (naar binnen gekeerd, dichte kanten) en de versnipperde inrichting van de open ruimte mist dit centrum ruimtelijke samenhang; het mist een hart.

Waardering Sterktes

Zwaktes

• Variëteit aan woonvormen

• Slechte bereikbaarheid buitengebied, groengebieden, sportpark Kalverdijkje • Scheidende werking stadsring • Onduidelijke hoofdstructuur met weinig ruimtelijke samenhang tussen de verkavelingsfragmenten • Open verkaveling met veel zij- en achterkanten • Matige kwaliteit groene openbare ruimte. • Relatief veel verharding, brede wegen

Kansen

Bedreigingen

• Nabijheid van buitengebied en Leeuwarderbos • Verbeteren dwarsverbinding met westkant Dokkumer Ee • Vergroten ruimtelijke samenhang (met name in centrum), versterken collectief kader (erfscheidingen, overgangen)

• Projectmatige vernieuwing van locaties zonder oog voor ruimtelijke samenhang • Projectmatige vernieuwing van buitenruimte zonder oog voor continuïteit van inrichtingsprincipes • Toename van schuttingen in plaats van groene erfscheidingen en overgangen op de grens tussen privéterrein en openbaar gebied

Camminghaburen Groter verband Camminghaburen is een grote wijk op enige afstand van de binnenstad, pal tegen het recreatiegebied De Groene Ster. De wijk heeft aan drie kanten

32

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

harde randen van infrastructuur: de spoorlijn naar Groningen met een voorstad halte (station Camminghaburen), de nieuwe stadsring op talud (Anne Vondelingweg) en de Groningerstraatweg. Aan de oostkant ligt De Groene Ster, gescheiden door het water van het Alddeel (beperkt aantal bruggen). Bij de aanleg van de wijk is het Kurkemeer gedeeltelijk gedempt. Deze waterloop liep in het verlengde van het Vliet, maar is verlegd naar het spoor. De binnenstad ligt relatief ver weg. Meer dan de stadsring zijn de Egelantierstraat en Kanaalweg veelgebruikte routes voor autoverkeer naar de binnenstad. Dit zijn de uitlopers van de lusvormige hoofdweg door Camminghaburen. Beide routes komen uit op de Archipelweg, die vervolgens als verdeler werkt. Voor fietsverkeer lopen routes langs de flanken (Groningerstraatweg, het Vliet), langs de Egelantierstraat of (via tunnels onder de Anne Vondelingweg) door sportpark Kalverdijkje. De fietsverbindingen door het sportpark eindigen op de Schieringerweg. Hoofdstructuur Camminghaburen heeft een heldere hoofdstructuur. Vanaf de Anne Vondelingweg loopt een lusvormige hoofdweg door de wijk (Camminghaburg, Schierstins, Grovestins). Deze lus is tot een wijkring samengebonden (via de Frittemastate) en heeft aan de zuidkant nog een directe verbinding met de stadsring (Saturnusweg, Planetenlaan). Voorzieningen De voorzieningen zijn gebundeld in het centrumgebied.

Dit centrumgebied heeft een prettige schaal en een overzichtelijke structuur, waarin het auto parkeren aan de flanken is gehouden. Overige voorzieningen zijn de (basis)scholen, op drie plekken, gekoppeld

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

aan de wijkring en de groenstructuur. Daarnaast een school voor speciaal onderwijs nabij het station. Waardering Sterktes

Zwaktes

Kansen

Bedreigingen

• Ligging naast recreatiegebied De Groene Ster • Heldere hoofdstructuur met wijkring, groene dooradering en centraal wijkpark, gekoppeld aan wijkvoorzieningen • Sterke groenstructuur met meanderende groenstroken en water, gekoppeld aan groenblauw centrum (Kronenbergerpark) en groenblauwe randen (Kurkmeer, Alddeel) • Kleinschalige buurten met variatie aan woonvormen, dorpse woonmilieus • Winkelcentrum met prettige schaal • Station • Beeldende kunst van hoog niveau in de openbare ruimte • Verbeteren en aantrekkelijker maken fietsverbindingen met binnenstad • Verbeteren ruimtelijke kwaliteit en toegankelijkheid van sportpark Kalverdijkje • Opwaarderen open ruimtes, versterken collectief kader (erfscheidingen, overgangen), met name in noordelijk deel van de wijk

• Matige (ruimtelijke) kwaliteit van fietsverbindingen met binnenstad • Anoniem karakter van de zuidelijke wijkring (achterkanten langs Grovestins) • Op sommige pekken open verkaveling met veel zij- en achterkanten • Relatief veel verharding wijkring, brede wegen

• Projectmatige vernieuwing van locaties zonder oog voor ruimtelijke samenhang • Projectmatige vernieuwing van buitenruimte zonder oog voor continuïteit van inrichtingsprincipes • Terugloop voorzieningen in wijkcentrum • Toename van schuttingen in plaats van groene erfscheidingen en overgangen op de grens tussen privéterrein en openbaar gebied

33

Kalverdijkje Groter verband Kalverdijkje is een open ruimte tussen Heechterp-Schieringen en Camminghaburen. Het gebied heeft aan vier kanten harde randen van infrastructuur of water: de Groningerstraatweg, de Anne Vondelingweg, de Kanaalweg met vlak daarachter de Kurkmeer en de waterloop langs de Schieringerweg. Het gebied is slecht aangetakt op de omgeving. Vanaf het noorden kun je de Groningerstraatweg alleen bij de Lekkumerweg of Anne Vondelingweg oversteken. Vanaf het zuiden sluit een (ontoegankelijke) wielerbaan het gebied af. Ook vanuit de twee woonwijken is het aantal verbindingen beperkt (bruggen, tunnels). De hoofdtoegang is vanuit het midden, via de Egelantierstraat. Het gebied heeft een introvert karakter. Hoofdstructuur Kalverdijkje heeft een losse structuur, waarin wegen en paden het gebied onderverdelen. De eerste opdeling wordt gemaakt door de Egelantierstraat, een hoofdweg met vrij liggende fietspaden. Haaks daarop loopt het oude tracé van het Kalverdijkje met wisselend profiel (soms een weg met vrij liggende fietspaden, dan alleen een weg of fietspad). Voorzieningen Dit gebied functioneert op stedelijk niveau en biedt voorzieningen op het snijvlak van sport, recreatie en horeca (evenementen, hybride concepten).

34

Waardering Sterktes

Zwaktes

• Ligging tussen de wijken • Divers aanbod van voorzieningen met stedelijke betekenis

• Nadruk op automobiliteit. Dominantie van parkeerterreinen. Slechte toegankelijkheid voor voetgangers en fietsers • Introvert karakter. Beperkte openbaarheid, doorwaadbaarheid en parkkwaliteit • Zones rondom Egelantierstraat zijn grootschalig en stedelijk ingericht. Hier mist parkbeleving

Kansen

Bedreigingen

• Kalverdijkje beter aantakken op stad en wijken en doorontwikkelen tot een stadspark met accent op sport, recreatie en onderwijs. Waar nodig strategisch uitplaatsen van voorzieningen • Verbeteren toegankelijkheid en doorwaad-baarheid voor voetgangers en fietsers • Verbeteren parkkwaliteit: biodiversiteit, groenblauwe structuren, menselijke schaal, routing en beleving • Ontharden en vergroenen parkeerterreinen

• Projectmatige vernieuwing van buitenruimte en terreinen zonder visie op en plan voor de doorontwikkeling van Kalverdijkje • Schaalvergroting van voorzieningen en verdere privatisering van terreinen

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Wijkplannen

Samen met inwoners van de wijken van Leeuwarden Oost zijn door het Programma Leeuwarden Oost wijkplannen opgesteld. Deze zijn ook bestudeerd. Voor de fysieke leefomgeving zijn de belangrijkste punten uit de wijkplannen verwerkt en in de ruimtelijke visie opgenomen. In de wijkplannen (opgeleverd januari 2023) staat een top-5 van wat de wijk mooi maakt en wat beter kan (zie voor een beknopt overzicht bijlage 2). Ook staan er de belangrijkste wensen in die de bewoners in de komende jaren uit willen zien komen. Daarbij gaat het om de meest uiteenlopende ideeën. De wijkplannen zijn gemaakt met de inbreng van verschillende groepen bewoners en met organisaties in elke wijk, zoals het wijkpanel of de wijkvereniging. Gebiedswerkers van de gemeente en opbouwwerkers van Amaryllis zijn daarvoor met al die partijen in gesprek gegaan.

Wat kan beter

De belangrijkste verbeterpunten betreffen de leefbaarheid en het samenleven, bijvoorbeeld de woonomgeving, afval, overlast en veiligheid. Opvallend is dat de verbeterpunten vooral met plekken wordt verbonden (structuren worden nauwelijks genoemd). We zien verschillende zwaartepunten in de wijken: • Oud Oost. De woonomgeving en particuliere voorraad, zowel overlast door particuliere verhuur als het belang van verduurzaming van bestaande woningen. • Bilgaard, Vrijheidswijk, Heechterp-Schieringen. Sociale infrastructuur zoals voorzieningen, speelplekken en sociale ondersteuning. • Camminghaburen. Beheer.

Binnen het programma Leeuwarden Oost worden zoveel mogelijk voorstellen en ideeën uit de wijkplannen uitgevoerd, samen met bewoners en partners zoals de gemeente. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de korte en langere termijn. Voor de langere termijn

Wat moet blijven

Het specifieke karakter van elke buurt of wijk wordt gewaardeerd. De belangrijkste kwaliteiten zijn de buitenruimte (groen) en de voorzieningen. Centraal staat: • Het behouden en versterken van cultuurhistorische, stedenbouwkundige en ecologische waarden. • Het behoud van een goed voorzieningenniveau in de wijken.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

35

Deel II Visie 36

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Ruimtelijke visie – Stad van nabijheid Deze ruimtelijke visie is het centrale deel van dit ontwikkelprogramma. Op basis van analyse gaan we in de ruimtelijke visie in op wat de opgaven, kansen en onze ambities in de wijken van Leeuwarden Oost zijn. We zetten een koers uit door ambities te geven aan de hand van verschillende thematische opgaven binnen Leeuwarden Oost. We beschrijven vervolgens de ambities per wijk en geven prioriteiten aan. De ruimtelijke visie heeft een globaal karakter. Het gaat om een groot gebied en een lange tijdstermijn. Deze visie is daarom bedoeld als stip op de horizon. Een aantrekkelijk toekomstbeeld voor Leeuwarden Oost, dat richting en samenhang moet geven aan ruimtelijke ontwikkelingen en verdere ambities in het gebied.

Regie

Stad van nabijheid betekent verdichten en combineren. Combineren betekent afstemmen. En afstemmen vraagt regie. Vaak zal dit onze gemeentelijke regie zijn. Regie gaat over het samenbrengen van partijen, het benadrukken van een brede benadering van de opgave en het opvangen en richting geven van ontwikkelenergie. Dat vraagt ons om een zelfbewuste, proactieve en communicatieve houding aan te nemen.

Stad van nabijheid

Met het Programma Leeuwarden Oost stellen we een duidelijke ambitie. ‘De inwoners van Leeuwarden Oost ervaren een goede kwaliteit van leven en hebben perspectief op leren, werken, wonen en gezondheid.’ Een goede kwaliteit van leven vraagt een contramal: een goede leefomgeving, die helpt bij leren, werken, wonen en gezondheid. Onder de vlag van onze Omgevingsvisie stellen we in ons thematische beleid voor de fysieke leefomgeving een eensgezinde ambitie voor zo’n goede leefomgeving. Die ambitie sluit aan bij eigentijdse concepten zoals de compacte stad, de 10-minuten stad of de zachte stad. Deze concepten staan voor een prettige, groene leefomgeving, dicht bij voorzieningen, met een mix aan functies, gericht op zachte mobiliteit (lopen, fietsen). Een stad van nabijheid op alle schaalniveaus: stedelijk uitloopgebied, voorzieningen in de wijk, verbondenheid in de buurt. Stad van nabijheid, dat is onze centrale ambitie met de Ruimtelijke visie voor Leeuwarden Oost. Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Bij aanleg hadden Oud-Oost en Heechterp-Schieringen een grote ruimtelijke samenhang, met verbindende lijnen aan weerszijden van de Archipelweg (foto ca. 1965, T. Slagboom, Bron: Historisch Centrum Leeuwarden)

37

Stad van nabijheid

38

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

de ruimtelijke samenhang. Zowel op het niveau van het stadsdeel, als op het niveau van wijken, buurten en plekken. Alle projecten willen we benutten om aan die ruimtelijke samenhang te werken. Dat betekent een bredere blik. In plaats van projecten alleen sectoraal en monofunctioneel te benaderen, willen we meer oog hebben voor koppelkansen met andere beleidsdoelstellingen en inpassing in de omgeving.

Mooi Leeuwarden Oost, daar gaan we voor!

Bij aanleg had de Archipelweg een samenbindend profiel, waarin autoverkeer en groenaanleg in evenwicht waren (foto 1959, S.J. Andringa, Bron: Historisch Centrum Leeuwarden)

Identiteit en trots, Mooi Leeuwarden Oost

Ruimtelijke samenhang is belangrijk voor de bewoners van onze wijken. Het geeft identiteit en een aantrekkelijke omgeving waar je trots op kunt zijn. De omgeving is begrijpelijk en leesbaar, heeft een prettige sfeer, is niet rommelig. Je voelt je onderdeel van een groter geheel. In algemene zin is onze ruimtelijke opgave voor Leeuwarden Oost het koesteren, uitbouwen, versterken, verbeteren en soms herstellen van

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Kaart Breukvlak Vrijheidswijk en Camminghaburen met de rest van Leeuwarden Oost

39

Thematische opgaven

In deze paragraaf beschrijven we de ruimtelijke opgaven voor LeeuwardenOost aan de hand van thema’s: • In Stadspark Kalverdijkje stellen we de ambitie om Kalverdijkje door te ontwikkelen tot een groene drager van Leeuwarden Oost, een focuspunt voor de omliggende wijken met een overlap van betekenissen voor stedelijke gebruikers en bewoners van het gebied • In Groen verbinden verbinden we de beleidsinzet voor ecologie met die voor mobiliteit, gericht op het versterken van groene structuren en ‘zachte’ netwerken • Voorzieningen voor veerkracht gaat over voorzieningen en werk, met oog voor de verschillende schaalniveaus (stedelijke voorzieningen, wijkwinkelcentra, sociale infrastructuur) • In Geduldig werken aan de basis gaan we in op de beheeropgave van de bestaande leefomgeving en hoe we via beheer de noodzakelijke veranderingen in woningen (bijvoorbeeld particuliere woningverbetering) en woonomgeving (bijvoorbeeld klimaatadaptatie) vorm willen geven • Kansen voor mengen en verdichten is meer speculatief. Welke plekken bieden (op termijn) kansen voor mengen en verdichten

Stadspark Kalverdijkje Groen hart met stedelijke betekenis

Kalverdijkje is een troef voor Leeuwarden Oost. Het is de grootste publieke ruimte van het gebied met interessante aanknopingspunten voor gezondheid, recreatie en verbinding. Doorontwikkeling van Kalverdijkje tot een stadspark, een open sportpark, kan Leeuwarden Oost op de kaart

40

van de stad zetten en de omliggende wijken een sterke ruimtelijke focus geven. Een groen hart met stedelijke betekenis. Dat betekent een inzet op verschillende schaalniveaus. Op stedelijk niveau willen we Kalverdijkje sterker positioneren als aantrekkelijke plek voor sport, evenementen en ontspanning. In de geest van de Omgevingsvisie willen we Kalverdijkje meer campusidentiteit geven. Die identiteit wordt gedragen door de inrichting en programmering van het gebied. Het functieprofiel van Kalverdijkje gaan we aanscherpen, zodat een afwegingskader ontstaat dat richting geeft aan de doorontwikkeling van het gebied. Welke functies en activiteiten versterken het profiel? Welke zijn welkom, welke kunnen beter worden uitgeplaatst? Op stadsdeelniveau wordt Kalverdijkje een groene kwaliteitsdrager, een verbindend element tussen de verschillende wijken. Door herschikken en selectief uitplaatsen ontstaat ruimte voor een robuuste parkstructuur tussen de verschillende voorzieningen. Deze parkstructuur zorgt voor verbinding (wandel- en fietsroutes), parkbeleving (biodiversiteit, water en groen) en verblijfskwaliteit (rust en ontmoetingsplekken). De doorgaande lijnen uit Oud-Oost en Heechterp-Schieringen worden met bruggetjes en paden doorgetrokken en verbonden met bestaande en nieuwe lijnen uit Camminghaburen. Ook de Vrijheidswijk wordt beter aangetakt.

De doorontwikkeling tot open sportpark, goed verbonden met de omgeving, vraagt om aanpassingen aan de omliggende infrastructuur. Deze zijn nu nog niet voorzien en gaan we nader onderzoeken. Zo is

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

doorgaand verkeer uit het stadspark te weren. De auto blijft aan de rand, de Egelantierstraat loopt niet meer door en wordt omgevormd tot een centraal entree-plein vanaf de Anne Vondelingweg.

Open sportpark

Kalverdijkje als campus voor Leeuwarden Oost, focus op sport, bewegen en ontmoeten het wenselijk dat de Groningerstraatweg tussen de Gerbrandyweg en de kruising met de Anne Vondelingweg beter wordt ingebed in het stedelijk gebied (verbindingen met Vrijheidswijk). Ook is het wenselijk om

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

De doorontwikkeling van Kalverdijkje tot stadspark past in een (inter) nationale tendens. Introverte sportparken worden omgevormd tot open sportparken, zodat ze beter aansluiten bij brede maatschappelijke doelstellingen voor positieve gezondheid, ontmoeting en ondersteuning. Het Kenniscentrum Sport en Bewegen noemt vijf kenmerken voor een vitaal sportpark, die behulpzaam kunnen zijn bij de doorontwikkeling van Kalverdijkje: • Functiemenging. Het sportpark wordt ook gebruikt voor andere doelen dan sport. Denk aan kinderopvang, buurthuis, bibliotheek of een fysiopraktijk • Ruimtelijke integratie. Het sportpark wordt via actieve verkeersroutes, groen en recreatie structuren verbonden met de openbare ruimte. Het sportpark is zo een ontmoetingsplek of startpunt van verschillende sporten • Goede benutting. Het sportpark wordt zowel maatschappelijk als sportief goed benut voor verschillende doelgroepen. Overdag wordt een clubhuis bijvoorbeeld gebruikt als ontmoetingsplek voor ouderen of als onderwijslocatie. Atletiekbaan of sportvelden worden doordeweeks gebruikt door scholen, in het weekend vinden er evenementen plaats • Openheid. Het sportpark is open voor iedereen. Fiets- en wandelroutes lopen door het park en er zijn sportvelden die iedereen kan gebruiken. Natuurlijk is er toezicht nodig en zijn op sommige plekken nog hekken noodzakelijk.

41

• Bestuurlijk vitaal. Naast ruimtelijke inrichting is het belangrijk dat zowel het activiteitenaanbod als het draagvlak voor vrijwilligers op orde zijn. Het concept van het open sportpark biedt veel aangrijpingspunten voor de koppeling van ruimtelijk en sociaal beleid, en kan daarmee bijdragen aan belangrijke onderdelen van het Programma Leeuwarden Oost rondom positieve gezondheid en ontmoeten. In samenhang met open sportparken worden bijvoorbeeld concepten ontwikkeld voor open sportverenigingen en multi-sportverenigingen, waar buurtbewoners laagdrempelig kunnen instappen op een uitnodigend aanbod voor sport en bewegen. Ook biedt een open sportpark ruimte voor bewegen in een losser groepsverband, waar je kunt aansluiten als dat schikt.

Flanken

Bij de doorontwikkeling van Kalverdijkje zijn de flanken aan de noorden zuidkant interessant. In stedelijk verband zijn dit de zones die de verbinding vormen met de Vrijheidswijk (aantakking op Oud-Oost en Kalverdijkje) en met Camminghaburen (ecologie, groen, fiets, auto). Beide zones hebben momenteel weinig ruimtelijke samenhang. Ze bestaan uit losse, vaak monofunctionele enclaves met wijdlopige, onbestemde tussenruimtes. In de flanken zien we veel ontwikkelpotentie. Binnen de tijdshorizon van het ontwikkelprogramma kunnen locaties vrijkomen door functieverlies of uitplaatsen van relatief laagwaardige functies. Ook kunnen monofunctionele enclaves met andere functies worden gemengd. Daarmee ontstaan mogelijkheden voor verdichting en nieuwe

42

woonmilieus. Ontwikkeling van de flanken is voor ons van belang om het ruimtelijk verband en de verbindingen tussen de wijken en de stad te versterken. Een aandachtspunt bij de ontwikkeling van de flanken is de ligging in de Leeuwarder ecologische structuur. Ecologische verbindingen vragen om een groene dooradering van de flanken. Ook willen we de ecologische waarden dan voldoende compenseren.

Ruimtelijke opgaven Open stadspark Kalverdijkje

Voor het realiseren van een open stadspark voorzien we de volgende ruimtelijke ingrepen: • Herschikken, selectief uitplaatsen en openen van (sport)voorzieningen (1) • Ontwikkelen robuuste parkstructuur tussen voorzieningen, verbinding (wandel- en fietsroutes), parkbeleving (biodiversiteit, water en groen) en verblijfskwaliteit (rust- en ontmoetingsplekken) (2) • Afschalen van Groningerstraatweg tussen Gerbrandyweg en Anne Vondelingweg naar een stadsweg met parallelweg, vergelijkbaar met de Gerbrandyweg (3) • Nieuw stedelijk weefsel aan Groningerstraatweg, opnemen en aantakken bestaande elementen, nieuwe oversteek naar Vrijheidswijk (4) • Verleggen Esdoornstraat, nieuw stedelijk weefsel, Kanaalweg wordt stadsstraat (5) • Waterrijke parkachtige setting met wooncomplexen aan het water aan weerszijden van Vliet/Kurkmeer (6) • Doorontwikkelen bedrijventerreinen naar fijnmazig, verbindend stedelijk weefsel (7)

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Kaart Open stadspark Kalverdijkje Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

43

Groen verbinden Zacht netwerk

e.d.) in samenhang te bekijken. Ons leidend principe is een herkenbare continuïteit van de lange lijn en de ruimtelijke kwaliteit van de inrichting.

Met het nieuwe mobiliteitsbeleid maken we een scherpe keuze voor langzaam verkeer (voetganger, fietser) in combinatie met het terugdringen van (doorgaand) autoverkeer. Dit beleid sluit naadloos aan op het Leeuwarder beleid voor klimaatadaptatie, biodiversiteit en de Leeuwarder ecologische structuur (LES). Vaak vallen de lijnen van de Leeuwarder ecologische structuur samen met de fietsroutes. Dit gegeven bouwen we verder uit tot een netwerk van aantrekkelijke groene fietsroutes, dat de plekken, buurten en wijken van Leeuwarden Oost onderling verbindt en aantakt op de rest van de stad en de stedelijke uitloopgebieden. Een zacht en groen netwerk dat de stad van nabijheid draagt.

Op een aantal gebiedsontsluitingswegen zullen we de doorstroomfunctie voor de auto in evenwicht brengen met goede fietsroutes, meer groen en betere oversteekbaarheid (Groningerstraatweg in Oud-Oost, Archipelweg en Kanaalweg). Dat geldt ook voor het deel van de stadsring tussen de Gerbrandyweg en de kruising met de Anne Vondelingweg. Bij voorkeur bedden we dit wegvak op termijn beter in binnen het stedelijk gebied (verbindingen Vrijheidswijk, ontwikkelmogelijkheden flanken Kalverdijkje), bijvoorbeeld door het profiel te versmallen naar 2x1 rijstrook en vergelijkbaar in te richten als de Gerbrandyweg.

Dit netwerk is nog aanwezig in de stadsstructuur, maar behoeft onze aandacht. Vaak betreft het bestaande lange lijnen (straten, waterlopen, parkstroken). Maaswijdte en continuïteit van het netwerk zijn belangrijk. Soms vinden we het wenselijk om ontbrekende schakels toe te voegen. Bijvoorbeeld betere oversteken over de Groningerstraatweg, bruggen over de Dokkumer Ee en ander water, routes door Kalverdijkje. Of meer verbindingen in het wijkfietsnetwerk waar wegen doodlopen, bijvoorbeeld in Bilgaard.

Het netwerk van zachte en groene verbindingen is een belangrijke drijfveer voor de doorontwikkeling van de groenblauwe raamwerken in de wijken. Deze raamwerken vormen de dragers voor de identiteit en woonkwaliteit van de wijken. De nabijheid van water willen we koesteren en uitbouwen.

Ook de inrichtingskwaliteit van het netwerk vinden we belangrijk. De inrichting van de lange lijnen is nu meer gericht op het faciliteren van doorgaand autoverkeer. Stap voor stap zullen we de inrichting van deze lijnen aanpassen. Daarvoor is het van belang om de inzet van de verschillende beleidsterreinen (mobiliteit, ecologie, klimaatadaptatie

44

Groenblauwe raamwerken

Binnen de stadsring (Oud-Oost en Heechterp-Schieringen) gaat het om het raamwerk van straten en lanen, parken en pleinen, omlijst door het water van Nieuwe Kanaal, Oostergracht en Dokkumer Ee. De auto wordt minder dominant, straten kunnen meer groene kwaliteit krijgen. Minder verharding, meer ruimte voor bomen en beplanting. Langzaam neemt de groene dooradering van deze wijken toe. De herinrichting van het Vliet kan de toon zetten. Maar ook de herinrichting van het Cambuurplein zal bijdragen aan dit nieuwe stadsbeeld, net als een betere aantakking van het Vijverpark en het Zamenhofpark (meer openheid naar de Pasteurweg).

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Een belangrijk project voor verbetering van het groenblauwe raamwerk is de aanpak van de Archipelweg. Van een scheidende verkeersweg moet het weer een verbindende laan worden, met wellicht een fraaie middenberm zoals het oorspronkelijk had. Ook willen we verbetering aanbrengen in de ruimtelijke samenhang van de dwarsstraten aan weerszijden van de Archipelweg. Dit zijn de lange structuurlijnen tussen binnenstad en Kalverdijkje, die voor een goede aanhaking van Heechterp-Schieringen zorgen. Buiten de stadsring (Bilgaard, Vrijheidswijk en Camminghaburen) gaat het om de groene raamwerken van parkstroken en waterlopen. Deze raamwerken liggen vaak los van de hoofdwegen en zorgen voor verbindingen met de aangrenzende stedelijke uitloopgebieden (Leeuwarder bos en De Groene Ster). Deze raamwerken koesteren we en bouwen we waar mogelijk uit. In Bilgaard wordt het groene raamwerk onderbroken bij de centrale zone. De brede wegen langs deze centrale zone (Ludinga en Brandemeer) willen we een profiel met meer groen geven en zo bijdragen aan meer continuïteit in de groenstructuur. De parkstroken en de groenruimtes aan de stadsring zijn door hun maat geschikt om een meer divers groenprogramma op te nemen (biodiversiteit, wateropvang, natuurbeleving, verblijf). Dat vergroot de kwaliteit van het raamwerk, mits de ruimtelijke samenhang en een zekere openheid worden gerespecteerd.

In de Vrijheidswijk is nauwelijks een groenblauw raamwerk aanwezig. De waterstructuur kan een aanzet zijn, hoewel het water achter de Lekkumerweg niet echt te ervaren is. De twee oostwest-lijnen langs het

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

wijkcentrum zien we als meest kansrijk om uit te bouwen tot groene, ruimtelijke dragers (Gebroeders Wierdastraat, inclusief pad langs Johannes Kolfplein en de lijn Krijn van der Helmstraat, Leo Twijnstrastraat, Canadezenlaan). Beide lijnen rijgen centrale plekken aan elkaar en leggen potentieel een verbinding met de omgeving. De wijk mist een goede aansluiting op het buitengebied. Het pad langs de Bonkevaart wordt onderbroken bij de Lekkumerweg en loopt niet door tot de Dokkumer Ee. Het strandje aan de noordkant van het water is niet opgenomen in een groter netwerk. Een eerste stap is met kleine ingrepen meer continuïteit en verblijfskwaliteit aanbrengen in deze randzone. Een bruggetje bij de Lekkumerweg, doorlussen van het pad bij het strandje naar de Oan’e Dyk en het pad langs de Pilotenespel naar de Dokkumer Ee. We zien duidelijke kansen voor een meer recreatieve inrichting aan de noordkant van de Bonkevaart. Hiermee kan een aantrekkelijk rondje ontstaan met verbindingen naar het padennetwerk in het weidelandschap en naar Blitsaerd. Een tweede stap kan een grotere herinrichting van het agrarisch landschap tot een landschapspark zijn.

45

Kaart Groen verbinden

46

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Voorzieningen voor veerkracht Sociale infrastructuur

Voorzieningen zijn voor ons een belangrijke voorwaarde voor de stad van nabijheid. Niet alleen voor het dagelijkse gemak, ook voor ontmoeting, ontplooiing en (soms) ondersteuning en zorg. Voorzieningen werken op verschillende schaalniveaus. Het meest dichtbij zijn de kleine plekken. Deze dragen bij aan het samenleven in de buurt en zijn potentieel de eerste aangrijpingspunten voor het Programma Leeuwarden Oost. De optelsom van allerlei sociale pleisterplaatsen in de buurt noemen we ook wel de sociale infrastructuur. Denk aan de bibliotheek, het café, de kringloopwinkel, een culturele instelling, het buurthuis, de speeltuin, de publieke delen van een multifunctioneel centrum, de basisschool met haar integraal kindcentrum, kerken en moskeeën, de faciliteiten van een zorgcentrum. Samen vormen ze belangrijke netwerkplaatsen voor sociale verbindingen in Leeuwarden Oost. Plaatsen voor verschillende groepen. En daarmee ontmoetingsplekken waar diverse maatschappelijke problemen kunnen worden aangepakt: leerachterstanden, armoede, afstand tot werk, eenzaamheid, zorgbehoefte van ouderen, enzovoorts. In Leeuwarden Oost zijn de wijkbedrijven een aanknopingspunt, evenals de integrale kindcentra (IKC’s). Bij sociale infrastructuur vinden we de wisselwerking tussen de plek, het aanbod van activiteiten (programmering) en de bemensing van professionals en vrijwilligers belangrijk.

Daarmee zijn deze kleine plekken bij uitstek het raakvlak tussen ons sociaal en ruimtelijk beleid. Vanuit

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

ruimtelijk perspectief vinden we het wenselijk dat de sociale infrastructuur goed verbonden is met de omgeving (ligging aan het zachte en groene netwerk, naar buiten gekeerd, toegankelijk, uitnodigend). Als interessante koppelkans voor de sociale infrastructuur zien we het hergebruik van karakteristieke, beeldbepalende gebouwen (sfeer, identiteit). Een voorbeeld is het hergebruik van de voormalige Karel Doormanschool in Oud-Oost. Daarop willen we voortbouwen. We werken momenteel aan beleid en strategie voor de sociale infrastructuur. Vanwege het belang van de sociale infrastructuur voor het Programma Leeuwarden Oost willen we hierin versnellen. Dat begint met het in kaart brengen en waarderen van de huidige pleisterplaatsen en de maatschappelijke betekenis daarvan, zodat lijnen voor de toekomst kunnen worden uitgezet. Een actueel voorbeeld is de doorontwikkeling van het multifunctioneel centrum Het Mozaïek in de Vrijheidswijk. Wat is een goede functie-mix op deze plek? Hoe kan het gebouw zich beter openen en verbinden met de wijk? Hoe kan deze pleisterplaats uitgroeien tot een effectieve netwerkplaats voor sociale verbindingen? Een strategie voor sociale infrastructuur is voor ons nauw verbonden met de strategieën voor maatschappelijk vastgoed (verduurzamen, programmeren, locatiekeuzes e.d.).

Wijkcentra

Onze Leeuwarder wijkcentra faciliteren het leven van alledag. Winkels voor de dagelijkse boodschappen, een gezondheidscentrum, misschien een bijzondere voorziening, soms een stedelijke functie. Vaak is er een overlap tussen de sociale infrastructuur en de wijkcentra. Ons doel is om de wijkcentra vitaal te houden. Dat vraagt soms scherpe keuzes in

47

(vestigings) beleid. Supermarkten zijn bijvoorbeeld belangrijke dragers. Het is niet wenselijk dat deze uit de wijkcentra wegtrekken, zich ‘los’ aan autowegen vestigen en daarmee de positie van de wijkcentra (en de mobiliteitstransitie) op langere termijn ondermijnen. Leegstand willen we voorkomen door in te spelen op nieuwe trends en ruimte te maken voor andere functies (bijvoorbeeld repair-café, vintagewinkel en zorgvoorzieningen). Ook het stimuleren van werk hoort daarbij, bijvoorbeeld met plekken voor wijkbedrijven, starters en ZZP’ers.

kan dit gemengde milieu ondersteunen en versterken, bijvoorbeeld met meer werkplaatsen voor makers, kleine eetgelegenheden, een speciaalzaak.

Bilgaard

Onze wijkcentra in Leeuwarden Oost zijn verschillend, evenals de mogelijkheden voor doorontwikkelen. Binnen de stadring (Oud-Oost en Heechterp-Schieringen) zijn de centra min of meer gegroeid. Buiten de stadsring (Bilgaard, Vrijheidswijk en Camminghaburen) hebben de wijkcentra een duidelijke vorm en plek in de wijken.

In Bilgaard zien we duidelijk een onderscheidende stedelijke dimensie van het wijkcentrum (goed bereikbaar, breed aanbod), die teruggaat op de vele stedelijke voorzieningen die na de oorlog in Bilgaard werden gesitueerd (en inmiddels vrijwel allemaal zijn verdwenen). Binnen de centrale zone zien we kansen voor het benutten van ontwikkelruimte voor verdichting en verrijking van het voorzieningenaanbod. Een denkrichting is een koppeling met de nabijgelegen kenniscampus en onderwijsinstellingen. Het doorontwikkelen willen we altijd benutten om het wijkcentrum beter te verbinden met de omgeving en achterkanten weg te werken.

Oud-Oost en Heechterp-Schieringen

Vrijheidswijk

Centraal ligt het Cambuurplein. In het kielzog van het oude Cambuurstadion is deze plek uitgegroeid tot een stedelijk focuspunt met verschillende supermarkten en warenhuizen rond een groot parkeerterrein. Na vertrek van het stadion is dynamiek bij de grote winkels ontstaan. De inzet op minder autoverkeer zal deze dynamiek versterken. Dat biedt ons kansen om het Cambuurplein door te ontwikkelen tot een kwalitatief wijkcentrum voor Oud-Oost en Heechterp-Schieringen, met een aantrekkelijke buitenruimte en winkels en voorzieningen op maat van de wijk. De gemengde bedrijvigheid langs de Noordvliet speelt minder een rol voor het leven van alledag. Deze zone fungeert als een aanloop- (of uitloop-) straat van de binnenstad. De herinrichting van de buitenruimte

48

In de Vrijheidswijk is het wijkcentrum teruggebracht tot twee introverte gebouwen, het Jumbo-gebouw en Het Mozaïek, gescheiden door een verkeersweg. De wijk is relatief klein met een beperkt draagvlak voor voorziengen. Uitbreiding van voorzieningen zien we niet als voor de hand liggend. We zien kansen om de ruimtelijke samenhang in het centrumgebied met andere middelen moeten te realiseren. Doorontwikkelen betekent hier aanpak van de buitenruimte, kleine ingrepen in de voorzieningengebouwen, misschien herstructureren van de aangrenzende locaties (mengen en verdichten).

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Camminghaburen

In Camminghaburen bestaat het wijkcentrum uit een winkelcentrum en enkele losse gebouwen langs de Frittemastate en Wismastate. Het winkelcentrum heeft een fraaie opzet met een doorloop naar het groenblauwe hart van de wijk. We zien beperkte ontwikkelruimte. Doorontwikkelen zal vooral via beheer en (her)programmering moeten gebeuren.

Stedelijke voorzieningen

In Leeuwarden Oost zijn in de loop van de tijd tal van stedelijke voorzieningen gevestigd, vooral in Kalverdijkje en op de flanken van Kalverdijkje. Op hoofdlijnen gaat het om sport, recreatie en evenementen, middelbaar onderwijs, grootschalige detailhandel en autobedrijven. De betekenis van deze voorzieningen voor de wijken van Leeuwarden Oost verschilt. Sommige voorzieningen zijn fijn om in de buurt te hebben, zoals het zwembad of sportfaciliteiten. Andere voorzieningen werken vooral op stedelijk of regionaal niveau en trekken veel autoverkeer aan (De Centrale, bedrijvigheid rond de kruising Groningerstraatweg en Lekkumerweg). We vinden de locaties van deze voorzieningen van strategisch belang voor de doorontwikkeling van Kalverdijkje en de verstedelijking van de flanken. Dat vraagt een duidelijke visie op de toekomst van deze locaties. Voor Kalverdijkje maken we de beoogde campus-identiteit van het open sportpark leidend, voor de flanken zien we kansen voor het uitplaatsen (of mengen en verdichten) van laagwaardige functies, het verbeteren van verbindingen en het realiseren van hoogwaardige, gemengde woonmilieus.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

49

Kaart Voorzieningen voor veerkracht

50

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Geduldig werken aan de basis Ontwikkelend beheren

Een groot deel van Leeuwarden Oost zal blijven zoals het is. Maar dat betekent niet dat er niets gebeurt. De bestaande situatie gaan we onderhouden. Soms zien we ook aanleidingen voor grotere ingrepen. De komende jaren zijn energietransitie en klimaatverandering de belangrijkste drijfveren voor ingrepen in de fysieke leefomgeving: het verduurzamen van woningen en het klimaatadaptief maken van de woonomgeving. Onderhoud en grotere willen we expliciet benutten om de ruimtelijke samenhang te versterken (continuïteit inrichting openbare ruimte, beeldkwaliteit bebouwing). Ontwikkelend beheren is onze leidraad. Dat ontwikkelend beheren is een proces. Gebouwen, straten, complexen, buurten komen volgens een eigen logica aan de beurt. Dit duurt vaak jaren. Kwaliteitsverbetering door ontwikkelend beheren is een kwestie van lange adem en geduld. Daarbij vinden we het van belang koersvast te zijn: principes voor ruimtelijke samenhang verankeren we langdurig in de gemeentelijke organisatie (stedelijk beheer, vergunningen).

Warmtevisie

Energietransitie staat voor het verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen, ofwel ‘van het gas af’. Dat betekent dat er nieuwe warmtebronnen moeten worden gebruikt. Dat kan collectief met een warmtenet of individueel met een warmtepomp. Deze keuze is belangrijk voor Leeuwarden Oost, omdat ze perspectief biedt aan bewoners, richting geeft aan de woningverbetering en, bij keuze voor een collectief systeem, koppelkansen heeft bij de aanpak van de woonomgeving. Een warmtenet

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

biedt bijvoorbeeld de mogelijkheid om ook woningen aan te sluiten met minder goede thermische isolatie. In alle gevallen vinden we het wenselijk om de warmtevraag te beperken door woningen beter te isoleren en kieren te dichten. Goede ventilatie wordt dan belangrijker. En daarmee komen ook de andere installaties in beeld: warmte en warm water. In onze gemeentelijke Warmtevisie doen we uitspraken over de warmteopties voor Leeuwarden Oost, maar niet specifiek over de warmtebron. Een warmtenet kan immers worden gevoed door meerdere bronnen, zoals restwarmte, geothermie of duurzame biomassa. Het is daarom van belang om een heldere richting te geven aan de toekomstige warmteoplossingen, omdat dit cruciaal is voor de aanpak van (particuliere) woningverbetering en het creëren van koppelkansen in de wijk. Dat werken we verder uit in uitvoeringsplannen per wijk. Totdat deze richting concreet is, wordt er vooral ingezet op energiebesparing en woningverbetering. Zolang dat uitblijft, zal men van individuele opwekking moeten uitgaan. Daarin staat het iedereen vrij om op een eigen moment over te stappen naar een individuele warmteoplossing. In 2026 komen we met een nieuw Beleidsprogramma Warmte waarin we onder andere de kansen per wijk herijken.

Woningen

Een grote opgave voor de komende jaren is het verduurzamen van woningen. De eigendomssituatie is leidend voor de aanpak. Woningcorporaties zijn inmiddels volop bezig om hun woningbezit planmatig te verduurzamen. Lastiger is het particulier bezit. Vaak is sprake van achterstallig onderhoud, soms met loden waterleidingen

51

of brandgevaarlijke situaties. Ook ontbreken vaak kennis en investeringsvermogen. Hoewel particuliere eigenaars in principe zelf verantwoordelijk zijn voor onderhoud en verbetering van hun woning, kiezen we ervoor om wel een stimulerende en regulerende rol te pakken. Een lichte vorm is voorlichting en hulp (verbeterwinkel, verduurzamingscoach). Een zwaardere vorm is particuliere woningverbetering, gebiedsgericht georganiseerd. Met deze aanpak worden eigenaars actief benaderd met een aantrekkelijk aanbod (planvorming, subsidies en financiering) en nemen we actief contact op met weigeraars. Een randvoorwaarde is dat de beheersituatie voor de toekomst op orde wordt gebracht (functionerende VvE’s met opbouw van een onderhoudsfonds). Zo’n gebiedsgerichte aanpak vraagt veel van ons, maar biedt ook aanleiding tot contact, zodat ook andere sociaalmaatschappelijke thema’s aan de orde kunnen komen (leefbaarheid, samenleven, overlast, armoede). Eventueel kan een koppeling worden gelegd met verbeteringsprogramma’s van woningcorporaties. Daarmee kunnen particuliere eigenaars worden ontzorgd en wordt de kwaliteit van uitvoering gewaarborgd. Particuliere woningverbetering is primair een organisatievraagstuk. De bouwkundige maatregelen zijn vaak overzichtelijk, maar hebben wel effect op de omgeving.

Kozijnvervanging, schil-isolatie, plaatsing van PV-panelen en andere maatregelen moeten met respect voor de omgeving gebeuren. Ze moeten de ruimtelijke samenhang ondersteunen, waar nodig herstellen of versterken. Dat vraagt aandachtige planbegeleiding en plantoetsing, eventueel gekaderd door praktische beeldkwaliteitsplannen.

Woonomgeving

Een andere grote opgave voor de komende jaren zien we in het

52

klimaatadaptief maken van de woonomgeving. Minder verharding, meer ruimte voor infiltratie van hemelwater en meer bomen voor schaduw. Een belangrijke factor in het gebruik van de openbare ruimte is het parkeren van auto’s. De parkeerdruk is sterk afhankelijk van het parkeerbeleid. We willen voorkomen dat de buurten in Leeuwarden Oost worden gebruikt voor parkeren van werknemers en bezoekers van de binnenstad. Het klimaatadaptief maken zien we mede als een aanleiding om te werken aan een prettige, groene leefomgeving. Die leefomgeving verschilt, afhankelijk van de verkaveling. Leeuwarden Oost heeft verschillende soorten verkavelingen. Globaal gezien is onderscheid te maken tussen een traditionele verkaveling met straten en bouwblokken en een open verkaveling gebaseerd op een ‘losse’ configuratie van verschillende woonvormen en tussenruimtes. In een traditionele verkaveling is een duidelijk verschil tussen openbare ruimte en private binnenterreinen, tussen voorkanten (aan de straat) en achterkanten (op de binnenterreinen). In een open verkaveling is meestal sprake van herhaling van dezelfde woningen (in rijtjes of losse blokken) en lopen voor-, zij- en achterkanten door elkaar. Dat vraagt veel aandacht voor het vormgeven van de grenzen tussen private en openbare gebieden.

Bij de bouw van deze wijken was vaak een samenbindend gemeenschappelijk kader van (groene) erfscheidingen en overgangen voorzien, dat voor de inpassing van zij- en achterkanten zorgde. Terugloop van dit kader brengt al snel een rommelig beeld met zich mee. Traditionele verkavelingen kunnen vaak beter tegen een stootje, omdat achterkanten in principe niet zichtbaar zijn vanaf de openbare ruimte. De aanpak van de woonomgeving willen we benutten om de ruimtelijke samenhang te ondersteunen, waar nodig te herstellen of te versterken. Met name bij de open verkavelingen zien we dat er veel winst te behalen valt met de versterking van het samenbindend

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Traditionele verkaveling

Open verkaveling

Traditionele en open verkaveling, handelingsperspectief hoe hiermee om te gaan gemeenschappelijk kader van (groene) erfscheidingen en overgangen. We willen de inrichtingsprincipes en materiaalkeuzes (zowel verharding als beplanting) voor de verschillende verkaveling vast te leggen in een leidraad openbare ruimte, zodat ontwerpers, uitvoerders en beheerders houvast hebben en de continuïteit en samenhang van de woonomgeving wordt gewaarborgd

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Kansen voor mengen en verdichten Herstructureren en verdichten

Het gebied Leeuwarden Oost heeft een lange geschiedenis van herstructureren en verdichten, met mengen als doel of resultaat. Een vroeg voorbeeld van herstructureren is de sloop van de Linnaeusbuurt

53

gevold door nieuwbouw (plan Metamorphose), later gevolgd door tal van stadsvernieuwingsprojecten in Oud-Oost, Heechterp-Schieringen, Bilgaard en Vrijheidswijk. Bij vrijwel al deze projecten ging het om bezit van woningcorporaties. Verdichten gebeurde vaak op locaties die vrijkwamen door functieverandering, bijvoorbeeld in de zones waar vroeger bedrijven of voorzieningen waren gevestigd (Het Vliet, Dokkumer Ee, centrumzone Bilgaard, recent nog Swingmastate in Camminghaburen). Die geschiedenis loopt door. De komende jaren voeren we drie grote projecten uit: de herstructurering van Heechterp, de verdichting van het Cambuurterrein en het hergebruik met verdichting van het Lianderterrein. De planvorming voor deze ontwikkelingen is in gang gezet voordat de Ruimtelijke visie werd opgesteld, soms ook voordat het Programma Leeuwarden Oost van start ging. Op hoofdlijnen passen de plannen in deze Ruimtelijke visie. Tegelijkertijd geven de ambities uit dit ontwikkelprogramma ons aanleiding om beter aan te hechten op de huidige ontwikkelingen. Gezien de relatief lange realisatieperiode kunnen er momenten ontstaan, waarop onderdelen van de plannen toch al moeten worden aangepast. Dat zijn voor ons de logische momenten om te schakelen met dit ontwikkelprogramma en de plannen aan te scherpen.

Veel bezit van de woningcorporaties is of wordt inmiddels vernieuwd (verduurzaming of herstructurering). Op middellange termijn verwachten we dat de toekomstwaarde van de hoogbouw vanwege technische veroudering en leefbaarheid mogelijk onder druk komt te staan, met name in Bilgaard en Vrijheidswijk. Deze hoogbouw heeft een structurerende werking op wijkniveau. Eventuele vervangbouw moeten we daarom in een

54

breder perspectief bekijken: niet alleen het hoge gebouw op zichzelf, maar ook de samenhang met de andere hoge gebouwen in de wijk. Voor de middellange en lange termijn hebben we nog geen concrete projecten benoemd. We gaan wel inzetten op het verder verdichten van het stedelijk gebied, juist ook in Leeuwarden Oost. Soms kan na sloop hoger worden teruggebouwd, met respect voor de omgeving (bijvoorbeeld bij gebouwen met één bouwlaag). Op locaties van de woningcorporaties zijn de kansen voor mengen en verdichten beperkt. Er zal dus naar andere locaties moeten worden gezocht.

Wijkcentra

In de beleidskaders Wonen met zorg en Wonen in de stad zijn de wijkcentra expliciet als zoekgebieden voor verdichting benoemd. Dat is een logische keuze vanwege de nabijheid van voorzieningen en verbindingen. En andersom, extra woningen, mogelijk in combinatie met een aanbod van zorg en ruimte voor ontmoeting, kunnen de wijkcentra versterken. De daadwerkelijke ontwikkelruimte van de wijkcentra is daarin echter nog niet onderzocht. Daarbij staat voor ons voorop dat verdichten moet leiden tot een prettig gebied met meer ruimtelijke samenhang. Verdichten is een complexe opgave, zowel ruimtelijk als procesmatig (eigendomsverhoudingen, belangen, financiële afspraken). Daarom vinden we het nodig om per wijkcentrum zorgvuldig ontwerpend onderzoek te doen en een passende ontwikkelstrategie te kiezen. In dit ontwikkelprogramma geven we een eerste globale inschatting van de mogelijkheden voor doorontwikkeling van de verschillende wijkcentra in Leeuwarden Oost. Met een verdichtingsstudie gaan dit verder in kaart brengen.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Flanken Kalverdijkje

Op de langere termijn liggen de kansen voor mengen en verdichten voor ons vooral op de flanken van Kalverdijkje. Eerder in dit ontwikkelprogramma is al gewezen op de kansen voor structuurversterking van deze zones (aanhaken Vrijheidswijk, verbinden Camminghaburen). Deze zones willen we met gericht beleid verder stap voor stap vrijspelen. De daadwerkelijke ontwikkelruimte en ontwikkelrichting gaan we verder onderzoeken. In dit onderzoek zullen we te zijner tijd ook de consequenties voor de omliggende wegen en de compensatie van de ecologische waarden meenemen. Net als de wijkcentra vragen deze zones om zorgvuldig ontwerpend onderzoek en een passende ontwikkelstrategie. Vooralsnog noemen we enkele ruimtelijke overwegingen. Noordflank. Hierbij gaat het om het omvormen van Groningerstraatweg tussen Gerbrandyweg en Anne Vondelingweg naar een stadsweg met parallelweg, vergelijkbaar met de Gerbrandyweg. Daarmee ontstaan condities om langs de weg te bouwen, in een zone aan de noordkant van Kalverdijkje. Dit nieuwe stedelijk weefsel kan een structuur van stadsblokken krijgen, groen dooraderd, met doorzichten naar het park en een nieuwe oversteek. Bestaande elementen worden dan opgenomen of aangetakt, routes worden doorverbonden. Dit nieuwe stadsweefsel geeft een straatwand aan de Groningerstraatweg en vormt een rand naar het stadspark.

De structuur van dit weefsel biedt ook aanleidingen voor de doorontwikkeling van de bedrijventerreinen rondom de kruising met de Lekkumerweg en de eventuele herstructurering (op termijn) van de appartementsblokken aan de zuidkant van de Vrijheidswijk.

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

Zuidflank. De Kanaalweg is een aangrijpingspunt voor zonering. De Esdoornstraat kan verlegd worden, parallel aan de Kanaalweg. Daarmee ontstaat een zone aan de zuidkant van Kalverdijkje. Dit nieuwe stedelijk weefsel kan een structuur van stadsblokken krijgen, groen dooraderd, met doorzichten tussen park en Kanaalweg. De Kanaalweg wordt dan een stadsstraat Aan de zuidkant van de Kanaalweg kan het water van Vliet/ Kurkmeer veel meer betekenis krijgen als drager van het gebied. Te denken valt aan een parkachtige setting met wooncomplexen aan het water. Aan de overkant van het water worden de natuurwaarden van de Schilkampen gekoesterd. Het gebied kan wel beter toegankelijk en beleefbaar worden gemaakt, bijvoorbeeld met een vogelkijkhut. Op de hele lange termijn ontstaan wellicht kansen voor De Centrale, waarbij de ligging aan het water (Vliet en Nieuwe Kanaal) kan worden benut en de sfeer van de buurt aan de Emmakade kan worden doorgetrokken.

Station Camminghaburen

Vaak zijn stationsomgevingen aangewezen plekken voor mengen en verdichten vanwege de nabijheid van hoogwaardig openbaar vervoer. De omgeving rond station Camminghaburen zien we vooralsnog daarvoor echter nog als weinig kansrijk. Het station ligt aan de rand van de woonwijk, ver van het wijkcentrum. De woningen zijn particulier bezit. Herstructureren ligt niet voor de hand. Aan de andere kant van het station ligt het uitgestrekte bedrijventerrein De Hemrik. Het ruimtegebruik is extensief, hallen en loodsen van één bouwlaag met veel ruimte ertussen. In de huidige situatie zijn er geen kwalitatieve aangrijpingspunten voor woningbouw. Toch geeft de combinatie van extensief ruimtegebruik en goede bereikbaarheid het gebied tussen spoor en Uranusweg een interessante positie, die op termijn aanleiding kan zijn voor een

55

Kaart Kansen voor mengen en verdichten

56

Ontwikkelprogramma Leeuwarden Oost | Gemeente Leeuwarden

doelbewuste doorontwikkeling tot een verdicht woongebied, eventueel gemengd met voorzieningen en hoogwaardige bedrijvigheid. Die doorontwikkeling moet dan wel breed worden ingezet. Het gebied moet een eigen kwaliteitsdrager krijgen en voldoende omvang hebben om uit te kunnen groeien tot een geloofwaardig woonmilieu binnen het grote bedrijventerrein.

Ruimtelijke opgave per wijk

Naast de algemene opgave om de ruimtelijke samenhang te versterken, heeft elke wijk ook een eigen ruimtelijke opgave, gerelateerd aan het stedelijk verband.

Oud-Oost en Heechterp-Schieringen

Deze wijken maken deel uit van een grotere samenhangende ruimtelijke structuur, zoals voorzien in het concentrische stadsmodel uit de wederopbouwperiode. Een stadsdeel met straten en lanen. Opgespannen tussen binnenstad en Kalverdijkje, maar onderbroken door de Archipelweg. In plaats van een verbindende groene laan is de Archipelweg een scheidende verkeersweg geworden, die de lange structuurlijnen naar de binnenstad onderbreekt. Heechterp-Schieringen is ‘losser’ in de stad komen te liggen. De ruimtelijke opgave voor deze wijken is voor ons het werken aan herstel en versterking van het raamwerk van hoofdstraten, lanen, pleinen en parken als drager van het gebied: meer continuïteit en verblijfskwaliteit. Een belangrijk element vinden we de doorontwikkeling van het Cambuurplein tot een fijne verblijfsplek.

Bilgaard

Bilgaard heeft een samenhangende ruimtelijke structuur met groene