202308-startnotitie-beleidskader-water-18-juli

Startnotitie Beleidskader Water 18 juli 2023

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

1

2

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

Inhoud 1. Inleiding

4

1.1. Aanleiding voor een beleidskader water

4

1.2. Basisinventarisatie water

5

1.3. Plek en doel van het beleidskader water

5

1.4. Doel van deze startnotitie 

6

2. Het vertrekpunt voor het beleidskader water

7

2.1. Verantwoordelijkheden en rollen

7

2.2. Gemeentelijke ambitie: Leeuwarden in het hart van een groen blauwe regio

8

2.3. Ontwikkelingen om ons heen

10

3. De opgaven en de vraagstukken waar we voor staan

11

3.1. Drie centrale opgaven

11

3.2. De opgaven

13

4. Gebiedsgericht afwegingskader

19

4.1.  Afwegingskader gebiedsgericht toepassen

19

4.2. Beoogde gebiedsindeling

19

5. Hoe nu verder

20

5.1. Beoogd proces en planning 

20

5.2. Projectorganisatie en betrokken partijen

20

Bijlage 1: Samenvatting basisinventarisatie Bijlage 2: Bestaand beleid opsomming 

21 22

Illustraties door RO Visuals

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

3

1. Inleiding diversiteit aan thema’s zullen er heldere kaders moeten

1.1. Aanleiding voor een beleidskader water

worden gesteld en keuzes worden gemaakt tussen bijvoorbeeld bescherming (waterkwaliteit) en benutting van het water. Het te schrijven beleidskader maakt duidelijk hoe

Concretisering van Omgevingsvisie en

we tot afwegingen komen en geeft juridische duidelijkheid

Coalitieakkoord noodzakelijk

over de gemeentelijke rol en verantwoordelijkheid.

Leeuwarden heeft de ambitie om het hart te zijn van een

In deze afweging wordt ook de betaalbaarheid

groen blauwe regio. In de Omgevingsvisie is een duidelijke

meegenomen door het afwegen van kosten en opbrengsten

richting gekozen: we zetten groen en blauwe kwaliteiten

over een lange periode ten opzichte van het gebruik en de

centraal. Dit wordt verder benadrukt door het uitgangspunt

opbrengsten.

dat water en bodem leidend is bij ontwikkelingen, vastgelegd in het Coalitieakkoord 2022-2026. Ook het

Water in de gemeente Leeuwarden

rijk spreekt zich nadrukkelijk uit in de Kamerbrief Water

Water zit in het DNA van Friesland en daarmee ook van de

en Bodem Sturend, een uitgangspunt dat doorwerkt in de

gemeente Leeuwarden. Leeuwarden is ontstaan op terpen

Nationale Omgevingsvisie Extra (NOVEX) en in het bijzonder

langs de Middelsee. De Ee, Vliet en Potmarge zijn lange tijd

het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Wat deze

de levensaders van de stad. Alle vervoer ging lange tijd over

ambities precies betekenen op het niveau van concrete

het water. De vele opvaarten naar de dorpen herinneren

initiatieven of bij keuzes ten aanzien van inrichting en

daar nog aan. En ook nu zijn we graag op of nabij het water.

beheer, is soms lastig te duiden en een rekensom welke

Onze grachten, de Friese meren en watersportplaats Grou

over een langere termijn moet worden gemaakt. Met een

zijn populair bij eigen inwoners, de Friezen en toeristen. Om

beleidskader water voorzien we in deze vraag om verdere

ons water nu en in de toekomst te kunnen blijven benutten

concretisering.

zullen wij er zuinig op moeten zijn. Een voorzieningenniveau aansluitend op de behoefte aanleggen en willen investeren

Water is een veelzijdig thema dat vraagt om

in schoon water (basis op orde).

afwegingskaders Water draagt in grote mate bij aan ons welbevinden, het

De gemeente Leeuwarden heeft tot op heden geen

is een thema dat aan veel andere thema’s raakt. Het gaat

overkoepelend of samenhangend waterbeleid gemaakt. Dit

over veiligheid, beschermd zijn tegen overstromingen en

was ook niet nodig, een meer sectorale benadering voldeed.

wateroverlast. Het gaat ook om voldoende water tegen

Bij de vraagstukken van vandaag en morgen hebben we

droogte en het behouden van voldoende schoon (drink)

behoefte aan een integrale afweging. Met het schrijven

water, de kwaliteit van het water en het omgaan met

van deze startnotitie gaan wij het gesprek aan, bepalen de

verzilting. Er zijn ook belangrijke raakvlakken met opwekking

reikwijdte en leggen daarmee een solide basis voor het

van hernieuwbare energie, waterrecreatie in, op of bij

opstellen van het Beleidskader Water.

het water en wonen op of bij het water. Juist door deze

4

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

1.2. Basisinventarisatie water

concretisering in de verschillende beleidsstukken die wij als gemeente de komende jaren maken.

We starten niet ‘blanco’ met het opstellen van de startnotitie

• De ambities uit de omgevingsvisie worden voor een

en het beleidskader water. In 2021 is een eerste stap

specifiek thema uitgewerkt met een beleidskader. Zo’n

gezet, toen er een basisinventarisatie water is gedaan.

beleidskader geeft voor dat onderwerp richting aan de

De hoofdvraag was ‘of de huidige beleidsdocumenten

inhoudelijke ontwikkeling ervan. Beleidskaders worden

voldoende handvatten bieden voor een integraal

vastgesteld door de raad.

afwegingskader om vergunningsaanvragen en andere vragen

• Ambities kunnen ook voor een specifiek gebied worden

van gebruikers, bewoners en ondernemers aan te kunnen

uitgewerkt. Dan noemen we het een ontwikkelkader.

beoordelen.’ Kort samengevat is het antwoord dat de

• Vaak zal het nodig zijn om in aanvulling op een

Omgevingsvisie wel richting geeft, maar dat ‘de bestaande

beleids- of ontwikkelkader een uitvoeringsprogramma of

beleidsdocumenten niet voldoende handvatten bieden om

uitvoeringsagenda op te stellen waarin we als gemeente

een afweging te maken’.  

vastleggen welke activiteiten we hieraan koppelen. Een uitvoeringsprogramma of uitvoeringsagenda wordt

Bij het opstellen van deze startnotitie zijn de

vastgesteld door het college.

observaties uit de basisinventarisatie verdiept. Ook zijn de achtergronddocumenten bij deze inventarisatie

Het thema water is een specifiek thema, dat vraagt om een

doorgenomen en geactualiseerd. Uit deze analyse zijn

beleidskader. In de kern is het Beleidskader water bedoeld

de dilemma’s voortgekomen als geschetst in met name

om te komen tot:

hoofdstuk 3. In bijlage 1 is een samenvatting opgenomen

• Een samenhangende visie op het gebied van water;

van de basisinventarisatie. Bijlage 2 geeft een overzicht van

• Een afwegingskader over de rol van water in

huidig beleid met relevantie voor het beleidskader water.

ruimtelijke keuzes / de keuzes ten aanzien van water in de ruimtelijke ontwikkelingen / binnen of tussen watervraagstukken;

1.3. Plek en doel van het beleidskader water

• Het verduidelijken van ‘de basis op orde’ en hoe dit toekomstbestendig vorm te geven; • De rol en verantwoordelijkheid van de gemeente duiden;

Met de Omgevingsvisie is een nieuwe set van

• Een helder kader voor het opstellen van regels of nog op

beleidsinstrumenten geïntroduceerd:

te stellen beleid, zoals het Omgevingsplan;

• In de omgevingsvisie zijn ambities en algemene

• Bewustwording creëren.

ontwikkelprincipes geformuleerd, die vragen om een

Samenhang van ons beleids- en uitvoeringsinstrumentarium Omgevingsvisie Een beleidskader geeft richting aan de inhoudelijke ontwikkeling van een bepaald onderwerp

Beleidskaders

Ontwikkelkaders

Uitvoeringsprogramma’s

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

Vastgesteld door de Raad

Vastgesteld door College

5

Voor het beleidskader denken we aan de volgende opzet:

1.4. Doel van deze startnotitie

• Aanleiding, context (wie is waar verantwoordelijk voor), relevant (inter)nationaal en provinciaal beleid. • Integraal perspectief: visie en ambitie ‘Leeuwarden in hart van groenblauwe regio’. • Doelen en inhoudelijke principes: basis (toekomstgericht) op orde (vanuit wettelijke verplichtingen en eigen

Deze startnotitie is bedoeld om te duiden waar het beleidskader over gaat. We willen de reikwijdte bepalen en gaan het gesprek over de schuurpunten aan. Zo stellen we duidelijke kaders en leggen we een solide basis voor het opstellen van het beleidskader.

ambities), water en bodem sturend, groenblauwe structuren. • Verdere doorvertaling principes naar gebieden die zijn gedefinieerd vanuit de water en bodem typologie: gebiedsgerichte uitwerking. • Afwegingskader per gebied: wat kan er wel, wat niet, wat krijgt voorrang? Aan de hand van de lagenbenadering. De onderlaag bepaalt wat nodig is en wat kan, wat we daarboven willen en kunnen bepalen we per gebied.

Deze startnotitie gaat daarom in op de volgende onderwerpen • Wat de gemeentelijke verantwoordelijkheid is op het gebied van water - ook ten opzichte van andere overheden - en waar we samenwerken als één overheid wordt beschreven in paragraaf 2.1. • Vervolgens gaan we in paragraaf 2.2 en 2.3 in op de bestaande kaders waarbinnen we nu handelen. • In hoofdstuk 3 worden de opgaves en dilemma’s

Het beleidskader is geen: • Uitvoeringsprogramma

geschetst die vragen om richting en keuzes. • Ook geeft dit hoofdstuk antwoord op de vraag waar

• uitvoeringsagenda

het beleidskader water wél en niet antwoord op geeft.

• Realisatiebesluit

Welke opgaven horen thuis in ander beleid, een

• Investeringsbeslissing

uitvoeringsprogramma of ontwikkelkader? • In hoofdstuk 4 zetten we de vertrekpunten voor het beleidskader op een rij. • Hoe we het proces van het opstellen van het beleidskader water gaan inrichten is beschreven in hoofdstuk 5.

6

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

2. Het vertrekpunt voor het beleidskader water walkeringen en oevers. Een deel hiervan beheren we zelf

Wist u dat:

en een deel van het beheer wordt door Wetterskip Fryslân

de gemeente beschikt over 37 beweegbare bruggen,

verzorgd. Onze rol is vaak gericht op de uitvoering. Denk

> 400 andere bruggen, 10 boothellingen, 204

aan het hekkelen van bepaald open water, het maaien

aanlegsteigers, 460 ha meren, kanalen en vaarten,

van oevers en het op orde houden (en aanleggen) van

215 km sloten, 210 grondwater-meetpunten, 12.100

voorzieningen in, op en langs het water.

inspectieputten, 49.250 kolken, 660 km rioolbuizen, 200 pompen, 65 km persleidingen, 45 km drainage-

Faciliterende, stimulerende en informerende rol

leidingen, 79 rioolgemalen, 80 riooloverstorten, 107

De gemeente is verantwoordelijk voor de

hemelwater-uitlaten, 7 wadi’s, 150 km natuurlijke

informatievoorziening aan de inwoners. Ook kan bij de

oevers, 82 km beschoeiing, 38 km damwand,13 km

gemeente melding worden gemaakt van bijvoorbeeld

kades, 90 km overige oevers…

wateroverlast. Soms nemen we ook een faciliterende rol op ons als gemeente. Zo stellen we subsidies beschikbaar aan

2.1. Verantwoordelijkheden en rollen

inwoners en bedrijven om te vergroenen en water op te vangen op eigen terrein.

De verantwoordelijkheid voor ons water is verdeeld over verschillende overheden en instanties. De gemeente vervult

Systeemverantwoordelijkheid bij Provincie en

daarbij verschillende rollen. Onderstaand zetten we de

Wetterskip

belangrijkste taken en verantwoordelijkheden op een rij.

De hoofdverantwoordelijkheid voor waterkwaliteit, waterveiligheid, voldoende water, grondwater, zwemwater

Zorgplichten van de gemeente

en varen (vaarwegen) ligt bij Provincie Fryslân en daarna

De gemeente heeft eigen verantwoordelijkheden ten

bij Wetterskip Fryslân. Zij zijn meer dan de gemeente

aanzien van water. Ten eerste via drie formele zorgplichten

‘systeemverantwoordelijk’. Dit betekent dat keuzes die

uit de Waterwet:

zij maken in het waterbeheer in sterke mate bepalend

1. Het stedelijk afvalwater inzamelen en transporteren

zijn voor wat wij als gemeente kunnen of moeten doen.

(riolering), 2. Het (overtollig) hemelwater inzamelen en lokaal

Samenwerken met en aansluiten op de visie en beleid van de Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân is daarom nodig.

verwerken of afvoeren naar een geschikte locatie (vasthouden, bergen, afvoeren) en 3. De zorg voor het grondwater.

Crisisbeheersing door de Veiligheidsregio Veiligheidsregio Fryslân is er voor samenwerking en crisisbeheersing bij overstromingen, maar ook voor

Deze zorgplichten en de maatregelen die daaruit volgen,

informatievoorziening tijdens droogte (de verdringingsreeks)

worden beschreven in het Programma Water en Riolering.

en wanneer er geen of minder (schoon) water meer uit de

Bovendien hebben we in het verlengde hiervan de

kraan komt.

opdracht om te anticiperen op veranderend klimaat dit uitgewerkt in Programma Volhoudbaar 2.0 en de hiermee

Drinkwater door Vitens

samenhangende uitvoeringsagenda klimaataanpassing

Vitens is ons drinkwaterbedrijf en heeft de leveringsplicht

2021-2035.

om nu en in de toekomst de levering van drinkwater te garanderen. Vitens geeft aan dat er in Friesland nu al

Beheren van oppervlaktewater, walkeringen en

knelpunten in de levering (minder waterdruk) zijn. De

oevers

overheden hebben de zorgplicht om de voorwaarden te

De gemeente is eigenaar van een groot aantal kilometers

scheppen voor een duurzame en toekomstbestendige

oppervlaktewater, zowel sloten als plassen en vijvers,

drinkwatervoorziening.

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

7

2.2. Gemeentelijke ambitie: Leeuwarden in het hart van een groen blauwe regio Omgevingsvisie en Coalitieakkoord 2022-2026 Wat zijn onze ambities op het gebied van water? We benoemen de belangrijkste ambities uit de Omgevingsvisie en Coalitieakkoord 2022-2026.

“De gemeente Leeuwarden heeft veel te bieden aan bezoekers. Veel (cultuur)toeristen bezoeken onze bruisende en monumentale binnenstad, prachtige dorpen en een ruim buitengebied met prachtige fiets-, vaar- en wandelroutes.We versterken de mogelijkheden voor waterrecreatie in de stad Leeuwarden en de beleving en toegankelijkheid van het water.We zetten in op kwaliteitstoerisme onder andere in Grou en de Alde Feanen. Wij zetten in op een duurzame groei van het toerisme en kijken daarbij ook naar leefbaarheidseffecten (overlast, betaalbaarheid duurzaamheid).” Ook is de Omgevingsvisie duidelijk over de urgente actuele opgaven die op ons af komen:

“De grote vraagstukken die op wereldschaal spelen, zijn ook voor onze gemeente belangrijke opgaven. Denk aan klimaatverandering, de energietransitie, de biodiversiteitscrisis, het stikstofoverschot en op termijn het tekort aan grondstoffen. Landelijk hebben we te maken met een woningtekort en is de veenweideproblematiek urgent.We zullen een andere koers moeten varen om onze gemeente echt toekomstbestendig te maken.” Het Coalitieakkoord 2022 – 2026 onderschrijft ook de ambities uit de Omgevingsvisie, zoals:

In de Omgevingsvisie staat het als volgt:

“Leeuwarden is in 2028 een groen blauwe gemeente.Water, natuur en open ruimte worden gekoesterd. Het bebouwd gebied is vrijwel niet toegenomen. De ecologische waarde van het landbouwgebied en de betekenis van het water en de waterhuishouding is veel groter geworden.” “Wij willen de bestaande groen blauwe structuren daar waar mogelijk herstellen, versterken en uitbreiden. Dit moet leiden tot een toekomstbestendige leefomgeving.” “Wij gaan in ons buitengebied voor biodiversiteitsherstel en klimaatadaptatie, waarbij we bewaken dat er een goed en werkbaar evenwicht is tussen landschappelijke waarden, landbouw, klimaat, natuur, cultuurhistorische waarden, ondernemerskansen en samenleving.Wij besteden daarbij ook aandacht aan het overstromingsrisico, zowel in het buitengebied als in de stad en de dorpen.Vast staat dat we in 2035 klimaatadaptief zijn en dat de biodiversiteit is toegenomen.”

8

”We willen de gemeente leefbaar houden voor mensen, dieren en planten. Daarom verbeteren we de kwaliteit van water en bodem en herstellen en versterken de biodiversiteit.” “Bodem, water en biodiversiteit nemen we als uitgangspunt bij het inrichten en beheren van de leefomgeving.” “In een beleidskader Water geven we duidelijkheid over het gebruik van water, gewenste verbindingen en het bijpassend voorzieningenniveau.” Daarnaast benoemt zij de sterke economische meerwaarde die water kan hebben:

“Een duurzame, circulaire en concurrerende economie die een bijdrage levert aan welvaart en welzijn van onze inwoners. Daar zetten we op in. Een economie die ook op langere termijn houdbaar is en leidt tot nieuwe werkgelegenheid en economische kansen. Met een sterke basis in kennis en innovatie. Bijvoorbeeld op het gebied van watertechnologie, agrifood, creatieve industrie en media. De historische binnenstad en ons toonaangevend cultureel klimaat trekken jaarlijks veel bezoekers en watersporttoeristen.Toerisme is een belangrijke pijler onder onze economie.”

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

Het Coalitieakkoord gaat uit van integraal werken en

Prinsentuin, Grou als watersportplaats en de waterrijke

omschrijft kiezen en afwegen als volgt:

gebieden zoals de Alde Feanen en het Pikmeer maken van onze gemeente een aantrekkelijke toeristische gemeente.

“Energietransitie, klimaatadaptatie, woningbouw, een goede match tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt en de circulaire economie. Het zijn maar een paar van de grote uitdagingen waar we de komende periode voor staan. Mede door onze keuze voor brede welvaart krijgen we te maken met afwegingen tussen verschillende, vaak uiteenlopende belangen. Niet alles kan overal, niet alles kan samen, niet alles kan op korte termijn en dat schuurt soms behoorlijk ten opzichte van elkaar. Het maken van keuzes is noodzakelijk.”

Zowel toeristisch maar ook zeker recreatief voor onze eigen

Ambities uit programma’s en beleid

“Het water in Fryslân is uniek in Nederland en Europa. De waardering door inwoners van de provincie en bezoekers vanuit binnen- en buitenland is enorm en heeft te maken met de unieke uitstraling en beleving, maar vooral de vele mogelijkheden om te recreëren.Water, het gebruik en de beleving ervan, is onderdeel van het Friese DNA en van onze leefomgeving. Deze unieke waarde willen we graag blijven koesteren, en waar mogelijk verder ontwikkelen. Ook in 2050, in samenhang met de opgaven die op ons afkomen.

In het Programma Volhoudbaar 2.0 is de groen blauwe ambitie zichtbaar in de ambitie om in 2035 een klimaatbestendige gemeente te zijn en de biodiversiteit te herstellen. Deze ambitie uit het Programma Volhoudbaar 2.0 is nader uitgewerkt in het Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie en het Programma Water en Riolering. Ook wordt gewerkt aan het Beleidskader Biodiversiteit en uitvoeringsagenda biodiversiteitsherstel. Deze programma’s

inwoners. Wij gebruiken als vertrekpunt de bestaande ambities in de Visie ‘Bezoek Leeuwarden’. Daarbovenop sluiten we ons als waterhoofdstad aan bij de nieuwe Gebruiksvisie Waterrecreatie Fryslân 2050 van de Provincie Fryslân, en gebruiken dit inspirerende instrument als denktool bij ons afwegingskader. In de Gebruiksvisie is de volgende ambitie opgenomen:

en beleidskaders zijn nauw met elkaar verweven. Het kaartmateriaal en de vertaling naar gebiedspecifieke afwegingen worden op elkaar afgestemd. Leeuwarden is een stad van allure met een historische binnenstad en haar grachten. De stadshaven van de

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

De toekomstige opgaven zijn een kans om waterrecreatie verder te ontwikkelen.We zorgen ervoor dat er altijd ruimte blijft voor (water)recreatie, waarbij water en bodem sturend zijn in toekomstige ruimtelijke gebiedsopgaven in 2050. Waterrecreatie kan een oplossing bieden om op een gedragen

9

wijze de noodzakelijke interventies uit te voeren, juist omdat het een wezenlijk en gewaardeerd onderdeel van onze leefomgeving is.Waterrecreatie verbindt en integreert opgaven met elkaar. In 2050 is er oog voor duurzaam en circulair gebruik van het water, en streven we naar een balans tussen gebruik en verstoring. Duurzaam gebruik vertaalt zich naar emissievrije brandstoffen en naar het stimuleren van gezonde gebruiksvormen als spier- en zeilsporten. Duurzaam gebruik betekent ook om waterrecreatie zoveel mogelijk te integreren andere opgaven, om verdere (ruimtelijke) claims op het landschap te beperken. Op deze wijze kunnen wij in 2050 alle recreanten en gebruikers een plek bieden in Fryslân waarop zij kunnen genieten van het Friese water.”

• Realiseren van een veerkrachtig systeem. • In samenhang met wateroverlast, droogte en de bodem. • Sturen op meerlaagsveiligheid (keringen; beperken van de gevolgen; crisisorganisatie) • Minder afdekken, minder vergraven, bodem niet verontreinigen • Bodemvitaliteit verbeteren • Integrale aanpak in de leefomgeving • Comply or explain (pas toe of leg uit waarom je dat niet doet) Door nadrukkelijk rekening te houden met ons water kunnen we ook in de toekomst blijven wonen en werken in Friesland. De rijksoverheid wil vóór 2030 de natuur de

Bovenstaande ambities zijn het uitgangspunt voor het

ruimte bieden voor herstel en versterking. Voorwaardelijk is

Beleidskader Water: de vraagstukken en doelstellingen

dat de kwaliteit van water en bodem verbetert.

worden inzichtelijk gemaakt en de leidende principes worden uitgewerkt. Het beleidskader water maakt het

Blauwe Omgevingsvisie / Fryslân Klimaatbestendig

daarmee mogelijk om water in brede afwegingen een plek

2050+

te geven.

Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân hebben Fryslân Klimaatbestendig 2050+ opgesteld; hiermee geven de

2.3. Ontwikkelingen om ons heen

beide overheden richting aan de toekomstige inrichting van het watersysteem. Het is tevens een Friese invulling van het principe Water en Bodem sturend. Daarmee is het een

Water en bodem sturend

belangrijk richtinggevend document voor het gemeentelijk

Vanuit Europa, het Rijk, Provincie en Wetterskip komen

Beleidskader water.

er veel nieuwe uitgangspunten aan die de roep om een integrale afweging nog groter maken. Helpend daarbij is dat

Het samenspel Water en Bodem Sturend, Fryslân

het kabinet water en bodem nadrukkelijk sturend maakt bij

Klimaatbestendig 2050+ en de NOVEX / Fries Programma

de ruimtelijke keuzes (Kamerbrief november 2022). Dat is

Landelijk Gebied betekent dat er veel programma’s, doelen

een bevestiging van de lijn die door ons als gemeente in

en wensen samen komen. Wij willen actief onderdeel

de Omgevingsvisie (2021) en het Coalitieakkoord (2022)

zijn van deze ontwikkelingen en kijken waar dit leidt tot

is ingezet. Met de kamerbrief water en bodem sturend

optimalisaties van wat we nu al doen of waar we voor

wordt meer invulling gegeven aan wat ‘klimaatbestendig’

bepaalde zaken echt andere keuzes moeten maken.

inhoudt. Peter Glas, de Deltacommissaris, is zeer stellig: iedere schop de grond in, wordt klimaatbestendig

Waterkwaliteit

uitgevoerd! Dit gaat verder vorm krijgen in de op handen

De Kaderrichtlijn Water is in 2000 van kracht geworden en

zijnde kamerbrieven zoals over de maatlat klimaatadaptief

heeft als doel de kwaliteit van oppervlakte- en grondwater

bouwen en het borgen ervan. Wanneer deze kamerbrieven

in Europa te waarborgen. In 2027 moeten alle EU-lidstaten

op tijd beschikbaar zijn, worden deze meegenomen in het

voldoen aan de doelen die de Kaderrichtlijn Water (KRW)

Beleidskader Water.

stelt. De waterkwaliteit in Nederland verbetert, maar veel waterlichamen voldoen in 2027 naar verwachting nog niet

Vanuit de kamerbrief water en bodem sturend worden de

aan de gestelde doelen. Dit geldt ook voor Friesland en de

volgende uitgangspunten meegegeven:

gemeente Leeuwarden. De verantwoordelijkheid voor het

• Niet afwentelen naar de omgeving. Dus niet van gebied A

behalen van de doelen ligt in hoofdzaak bij provincie en

naar gebied B. Niet afwentelen in de tijd, dus dat je door

Wetterskip Fryslân. Als gemeente hebben wij de opgave

een keuze nu al weet dat je er in de toekomst last van

om de gevolgen voor waterkwaliteit mee te wegen in onze

gaat krijgen. Niet afwentelen van privaat naar publiek of

besluiten.

andersom. • Meer rekening houden met extremen

10

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

3. De opgaven en de vraagstukken waar we voor staan

De gemeente Leeuwarden ligt in het midden van badkuip

behouden binnen de ruimte van de beschikbare financiële

Friesland. Door ontginning van het veen en het ontwateren

middelen van de gemeente Leeuwarden. Vanuit deze

ervan daalt de bodem nog verder. Leeuwarden is ontstaan

basis kan vervolgens maatschappelijke en economische

op de hogere gronden, de terpen, langs de oude Middelzee.

waarde worden gecreëerd. Dit vertalen we in onderstaande afbeelding naar drie opgaven: 1. De basis toekomstbestendig op orde

3.1. Drie centrale opgaven

2. Water benutten voor een gezonde en duurzame leefomgeving

De opgave is om een toekomstbestendige leefomgeving te

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

3. Water (economisch) verwaarden

11

Deze opbouw van de opgaven sluit aan bij de drie centrale ambities en de drie ontwikkelprincipes uit de Omgevingsvisie (‘vergroenen’, ‘verbinden’, ‘verwaarden’).

benutten voor een gezonde en duurzame leefomgeving 3. Economy- Sterke economische positie – VerwaardenWater (economisch) verwaarden

Bovendien past deze opbouw bij het principe water en bodem sturend. Tot slot herkennen we hierin de ‘bruidstaart’

Transitie

van de Sustainable Development Goals die ook aan de

Onderstaande afbeelding geeft weer welke transitie wij

basis ligt van de uitwerking van de Omgevingsvisie.

voor staan. Het wankele evenwicht moet hersteld worden

De combinatie van opgaven, ambities en ontwikkelprincipes

naar een stabiele en brede basis. Waarbij we vooropstellen

is als volgt:

wat onze toekomstbestendige basis nodig heeft en de

1. Biosphere- Groen blauwe regio – Vergroenen- De basis

maatschappij en bloeiende economie zo inrichten dat we

toekomstbestendig op orde

de bodem regenereren en blijven voeden.

2. Society- Goed leven in Leeuwarden – Verbinden-Water

12

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

3.2. De opgaven

Een klimaatbestendige inrichting van het watersysteem vraagt dat we het bestaande, eigen beheerareaal en

De watervraagstukken zijn zodanig breed en omvangrijk,

voorzieningen niveau op orde moeten krijgen. Dat we

dat we er niet aan ontkomen om te prioriteren. Tussen de

moeten anticiperen op wat op ons af komt (water en

opgaven zit een wisselwerking. Door de opgaven in een

bodem sturend, IPPC rapport (klimaateffecten), etc.). De

volgorde te zetten, laten we zien dat het op orde brengen

basis op orde is in zichzelf al een forse financiële plus op de

van de basis (opgave 1), randvoorwaardelijk is voor het

huidige situatie.

invullen van de twee overige opgaven. In het beleidskader water vertalen wij de opgaven naar doelen en waar nodig

Onze aanpak voor klimaatadaptatie, het klimaatbestendig

naar activiteiten.

maken van onze omgeving, is onderdeel van het programma Volhoudbaar 2.0 en heeft 2035 als

Opgave 1: De basis toekomstbestendig op orde

realisatiedatum. De Friese Klimaatatlas geeft daar bovenop al een doorkijk naar 2050, Fryslân Klimaatbestendig

Beter ingericht op huidige weersextremen

2050+ kijkt zelfs al richting 2050-2100. Ons huidige begrip

In 2035 willen we als gemeente klimaatadaptief zijn

van toekomstbestendigheid 2035 is hoogstwaarschijnlijk

ingericht, terwijl we nu bij hoosbuien (25 mm per uur of

een onderschatting op basis van de nog te verwachten

meer dan 60 mm per dag) het water niet kwijt kunnen.

ontwikkelingen op het gebied van wateroverlast, hittestress,

Deze hoeveelheden water per uur of dag worden nu

overstroming, bodemdaling, verzilting en droogte. Hier

al regelmatig overschreden, vandaar dat de op handen

horen de volgende vraagstukken bij:

zijnde klimaatstresstesten met nog zwaardere buien gaan

• We moeten rekening moeten houden met

rekenen. In droge tijden hebben wij geen buffers om de

verdergaande maatregelen dan wat er nu uitgevoerd en

droogte te bestrijden en we merken nu al de effecten van

geprogrammeerd wordt, inclusief de daartoe beschikbare

bodemdaling en verzilting.

middelen en mensen.

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

13

• Is 2035 als einddatum voor Volhoudbaar 2.0 een logisch richtpunt? Waar staan we dan precies? En zijn de

(boezemsysteem) kan doorspoelen vanwege te weinig water, neemt de waterkwaliteit snel af.

oplossingen voldoende robuust? Kijken we nu al verder dan wat we nu nodig hebben voor 2035? Je wilt niet over

De oorzaken van de slechte waterkwaliteit zijn divers, van

20 jaar weer opnieuw grote ingrepen plegen.

landbouw, grote bedrijfslozingen tot medicijngebruik en het gebruik van stoffen die niet door de rioolwaterzuivering

Wat we in het ene gebied doen mag geen nadelig effect

kunnen worden afgebroken, zoals microplastics. We

hebben op het andere. Dit is een uitgangspunt van zowel

gebruiken steeds meer water en produceren daarmee ook

Fryslân Klimaatbestendig 2050+ als de kamerbrief Water en

meer afvalwater.

Bodem Sturend. Het hele systeem is met elkaar verbonden en van elkaar afhankelijk. In de besluiten die we nemen

Een aantal bedrijven binnen onze gemeente zijn

dient het principe van ‘niet afwentelen’ meegenomen te

grote waterverbruikers en grote lozers. Wat er precies

worden. In het Beleidskader Water komt dit terug in het op

wordt geloosd en of het watergebruik en lozingen ook

te stellen afwegingskader.

kunnen verminderen is een uitdaging voor zowel de gemeente als de bedrijven zelf. De intensivering van de

Waterkwaliteit

landbouw en akkerbouw en daarmee het gebruik van

De waterkwaliteit in Friesland staat onder druk. Dit

bestrijdingsmiddelen en toename van meststoffen in het

wordt (mede) veroorzaakt door minder betrouwbare

oppervlaktewater hebben grote invloed op de waterkwaliteit

wateraanvoer naar het IJsselmeer vanuit de bergen en door

en het behalen van de KRW doelen (2027).

de zeespiegelstijging. Op dit moment houden we onze waterkwaliteit kunstmatig op orde door het doorspoelen van

Op veel aspecten moet de waterkwaliteit aanzienlijk

het boezemsysteem met water uit het IJsselmeer. Wanneer

verbeteren om aan de Europese KRW norm te kunnen

Wetterskip Fryslân niet meer dagelijks de grote wateren

voldoen. Onze invloed als gemeente op de waterkwaliteit

14

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

is beperkt, omdat de verantwoordelijkheid bij Wetterskip en

levering bemoeilijken of zelfs onmogelijk maken. Eén van

Provincie ligt. Wel kunnen we aan de slag met de volgende

de doelen vanuit water en bodem sturend is daarom de

onderwerpen:

volgende:

• Nagaan in welke mate ons eigen beheer (riooloverstorten/lozingen, gebruik van het water) kan worden aangepast. • Bewustzijn creëren en stimuleren technologische oplossingen en innovatie. • De waterkwaliteit afwegen ten opzichte van andere functies, zoals intensivering van het recreatief gebruik/

“We werken toe naar een drinkwatergebruik per hoofd van de bevolking van 100 liter in 2035 (thans 125 liter) en beperken laagwaardig gebruik van drinkwater. Grootverbruikers vragen we het drinkwatergebruik ook met 20% te reduceren. Zo beperken we het effect van toename van de watervraag in relatie tot de schaarsere beschikbaarheid van water.”

waterrecreatie. De gemeente Leeuwarden zal de komende jaren nog meer Drinkwatergebruik

inzetten op het stimuleren (innovatiefonds) en toepassen

Het drinkwatersysteem loopt in Nederland en Fryslân

van technologische oplossingen. Dit doen wij samen met de

tegen zijn grenzen aan. Dit komt door droogte, verzilting,

Watercampus, Wetsus, bedrijven en de hogescholen. Vragen

verontreiniging en een toenemende watervraag. In Fryslân

die hierbij ontstaan zijn:

is de vraag in de afgelopen 8 jaar meer dan 18 procent toegenomen. Deze toenemende watervraag wordt

• Hoe kunnen we ons eigen (drink)watergebruik verlagen,

veroorzaakt door meer watergebruik door bewoners en

in onze gemeentelijke gebouwen en voorzieningen?

bedrijven, warmere zomers, een groeiende bevolking

• Het gebruik van schoon drinkwater staat onder druk,

en hiermee samenhangede uitbreiding van stedelijke

ons watergebruik moet naar beneden. Bij langdurige

ontwikkeling door o.a. woningbouw en economische

droogte zullen de waterbedrijven nu al minder water gaan

ontwikkeling.

leveren. Welke middelen kan de gemeente inzetten? Verplichten van hergebruik van schoon water bij verbouw

De drinkwaterbedrijven hebben aangegeven dat er in

en nieuwbouw? Is dat al mogelijk of hoe werken wij

sommige regio’s in Nederland nu al knelpunten zijn die

daarnaartoe?

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

15

Opgave 2: Water benutten als (rand)voorwaarde gezonde en duurzame leefomgeving Voor een gezonde en duurzame leefomgeving is het belangrijk dat de basis toekomstbestendig op orde wordt gebracht, maar hier bovenop kunnen extra keuzes worden gemaakt. Water heeft een belangrijke ‘toegevoegde waarde’ voor de kwaliteit van de leefomgeving. Gebiedsgericht hebben we aandacht voor de kwaliteit die groen en water bijdragen, bijvoorbeeld op het gebied van positieve gezondheid en de mogelijkheden tot sporten, ontmoeten, spelen en bewegen in de openbare ruimte. Door klimaatverandering en het toenemen van warme zomers speelt de aanwezigheid van water ook een belangrijke rol als het gaat om verblijfskwaliteit en het zoeken van verkoeling. Ook speelt water een rol in de energietransitie. Hierbij kunnen de volgende vraagstukken aan de orde

van het waternetwerk onderstreept, met daarbij de wens om

komen:

te kijken naar meer (vaar)verbindingen (inclusief transport),

• Warmte uit water is een interessante optie in de

ook als verbinding tussen stad en platteland (motie groen

warmtetransitie. Welke potentie heeft aquathermie? En als

blauwe structuren 2021). Niet alles kan overal; zeker niet

dat de potentie is, willen we daar dan ook voor gaan? Wat

vanuit de randvoorwaarde van het op orde krijgen en

zijn vanuit water de randvoorwaarden?

houden van de waterkwaliteit en voorzieningenniveau,

• Waterneutraal bouwen, verbouwen en natuurlijk het

oftewel de basis op orde. Het beleidskader water moet

hergebruik van regenwater of hergebruik van “grijs”

duidelijkheid geven over het gebruik van het water (in

afvalwater. Hoe stimuleren wij dat in ons eigen gebouwen

welke gebieden wat kan), gewenste verbindingen en het

en daarbuiten?

bijpassend voorzieningen- en beheerniveau.

• De rol van water in bijvoorbeeld biobased bouwen, zeker als het een regionale insteek kent. Kunnen we

Waterrecreatie

als gemeente dergelijke teelten stimuleren, zijn we als

De Gebruiksvisie Waterrecreatie van de provincie Fryslân

launching customer nodig of is de markt al voldoende op

omschrijft het als volgt:

weg? • Leeuwarden is de watertechnologie stad. Hoe stimuleren we innovaties voor de grote maatschappelijke (water) opgaven? Hoe blijven wij hoogwaardig onderwijs en onderzoek stimuleren, waarin gewerkt wordt aan de grote (water)opgaven die op ons af komen? Welke rol kunnen de Dairy campus, de watercampus en Wetsus hierin bedenken? Opgave 3: Water verwaarden De Provincie Fryslân staat bekend als watersportprovincie. De economische verwaarding ervan is dan ook een aanzienlijke kans, zeker op plekken waar de geschiedenis is

“Waterrecreatie heeft betrekking op het water en het land. Onder ‘waterrecreatie’ verstaan we Friezen en toeristen die op, aan en in het water recreëren in de breedste zin van het woord. Het gaat daarbij om zowel de traditionele watersporters, de innovatieve waterrecreanten als de oeverrecreant. Het gaat om de beleving van het water vanaf de oever en om het recreëren op en in het water. In deze visie beschouwen we de gebruikers van het water zoals zeilen, motorbootvaren, sportvissen, (kite) surfen, waterskiën, wakeboarden, duiken, kanoën, suppen, roeien, schaatsen, zwemmen en recreëren aan het water, zoals zonnen, fietsen, wandelen en aangenaam ontspannen bij rust-, stop-, of horecalocatie. De verschillende typen gebruik van het water kunnen elkaar versterken.”

verknoopt met het water. De versterking van waterrecreatie en het beleven van water, maar ook wonen aan het water en daarmee de benutting van het water is een ambitie die nadrukkelijk wordt genoemd in het Coalitieakkoord en de Omgevingsvisie. In beide documenten wordt ook het belang

16

“Waterrecreatie kan een oplossing bieden om op een gedragen wijze de noodzakelijke interventies uit te voeren, juist omdat het een wezenlijk en gewaardeerd onderdeel van onze leefomgeving is. Waterrecreatie verbindt en integreert opgaven met elkaar.”

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

Het water verwaarden kan, maar binnen de ruimte die

worden. Het beheer van deze ommetjes lift mee op het

opgaven 1 en 2 laten. Op sommige plekken wordt het

watersysteemonderhoud (water aan en afvoer) veelal

te druk en zijn keuzes nodig. Er spelen onder andere de

door het Wetterskip uitgevoerd. Voorzieningen om aan te

volgende vraagstukken:

leggen zijn niet getroffen of worden niet onderhouden.

• Waterrecreatie, (praam/sloep)varen, etc. Benutting van

• Daarnaast zijn er nog de oude opvaarten naar de dorpen,

het water voor watersport; kano, sup, schaatsen, etc. Als

vroeger waren deze bevaarbaar voor groente, aardappel

het te druk wordt of de kosten niet opwegen tegen de

of melk transport. Deze opvaarten zijn geen officiële

baten zijn er keuzes nodig.

vaarroutes en vaak in eigendom van het Wetterskip. Door

• Zijn er voldoende voorzieningen om vuilwaterlozingen door de recreatievaart te beperken en te voorkomen?

de intensieve landbouw, de opwarming van de aarde, het sober en doelmatig onderhoud en daardoor slechtere

• Er lopen onderzoeken naar het beweegbaar maken van

waterkwaliteit groeien deze vaarten in de zomermaanden

de Prins Hendrikbrug en het bevaarbaar maken van

dicht met waterplanten. Hierdoor wordt het medegebruik

de oostelijke vaarroute. De uitkomsten ervan worden

varen vanuit de dorpen lastiger. Waterplanten zijn goed

meegenomen in het beleidskader water. De recreatieve

voor de waterkwaliteit, natuur en biodiversiteit. De keuze

en economische potentie moet daarbij worden

om als gemeente in andermans eigendom ingrepen te

afgewogen tegen de kosten en verkeerskundige effecten

doen is juridisch sterk af te raden. Daarnaast kan het om

en de gevolgen voor waterkwaliteit. In het Beleidskader

grote investeren gaan. Deze moeten worden gewogen

Water nemen we geen realisatiebesluit, maar bepalen

ten opzichte van de baten en hoeveelheid gebruik. Een

we wel de beleidsmatige insteek ten opzichte van de

alternatief is kiezen voor minder recreatief medegebruik

oostelijke vaarroute.

in bepaalde perioden bij veel plantengroei, zodat in

• De gemeente Leeuwarden heeft de afgelopen jaren

zomermaanden de natuur/waterkwaliteit voorrang krijgt.

ommetjes (niet officiële vaarroutes) bedacht als

Hoe deze afweging kan worden gemaakt, werken we uit

recreatieve route. Deze ommetjes hebben geen

in het Beleidskader Water.

vaarwegklasse en vallen daarmee buiten de door de

• We hebben al een start gemaakt met een herijking van

provincie vastgestelde vaarwegen onder het provinciaal

het rondvaartbeleid (nieuwe aanlegplekken) en zijn bezig

mobiliteitsprogramma (RMP). Veel van deze ommetjes

om ten aanzien van ligplaatsen een eenduidig beleid op

hebben te lage bruggen of dammen, zijn niet breed

te stellen.

of diep genoeg om een officiële vaarweg (G of F) te

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

17

Zwemmen

dat en waar dan? Is er economisch winst uit te halen of

• Er is een toenemende behoefte aan zwemwater

wegen de kosten (negatieve effecten op waterkwaliteit,

en verkoeling langs het water door het warmere

biodiversiteit, veiligheid plus de kosten van aanleg

klimaat. Steeds meer inwoners zwemmen graag in

voorzieningen, beheer en handhaven) niet op tegen de

het buitenwater. Het is niet overal toegestaan om in

baten?    

het buitenwater te zwemmen, omdat het niet veilig

• ‘Wonen aan het water’ is nu een belangrijke kwaliteit bij

is of gezond. In de gemeente Leeuwarden zijn nu

de ontwikkeling van woonwijken, maar het beheer en

twee officieel aangewezen zwemgebieden waar de

onderhoud van bijvoorbeeld ligplaatsen of (doorgaande)

waterkwaliteit gecontroleerd wordt. De waterkwaliteit

routes over het water zijn aan de voorkant onvoldoende

op andere plekken is vaak niet toereikend. Er wordt nu

(financieel) geregeld. De beheerkosten drukken hierdoor

veel gezwommen waar ook gevaren wordt. Dit leidt tot

op de reguliere onderhoudsbudgetten die daarin niet

gevaarlijke situaties. Hoe gaan we hier mee om? Welke

toereikend zijn (en er niet voor bedoeld zijn). Er doen

mogelijkheden zijn er om nieuwe zwemlocaties aan te

zich in de praktijk situaties voor dat bruggen te laag zijn,

wijzen of is er behoefte aan een extra buitenzwembad ?

voorzieningen (aanlegplekken, elektra) ontbreken of na

• Ook kwaliteitsaspecten van het water zijn van belang. Als

aanleg niet beheerd (kunnen) worden. Hoe willen wij met

we meer officiële zwemplaatsen willen, hoe verhoudt dit

beheer en onderhoud om gaan?

zich tot het slechter worden van de waterkwaliteit en de

• Waar is wonen op water mogelijk en van toegevoegde

beheer- en onderhoudsopgave ervan? Wegen de aanleg-

waarde? En welk beleid en regelgeving is er (nodig) om

en beheerkosten op tegen de baten?

het beheer goed te regelen? ‘

• Ook de aanwezigheid van zwemtrappen zorgt voor onduidelijkheid. Wie is waar verantwoordelijk voor? Waar

Vanuit de opgave om onze omgeving toekomstbestendig

willen wij dit gedogen en waar handhaven vanwege

in te richten, ontstaan ook nieuwe kansen om water te

overlast, natuurwaarden en veiligheid? Waar moet je aan

verwaarden. Zo kunnen nieuwe waterbergingsgebieden

voldoen om een officiële zwemplaats te worden en te

zodanig worden ingericht dat er ook gerecreëerd kan

blijven? In het beleidskader water werken we dit nader uit.

worden, warmte of elektriciteit kan worden gewonnen en er op of aan gewoond kan worden. Natte teelten en andere

Overig gebruik en beleving

typen landbouw verdragen hogere waterstanden en leveren

• Overig gebruik en beleving van het water (transport,

economische kansen. Een interessante vraag is nog of wij

watersporten, fietsen, wandelen, etc.) heeft onherroepelijk

als Leeuwarden een goede gastheer zijn voor alle start

effect op de waterkwaliteit en de ecologie. Daarnaast

ups of is er meer uit te halen? Welke rol hebben we zelf

zijn het voorzieningenniveau, beheer en onderhoud, en

om in onze eigen ontwikkelingen en gronden partijen de

handhaving belangrijke aandachtspunten.

kans te bieden om innovaties en slimmigheden te laten

• Extreme watersporten en snelvaargebieden. Willen wij

18

ontwikkelen?

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

4. Gebiedsgericht afwegingskader

4.1. Afwegingskader gebiedsgericht toepassen

4.2. Beoogde gebiedsindeling We denken voor de gecombineerde kaart aan de volgende

De opgaven en vraagstukken waar we voor staan, betekenen

gebiedsindeling:

dat we moeten afwegen wat waar kan; een optelsom van

• WESTERGO - greidhoeke en kleiweide

wat er moet (opgave 1 de basis op orde brengen) en

• MIDDELZEE - dynamisch kleilandschap

waar dan nog ruimte voor is als ‘plus’ (opgave 2 en 3). Die

• OOSTERGO - Stienser oudland + mieden

afweging kan per gebied verschillen. Ons streven is daarom

• LEEUWARDEN STAD EN OMGEVING - blauwgroene

dat het algemene afwegingskader uit het Beleidskader Water zoveel mogelijk wordt uitgewerkt met keuzes op

verbinding stad en land • LAGE MIDDEN - veenweiden en veenmoerassen

gebiedsniveau. Op die manier wordt duidelijk hoe het uitgangspunt ‘water en bodem sturend’ richting geeft en

Hoe deze gebieden zich verhouden tot de gebiedsindeling

eisen stelt aan gebruiksfuncties zoals landbouw, wonen en

en prioritering van de inrichtingsprincipes (vergroenen-

natuur. De uitkomsten van die afwegingen dienen uiteindelijk

verbinden- verwaarden) uit de Omgevingsvisie wordt

te worden vertaald naar Omgevingsplannen en opgenomen

per gebied uitgewerkt in het beleidskader water. Wellicht

in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO).

betekent dit op onderdelen een nuancering of andere keuze dan nu in de Omgevingsvisie is verondersteld. Wij nemen

Als hulpmiddel voor het gebiedsgericht toepassen van het

de vrijheid om dit te verkennen, juist ook omdat we moeten

afwegingskader, maken we een set gecombineerde kaarten.

leren werken met de Omgevingsvisie als nieuw instrument

Als ondergrond worden de landschapsbiografie en de

en de financiële vertaling voor regulier onderhoud al een

kaarten van Fryslân Klimaatbestendig 2050+ gebruikt. Deze

forse opgave op zich is. Daarnaast is het interessant om goed

gecombineerde kaart kan dan ook gebruikt worden voor

naar de overgangsgebieden te kijken en de groen blauwe

andere nog op te stellen beleid of beleidskaders.  

structuren die stad/ dorp en platteland met elkaar verbinden weer te geven.  

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

19

5. Hoe nu verder

maatschappelijke partners is beperkt. De participatie richt

5.1. Beoogd proces en planning

zich voornamelijk op informeren en adviseren. Daarom zullen wij een inloopbijeenkomst voor waterstakeholders

Bij het opstellen van het beleidskader zijn bovenstaande

organiseren. Waar we gebiedsgericht thema’s nader

stappen voorzien.

uitwerken kan een meer specifieke participatie inbreng gevraagd worden.

5.2. Projectorganisatie en betrokken partijen

Startnotitie Na het aanbieden van deze startnotitie worden voor de raad twee sessies georganiseerd, namelijk een informerende

We kiezen ervoor om het beleidskader binnen de ambtelijke

en een verdiepende. Doel van deze sessies is om de raad

organisatie op te stellen met de ondersteuning van een

te informeren over de breedte van het thema water en

externe schrijver en projectleider. We kunnen daardoor

vervolgens de diepte in te gaan op de opgaves waar we

goed aansluiten bij de lopende ontwikkelingen rondom

voor staan.

de implementatie van de Omgevingswet en alles wat er in de volle breedte op het thema water op ons af komt. Ook is het hierdoor mogelijk om de afstemming met de

Beleidskader Water

andere beleidskaders (biodiversiteit, uitvoeringsprogramma

College en raad hebben een belangrijke rol in het

vergroening, gemeentelijk mobiliteitsplan, programma

proces van totstandkoming van het beleidskader water.

Spoorzone) en opgaven goed te maken. Zo creëren wij een

Er zijn immers punten waarop het schuurt en waar dus

wendbaar en dynamisch proces.

(bestuurlijke)keuzes nodig zijn.

Participatietraject

Voor de totstandkoming van het beleidskader water

Om het participatietraject vorm te geven, volgen we de

voorzien we een traject waarin college en raad op meerdere

Leidraad Participatie & Dialoog die nu in concept gereed

momenten betrokken worden. Bij het ophalen van de input

is. Op basis van de leidraad bepalen we wat we willen

worden de schuurpunten bediscussieerd. Hierbij wordt

bereiken met de participatie. We hebben te maken

een richting gevraagd als basis voor het opstellen van een

met wettelijke taken. Op veel vlakken ligt de (hoofd)

afwegingskader. Vervolgens wordt het concept van het

verantwoordelijkheid bij Provincie Fryslân en Wetterskip

beleidskader gedeeld en besproken met zowel het college

Fryslân. Daarom betrekken we deze vanaf het begin bij het

als de raad (informatieronde). Op basis van de feedback

proces. Conform de basis inventarisatie water betrekken wij

wordt het definitieve beleidskader opgesteld en worden

interne stakeholders vanuit de verschillende sectoren. De

college en raad gevraagd hierover te besluiten.

ruimte voor participatie door inwoners, ondernemers en

20

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

Bijlage 1: Samenvatting basisinventarisatie De eerste stap om te komen tot een beleidskader is al in

bodem en biodiversiteit leidend zijn voor ruimtelijke

2021 gezet, met de opdracht aan bureau Lysias om een

keuzes. Tegelijkertijd gaat dit niet zonder meer

basisinventarisatie afwegingskader water uit te voeren. De

samen met andere wensen die ook in deze stukken

hoofdvraag was: Bieden de huidige beleidsdocumenten

staan, want lang niet alles kan overal en dat schuurt

voldoende handvatten voor een integraal afwegingskader

daardoor behoorlijk ten opzichte van elkaar. Tussen

om vergunningsaanvragen en andere vragen van gebruikers,

verschillende beleidsvelden, op het gebied van

bewoners en ondernemers aan te kunnen beoordelen.

rollen/ verantwoordelijkheden en op het gebied van financiering kan het schuren. Enkele voorbeelden zijn:

Het antwoord op deze vraag is: Op basis van de gesprekken

Waterkwaliteit wordt in de weg gezeten door lozingen.

die we hebben gevoerd en de informatie die we hebben

Ecologie is niet zonder meer verenigbaar met elk vorm

opgehaald moet deze vraag met nee worden beantwoord.

van watergebruik. Eeuwigdurende beheerkosten zijn niet

De bestaande beleidsdocumenten bieden niet voldoende

automatisch in zicht als over de aanleg (investeringen)

handvatten om een afweging te maken. De omgevingsvisie

wordt nagedacht. Het aanleggen van voorzieningen

geeft wel aan dat de laag van de groen- blauwe regio

wordt niet zonder meer vertaald in de vraag wie daar

randvoorwaardelijk is en geeft daarmee richting. In

verantwoordelijk voor is. Toestaan van bepaald gebruik

bestaande beleidsdocumenten is een basis aanwezig, maar

leidt tot consequenties in termen van handhaving

een goede samenhang tussen al deze stukken ontbreekt.

of regulering (denk aan ligplaatsen of rondvaarten). Juridische, privaat- of publiekrechtelijke consequenties

In het eindrapport zijn de volgende vraagstukken

zijn lang niet altijd bekend in de fase van ideevorming.

geformuleerd:

Het beleidskader maakt duidelijk hoe we tot afwegingen

Vraagstukken tussen beleidsthema’s uit basisinventarisatie water 2021 (Lysias advies) Gastvrijheid/toerisme/bedrijvigheid versus ecologie, kwaliteit van het water, biodiversiteit en kwaliteit van de leefomgeving. Een groeiend aantal bezoekers en gebruik door eigen bewoners leidt tot schade aan (natuurlijke) oevers, overlast en gaat ten koste van de waterkwaliteit. Modern watergebruik gericht op menselijk functies als landbouw en woningbouw versus biodiversiteit en kwaliteit van de leefomgeving. Landbouw en woningbouw leiden tot verzilting, bodemdaling, verdroging en verschraling van het landschap. Beschermen van de biodiversiteit en doelgroepen beleid, ecologisch beheer en natuurvriendelijk oeverbeheer versus ruimte en faciliteiten voor recreatie en scheepvaart. Niet alle waterwegen zijn geschikt voor watersport, snel varen, zwemmen en suppen. Nieuwe faciliteiten zoals aanlegsteigers leiden tot het aantrekken en stimuleren van ondernemers. Dit vraagt om meer beheer en handhaving. Klimaatadaptatie en waterberging met waarde voor biodiversiteit, vitaliteit en gezonde leefomgeving versus een investering in geld en ruimte.  

komen en geeft juridische duidelijkheid over tenminste de gemeentelijke rol en verantwoordelijkheid. 2. De basis (toekomstbestendig) op orde: Voordat we toe kunnen werken naar een groenblauwe regio, is het essentieel de basis op orde te krijgen en dat ook meteen toekomstbestendig te doen. De basis op orde is dus in zichzelf al een forse plus op de huidige situatie. Het Regionaal Water Programma (RWP) van de Provincie onderstreept dit belang. Zo dient de waterkwaliteit in 2027 op orde te zijn. In 2035 willen we als gemeente klimaatadaptief zijn ingericht, terwijl we nu bij hoosbuien (25 mm per uur of meer dan 60 mm per dag) het water niet kwijt kunnen. Deze hoeveelheden water per uur of dag worden nu al regelmatig overschreden, vandaar dat de op handen zijnde klimaat stresstesten met nog zwaardere buien gaan rekenen. In droge tijden hebben wij geen buffers om de droogte te bestrijden en we merken nu al de effecten van bodemdaling en verzilting. Ook ten aanzien van gebruik

Bij het opstellen van deze startnotitie zijn deze observaties

geldt dit. Zo hebben we al een start gemaakt met een

verdiept. We komen dan tot de volgende twee

herijking van het rondvaartbeleid en zijn we bezig om

aandachtspunten voor het beleidskader water:

ten aanzien van ligplaatsen een eenduidig beleid op te stellen. Vanwege beperkt beschikbare middelen en

1. De samenhangende visie op water ontbreekt.

medewerkers is dit een uitdaging. Het beleidskader

De omgevingsvisie en het coalitieakkoord geven wel

werkt nader uit wat ‘De basis op orde’ betekent en hoe

richting. Met name de keuze voor de groenblauwe

dit doorwerkt in de keuzes die we maken; het wordt

regio zet de toon, net als het principe dat water,

onderdeel van afwegingskaders.

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

21

Bijlage 2: Bestaand beleid opsomming Zowel (inter)nationaal als provinciaal is er een breed scala

Gemeente Leeuwarden

aan bestaand beleid dat doorwerkt naar de gemeente.

• Omgevingsvisie Vergroenen Verbinden Verwaarden (2021)

Internationaal • Kaderrichtlijn water (KRW, Europees)

• Coalitieakkoord “Nu investeren in de toekomst – vergroenen, verbinden, verwaarden” (2022)

• Richtlijn Overstromingsrisico’s (Europees)

• Programma Water en Riolering (PWR, 2022)

• Duurzame Ontwikkelingsdoelen (VN)

• Visie Bezoek Leeuwarden 2025 (2021) • Rondvaart beleid (in ontwikkeling)

Rijk

• Ligplaatsen beleid (in ontwikkeling)

• Nationaal Water Programma

• Beleidskader biodiversiteit (besluitvorming 2023)

• KRW Deelstroomgebied Rijn Noord

• Programma Volhoudbaar 2.0(2023)

• Overstromingsrisicobeheerplan

• Uitvoeringsagenda klimaatadaptatie (2021-2035)

• Nationaal Deltaprogramma

• Beheerplan voorziening waterwegen/baggeren (2023 –

• Deltaprogramma Waterveiligheid • Deltaprogramma Zoetwater • Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie

2026) • Beheerplan voorziening civiele kunstwerken (2023 – 2026)

• Nationale Omgevingsvisie (NOVI)

• Beheer en onderhoud kapitaalgoederen (2022)

• Nationale Omgevingsvisie Extra (NOVEX)

• Landschapsbiografie (2023)

• Kamerbrief Water en Bodem Sturend (WaBoS) Provincie Fryslân • KRW Nota 2022-2027 • Fries Bestuursakkoord Water en Klimaat (2021) • Regionaal Waterprogramma (RWP, 2022) • Gebiedsprogramma’s: Agenda Waddengebied, Agenda IJsselmeer, Veenweideprogramma • Provinciale Omgevingsvisie (POVI), De Romte Diele (2020) • Gebruiksvisie Recreatie (concept, 2023 besluitvorming) • Blauwe drager en BOVI, nu genoemd Fryslân Klimaatbestendig 2050+ (2023) • Drinkwaterstrategie richting 2050 Wetterskip Fryslân • Waterbeheerplan (WBP, 2022) • Blauwe Omgevingsvisie (BOVI); (samen met Blauwe Drager vastgesteld door provincie – nu genoemd Fryslân Klimaatbestendig 2050+) Fryslân klimaatbestendig 2050+, voorheen BOVI / Blauwe Drager is een door Wetterskip en Provincie gedeelde visie en ambitie m.b.t. waterbeheer, klimaatadaptatie en de gevolgen hiervan voor de inrichting van Fryslân. Fryslân klimaatbestendig 2050+ is de brug tussen de BOVI en de herziening van de POVI.

22

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water

23

24

Gemeente Leeuwarden | Startnotitie Beleidskader Water