2021-04-15 Bouwstenen voor het Deltaplan

BOUWSTENEN VOOR HET DELTAPLAN

FOTO: PROVINCIE GRONINGEN

NOORDELIJK NEDERLAND EN HET STEDELIJK NETWERK NEDERLAND BETER VERBONDEN

Bouwstenen voor het Deltaplan: No en het Stedelijk Netwerk Nederland Lelystad met de economische kernzones in ‘Bouwstenen voor het Deltaplan’ is

de rest van Nederland. Daartoe is inves­

ontwikkeld door de vier noorde­

teren in infrastructuur nodig. Op deze

lijke provincies Fryslân, Groningen,

manier hebben Noordelijk Nederland en

Drenthe en Flevoland, in samenwer­

Nederland als geheel maximaal profijt van

king met de gemeenten Leeuwarden,

elkaar.

Groningen, Assen en Emmen. Deze bouwstenen zijn het aanbod van

De druk op de fysieke leefomgeving

Noordelijk Nederland in reactie op

dwingt ons het ontwikkelpotentieel van

de nationale opgaven op het gebied

heel Nederland te benutten. Tot 2035

van woningbouw en economische

moeten er één miljoen extra woningen

structuurversterking. Het realiseren

worden gebouwd. Om die grote ambi­

van dit aanbod vergt investeringen

tie te realiseren moet het hele Stedelijke

op diverse terreinen. In dit document

Netwerk Nederland ontsloten worden.

staan drie samenhangende kern­

Op die manier kan heel Nederland bij­

investeringen in de (inter)nationale

dragen aan het invullen van deze natio­

en (inter)regionale bereikbaarheid

nale woonopgave. De provincies Fryslân,

centraal.

Groningen, Drenthe en Flevoland bie­ den daarbij extra kansen. Noordelijk Nederland heeft namelijk de ruimte om de

In Noordelijk Nederland is de toekomst

maatschappelijke opgaven op het gebied

vandaag al begonnen. Met energie­

van wonen­werken, infrastructuur en

transitie, waterstof, natuurinclusieve

landbouw­natuur integraal en in samen­

landbouw / agrofood, groene chemie,

hang met de klimaatopgaven op te pak­

watertechnologie, medische techno­

ken. Klimaatrobuuste watersystemen die

logie, digitalisering, Smart Area en de

de zeespiegelstijging en de toename van

Universiteit van het Noorden lopen wij als

zowel wateroverlast als droogte kunnen

Noordelijk Nederland voorop. Wij kun­

opvangen bepalen op deze wijze mede

nen vanuit deze startpositie een extra

de ruimtelijke inrichting van Noordelijk

bijdrage leveren aan het oplossen van

Nederland. Dit maakt het mogelijk om

nationale opgaven, zoals versnelde

klimaatadaptief en hoogkwalitatief te

woningbouw. Randvoorwaardelijk voor

wonen met schone lucht en gevarieerde

die extra bijdrage is een verbetering

recreatiemogelijkheden in prachtige

van de sociaaleconomische dynamiek in

landschappen.

Noordelijk Nederland. Daarom bepleiten

2

wij het noordelijk stedelijk netwerk, met

Met goede verbindingen kan Noordelijk

als hoofddragers de steden Groningen,

Nederland ca. 220.000 woningen extra

Leeuwarden, Assen en Emmen, beter

bouwen – boven op de reeds bestaande

onderling te verbinden en via Almere en

plannen en afspraken voor de autonome

oordelijk Nederland d beter verbonden bestaande woningvoorraad te versnellen.

l Lelylijn l Verbetering bestaand spoor l Nedersaksenlijn

Daarnaast kent Noordelijk Nederland

Deze investeringen leveren een positieve

verschillende succesvolle economische

businesscase op waarmee wij Nederland

clusters, die kunnen worden versterkt door

verbinden met de toekomst en tegelijker­

betere verbindingen binnen Noordelijk

tijd een goede basis leggen voor de toe­

Nederland en met economische kern­

komstige investeringen in wonen en de

gebieden elders in Nederland. Het ten

nieuwe economie. Morgen begint vandaag!

behoefte. Dit geeft tevens de mogelijkheid om de noodzakelijke vernieuwing van de

volle benutten van de economische kracht van Noordelijk Nederland maakt dat de

Leeswijzer

waarde van de regionale productie van

In het vervolg van dit document schetsen

goederen en diensten aanzienlijk stijgt.

wij allereerst het belang van verbeterde

Niet alleen Noordelijk Nederland heeft baat

bereikbaarheid in het licht van stedelijke

bij deze economische groei, Nederland als

netwerkvorming en agglomeratiekracht.

geheel profiteert daarvan mee.

Wanneer de vier noordelijke provin­ cies beter onderling en met de rest van

Deze ambities gaan niet zonder het

Nederland worden verbonden, kunnen

verbeteren van de verbindingen met

de kansen die Noordelijk Nederland biedt

het Stedelijk Netwerk Nederland, want

op het gebied van woningbouw en eco­

Nederland is te klein voor perifere regio’s.

nomisch groeipotentieel worden benut.

Wanneer alle landsdelen bijdragen aan -

Hier gaan de twee volgende hoofdstukken

en delen in - de brede welvaart, groeit de

op in. Vervolgens zetten wij uiteen hoe de

totale welvaart het hardst. Recent onder­

bereikbaarheid van én binnen Noordelijk

zoek toont aan dat hoe gelijkwaardiger

Nederland kan worden verbeterd door

regio’s in een land zijn, hoe hoger het wel­

de aanleg van de Lelylijn, een verbetering

zijn van het gehele land is . Investeren in

van het bestaande spoor en de realisatie

goede verbindingen is kortom investeren

van de Nedersaksenlijn. Ook benoemen we

in een brede welvaart.

het belang van het creëren van ruimte op

1)

het spoor tussen Lelystad en Amsterdam Om de noordelijke bijdrage aan de

om de bereikbaarheid van Almere en

woningbouwopgave en het economische

Lelystad en daarmee ook van geheel

groeipotentieel te kunnen realiseren, is uit­

Noord-Nederland op langere termijn te

stekende (inter)nationale en (inter)regio­

garanderen, onder andere door de aan­

nale bereikbaarheid noodzakelijk. Een

leg van de IJmeerlijn. Tot slot komen we bij

drietal samenhangende investeringen in

de opbrengsten en investeringen, die met

het spoor is noodzakelijk voor verbeterde

het voorgestelde bereikbaarheidspakket

bereikbaarheid:

gemoeid zijn.

1)

OECD (2019). OECD Regional Outlook. Leveraging megatrends in cities and rural areas; Paris: OECD publishing.

3

Bouwstenen voor het Deltaplan: Noordelijk Nederland en het Stedelijk Netwerk Nederland beter verbonden

HET BELANG VAN STEDELIJKE NETWERKEN

agglomeratie-effect wordt verder versterkt door stedelijke netwerken. Als steden onderling verbonden raken, kan uitwisseling plaats-

Stedelijke netwerken zijn de basis voor

vinden van kwaliteiten en specialiteiten. Ook in

sociaaleconomische dynamiek

Nederland hebben stedelijke netwerken zich

Grote steden zijn de belangrijkste dragers

door de jaren heen sterk ontwikkeld. Het zijn

van economische groei, door de concentratie

deze metropoolregio’s waar inwoners, arbeids-

van inwoners en bedrijven. Dit leidt tot econo-

plaatsen, kennis en inkomen zich steeds meer

mische voordelen op het gebied van vesti-

zijn gaan concentreren. De vier Nederlandse

gingsplaatsfactoren, arbeids- en afzetmarkt,

metropoolregio’s2) vormen samen ongeveer

innovatie en grotere welvaart. Dit zogenoemde

50% van de nationale economie.

De vijver om tal wordt daarmee is voor hun doo de aantrekkings het algemeen e om in Noord-N mogelijkheden wonen aan te k Nederland.

DAILY URBAN SY

Figuur 1

Woon-werkpendel (stromen > 5.000 pers)

2)

4

Metropoolregio Amsterdam, Metropoolregio Rotterdam-Den Haag, Metropoolregio Eindhoven en Metropoolregio Utrecht.

Ruimtelijk-econo Nederland nog te Urban Systems. N Leeuwarden-Sn Assen - blijft ac regio’s, ook bij a Randstad, zoals Deventer-Apeld van pendelstrom daarin zichtbaa nauwelijks is verw Stedelijk Netwerk regio’s wel het g

Stedelijke netwerkvorming in Noordelijk

(inter)nationaal en (inter)regionaal. Door verbe-

Nederland verdient aandacht

terde (inter)regionale en (inter)nationale spoor-

In de Randstad komen de grenzen van agglo-

bereikbaarheid kunnen de kritische massa en

meratievoordelen in zicht terwijl in Noordelijk

dichtheid worden bereikt die bijdragen aan

Nederland de stedelijke netwerkvorming grote

de gewenste sociaaleconomische dynamiek in

potentie heeft. Voor Noordelijk Nederland geldt

Noordelijk Nederland. Op deze wijze kan het

dat de agglomeratie-effecten al sterk optre-

economisch potentieel van Noordelijk Nederland

den in de stad Groningen, waar sprake is van

maximaal worden benut en wordt het fundament

stedelijkheid en een bovenregionaal Daily

gelegd om bijvoorbeeld het bruto regionaal pro-

Urban System. Op andere plekken kunnen deze

duct per inwoner fors te verhogen. Ter illustratie:

agglomeratie-effecten nog sterker tot wasdom

voor Drenthe en Fryslân is dit slechts 89% van het

komen. Dit komt enerzijds doordat Noordelijk

Europees gemiddelde, terwijl Nederland als

Nederland nog onvoldoende is aangesloten

geheel ruim boven dit gemiddelde scoort6). Door

op de stedelijke netwerkstructuur die zich in

een schaalsprong in bereikbaarheid kan ook een

de Randstad en het brede midden van het

schaalsprong in ruimtelijk-economische dyna-

land heeft gevormd en anderzijds doordat de

miek worden gerealiseerd. Noordelijk Nederland

onderlinge regionale bereikbaarheid te wen-

gaat integraal onderdeel uitmaken van het

sen over laat. Noordelijk Nederland heeft een

Nationaal Stedelijk Netwerk en draagt volwaar-

gespreide economische en ruimtelijke structuur.

dig bij aan het duurzaam nationaal groeivermo-

De stedelijkheid is relatief laag en kernen liggen

gen. Noordelijk Nederland heeft de afgelopen

– in termen van bereikbaarheid – op (te) grote

jaren fors geïnvesteerd in het regionale (OV-)net-

afstand van elkaar. Als gevolg hiervan blijft de

werk; nu is een volgende stap in (inter)nationale

sociaaleconomische ontwikkeling van Noordelijk

en onderlinge bereikbaarheid nodig.

3)

Nederland achter bij de rest van Nederland. Door de verbindingen binnen en met Noordelijk Nederland te verbeteren, kan de kansenkloof worden gedicht. De OECD constateert in dit licht dat de agglomeratievoordelen in Nederland het best worden versterkt door de bereikbaarheid van economische gebieden in alle provincies te ontsluiten en adviseert investeringen hierin als landelijke prioriteit.4) Versterking van de agglomeratiekracht door verbeterde bereikbaarheid Om de agglomeratiekracht5) van het noordelijk stedelijk netwerk verder te versterken, is een betere bereikbaarheid nodig op twee niveaus:

3) 4) 5)

6)

Dit blijkt uit toenemende congestie en milieuproblematiek zoals een verslechterde luchtkwaliteit. Broersma et. al. 2008. OECD (2019). OECD Regional Outlook. Leveraging megatrends in cities and rural areas; Paris: OECD publishing. Agglomeratiekracht: de voordelen die samenhangen met de grootte van een agglomeratie of regio en die neerslaan in een hogere productiviteit van bedrijven en een grotere welvaart door een groter aanbod van faciliteiten en goederen. Deze voordelen kunnen worden veroorzaakt door concentratie (spill-overs tussen gelijksoortige bedrijven), clusteroriëntatie (spill-overs tussen gerelateerde bedrijven) of de grootte van de markt bepaald door de connectiviteit/geografische bereikbaarheid. Eurostat (2020). Regional GDP per capita ranged from 30% to 263% of the EU average in 2018.

Figuur 2

Kansenkaart Nederland

12 5

Bouwstenen voor het Deltaplan: Noordelijk Nederland en het Stedelijk Netwerk Nederland beter verbonden

Bijdrage aan nationale opgaven Onder de juiste voorwaarden vormen de potenties van Noordelijk Nederland op het gebied van ruimte, innovatie en betaalbaarheid een troef in het verlichten van de urgente maatschappelijke vraagstukken van zowel de Randstad als Noordelijk Nederland. Een optimale aansluiting van Noordelijk Nederland op het Stedelijk Netwerk Nederland maakt dat een bijdrage kan worden geleverd aan de verstedelijkingsdynamiek in de huidige kern van het Stedelijk Netwerk Nederland. De concentratie van activiteiten in dit gebied leidt tot een grote druk op de ruimte en het milieu, met bijbehorende vraagstukken rondom leefbaarheid en betaalbaarheid. Noordelijk Nederland biedt hiervoor een oplossing. Dit komt op haar beurt de leefbaarheid en de economische dynamiek van Noordelijk Nederland weer ten goede. Figuur 3 Gemiddelde concentraties fijnstof Nederland7)

RUIMTE VOOR KWALITATIEF, GEZOND EN BETAALBAAR WONEN

moet worden vergroot, om tegemoet te komen

Noordelijk Nederland verwelkomt de nationale

groei. In Noordelijk Nederland hebben we op

woningbouwopgave

veel plekken de ruimte om op een hoogkwa-

Noordelijk Nederland kenmerkt zich door de

litatieve wijze in een flink deel van de woning-

goede kwaliteit van de leefomgeving. De lucht is

behoefte te voorzien. Woningen kunnen bij ons

hier het schoonst van heel Nederland. Hier kun

niet alleen tegen aanzienlijk lagere kosten dan in

je relatief goedkoop en ruim wonen, te mid-

andere delen van het land gerealiseerd wor-

den van prachtige landschappen met cultuurrijk

den, maar ook nog eens sneller. Daarbij houden

boerenland en waardevolle natuurgebieden.

we rekening met klimaatadaptatie: we bouwen

aan zowel het huidige woningtekort als aan de woningbehoefte die voortkomt uit de bevolkings-

op locaties die daar vanuit bodem en klimaat De hoge kwaliteit van de leefomgeving in

bezien het meest geschikt voor zijn en realise-

Noordelijk Nederland biedt de mogelijkheid

ren voldoende groen-blauwe voorzieningen om

om een extra bijdrage te leveren aan de natio-

regenwater langer vast te houden en zo bodem-

nale woningbouwopgave. Landelijk is het tekort

daling en hittestress te voorkomen. Ook circulair

inmiddels opgelopen tot ruim 330.000 wonin-

en duurzaam bouwen zien we als belang-

gen. Zowel in de huur- als koopsector zijn weinig

rijke maatstaf bij het ontwikkelen van nieuwe

betaalbare woningen beschikbaar: een koopwoning in de Randstad kost gemiddeld ruim 372.000 euro8) tegenover ca. 262.000 euro voor een woning in Noordelijk Nederland9). Daarbij is de verwachting dat het aantal inwoners in Nederland in de periode 2020 – 2035 toeneemt met 1,4 miljoen10). Dit betekent dat de woningvoorraad tot 2035 met 1,0611) miljoen woningen

6

7) 8)

Atlas van de Leefomgeving (2019). CBS (2021). https://opendata.cbs.nl/#/CBS/ nl/dataset/83625NED/table?dl=31C68. 9) CBS (2021). https://opendata.cbs.nl/#/CBS/ nl/dataset/83625NED/table?dl=31C68; CBS (2021). https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/ dataset/83704NED/table?ts=1617279577129. 10) Groenemeijer, Gopal, Omtzigt & Van Leeuwen (2020); CBS (2020). https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/51/ prognose-bevolking-blijft-komende-50-jaar-groeien. 11) Idem.

Woningbouw is tevens een antwoord op de

Legenda autonome woningbouw extra woningbouw

demografische ontwikkeling in Noordelijk Groningen

Toevoeging van nieuwe woningen en woon-

Fryslân

14.000 45.000

Nederland milieus biedt perspectief voor nieuwkomers

20.000 50.000 Drenthe

om zich in Noordelijk Nederland te vestigen. Dit draagt bij aan het behoud van de leefkwaliteit voor de huidige bewoners en het verder vergroten van de aantrekkelijkheid van Noordelijk Nederland als woonplaats voor nieuwe aanwas.

Flevoland 15.000 45.000 50.000 80.000

De woningbouw biedt op deze manier tevens een antwoord op de verwachte vergrijzing, ontgroening12) en bevolkingsdaling in Fryslân, Groningen, Drenthe en Flevoland. Voor sommige regio’s kan deze bevolkingsdaling oplopen tot wel 15% richting 2040. Randvoorwaarde voor het realiseren van de gewenste bevolkings-

Figuur 4 Woningbouwaantallen autonoom en extra

ontwikkeling is een goede bereikbaarheid van Noordelijk Nederland.

woningbouwlocaties en het vernieuwen van bestaande wijken. Voor een groot deel wordt er gebouwd binnen bestaand stedelijk gebied, waarmee tegelijkertijd invulling wordt gegeven aan de noodzaak tot grootschalige transformaties van woonmilieus en wijkvernieuwing. Door invulling te geven aan de woningbouwopgave wordt de agglomeratiekracht van de stedelijke gebieden in Noordelijk Nederland significant versterkt. Hierbij gelden (OV-)bereikbaarheid, werkgelegenheid, voorzieningen, ruimte voor natuur en kwaliteit van wonen als belangrijke uitganspunten: we stapelen geen stenen, maar bouwen samenlevingen. Investering in verbeterde bereikbaarheid levert 220.000 extra woningen in Noordelijk Nederland op

Figuur 5 Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2018-2035,

Wij zetten al in op de bouw van ca. 100.000 woningen. Als Noordelijk Nederland optimaal wordt aangesloten op het Stedelijk Netwerk Nederland, kan dit aantal stijgen tot 320.000 woningen in 2040. Dit alles met aandacht voor klimaat (energieneutraal), circulariteit en zonder afbreuk te doen aan de hoogwaardige ruimtelijke kwaliteit in de noordelijke provincies.

12) Afname van het aantal jongeren in de bevolking als gevolg van een afname van het geboortecijfer en door het wegtrekken van jonge mensen omdat ze in Noord-Nederland geen passend werk en carrièremogelijkheden kunnen vinden.

7

Bouwstenen voor het Deltaplan: Noordelijk Nederland en het Stedelijk Netwerk Nederland beter verbonden

NOORDELIJK NEDERLAND BIEDT RUIMTE VOOR DE NIEUWE ECONOMIE

l Medische en lifescience technologie, gezondheidseconomie en healthy ageing. Het Healthy Ageing Network NoordNederland maakt Noordelijk Nederland al

Investering in verbeterde bereikbaarheid

jaren tot het Europese voorbeeld op het

versterkt het economisch groeipotentieel

gebied van active & healthy ageing.

Noordelijk Nederland kent verschillende sterke toonaangevende sectoren. De potentie van

l Watertechnologie. Noordelijk Nederland

deze succesvolle clusters kan verder worden

heeft een sterk en groeiend kennis- en

versterkt door ze te verbinden met de eco-

bedrijvencluster op het gebied van water

nomische kerngebieden elders in het land en

(Wateralliantie op wereldniveau).

door het verbeteren van de verbindingen binnen Noordelijk Nederland zelf. Deze verbete-

l Smart Area. In Noordelijk Nederland is er

ringen in bereikbaarheid leiden ertoe dat de

volop experimenteer- en praktijkruimte

agglomeratiekracht maximaal wordt versterkt:

voor Smart initiatieven – o.a. SmartMobility,

Noordelijk Nederland wordt aantrekkelijker als

SmartShipping, SmartFlying en SmartFood –

woonplaats, een baan in de vier noordelijke

om van start-up naar scale-up te komen.

provincies is beter bereikbaar voor inwoners van binnen én van buiten de provincies, en de

l HTSM/Digitalisering/maakindustrie.

interactie tussen clusters is optimaal. De groei-

Op het vlak van digitalisering en hoog-

clusters kunnen zodoende echt tot wasdom

waardige maakindustrie kent Noordelijk

komen en het economisch potentieel kan ten

Nederland sterke kennisinstellingen, diverse

volle worden benut. De economische structuur-

multinationals en een dynamische start-up

versterking in Noordelijk Nederland heeft ook

scene.

haar doorwerking in de nationale economie. Niet alleen de vier noordelijke provincies profi-

l Circulaire economie. De inzet van Noordelijk

teren hiermee van de verbeterde bereikbaar-

Nederland op watertechnologie, duurzame

heid, maar ook Nederland als geheel.

energie, health, landbouw, circulair bouwen en groene chemie sluit goed aan bij de tran-

Noordelijk Nederland kent sterke toonaan­

sitie naar een circulaire economie.

gevende sectoren en veelbelovende clusters Vergroening, verduurzaming en innovatie zijn

l Agrofood. Noordelijk Nederland kent een

kenmerkend voor de economische clusters van

sterke (inter)nationaal toonaangevende

Noordelijk Nederland, aansluitend op ons DNA:

agrofoodsector, met name groot op het

mentaliteit, inventiviteit en historie. Wij hebben

gebied van zuivel, eiwit, suiker, aardappel­

volop ruimte om deze clusters verder te laten

zetmeel en pootaardappelen. Kenmerkend

groeien.

voor de sector zijn hoogtechnologische, innovatieve landbouw, hoogopgeleide agrariërs

l Waterstof en energietransitie. Het aandeel

en koppeling met andere sectoren.

banen in de duurzame-energiesector alsook het aandeel hernieuwbare energie neemt

l Logistiek. Noordelijk Nederland biedt met

in Noordelijk Nederland sterk toe. Ook loopt

havens, businessparken en twee regionale

Noordelijk Nederland voorop in de ontwikke-

burgerluchthavens voor groot handels-

ling van (groene) waterstofproductie, -trans-

verkeer de logistieke infrastructuur voor

port en -toepassing.

multimodale en steeds duurzamere bevoorrading van de stedelijke agglomeraties in Nederland.

8

l Maritiem. Afgelopen jaren hebben regionale

Een tweede factor die van belang is om

overheden en het maritieme bedrijfsleven

Noordelijk Nederland als woon- en werklocaties

gezamenlijk geïnvesteerd in een betere recht-

aantrekkelijker te maken, is de bereikbaarheid

streekse toegang naar zee bij de Afsluitdijk.

van banen. Een goede bereikbaarheid zorgt

Daarmee is een groei van de shortsea ship-

ervoor dat de kennis- en innovatieclusters vol-

ping, banencreatie en meer samenwerking

doende getalenteerd en gekwalificeerd perso-

tussen werven en binnenhavens in gang gezet.

neel kunnen vinden en werven. Een snelle trein naar Noordelijk Nederland is cruciaal voor het

l Kennis: In de vier noordelijke provincies werkt

werven en vasthouden van talenten en vakmen-

het bedrijfsleven nauw samen met regionale

sen. Het versterken van de bereikbaarheid en

opleiders en kennisinstellingen. Dat doen ze

daarmee het versterken van de agglomeratie-

in het besef dat kennis, kunde en vernieu-

kracht, brengt meer arbeidsplaatsen binnen

wing de sleutelfactoren zijn om in de kennis-

bereik. Door de beschikbaarheid en bereikbaar-

economie een robuuste positie te verwerven.

heid van banen kan het economisch ontwikkel-

De regionale opleiders en kennisinstellin-

potentieel van Noordelijk Nederland vervolgens

gen hebben hun krachten gebundeld in de

maximaal worden benut.

Universiteit van het Noorden. Door een betere bereikbaarheid wordt ook de regionale arbeidsmarkt versterkt Voor de doorontwikkeling van de economische clusters die Noordelijk Nederland kent, zijn kenniswerkers en vakmensen cruciaal. Voor Groningen

OPTIMALE CONNECTIVITEIT IS RANDVOORWAARDELIJK OM DE KANSEN IN NOORDELIJK NEDERLAND TE VERZILVEREN

geldt inmiddels dat een groot deel van de jonge

Het optimaal verbinden van Noordelijk

hoogopgeleiden na het afronden van hun studie

Nederland met het nationaal stedelijk netwerk

in de stad blijft wonen en werken. Om de aantrek-

draagt bij aan een brede welvaart, het oplos-

kelijkheid van Noordelijk Nederland als woon- en

sen van grote maatschappelijke opgaven en het

werkplaats verder te versterken, is een eerste

beter benutten van de economische en ruim-

belangrijke factor de aanwezigheid van banen.

telijke kracht van niet alleen de vier noordelijke

Ondernemers vestigen zich doorgaans daar

provincies, maar van heel Nederland. Tevens

waar agglomeratievoordelen bestaan. Hierbij

biedt dit koppelkansen met klimaatadaptatie.

spelen elementen als de bereikbaarheid van het

Denk bijvoorbeeld aan een nieuw spoorlichaam,

gebied, de aanwezigheid van kennisinstituten en

dat eveneens een gebied voor wateropvang

de kwaliteit van de woonomgeving een belang-

begrenst. Om deze ambities te realiseren, zijn

rijke rol. In Noordelijk Nederland zijn hoog-

investeringen op diverse terreinen noodzakelijk

waardige kennisinstituten en innovatieclusters

waaronder op het gebied van bereikbaarheid.

aanwezig. Er is echter sprake van een gespreide

Zoals eerder uiteengezet wordt een onder-

economische structuur: op de onderlinge aanslui-

scheid gemaakt tussen (inter)nationale en (inter)

ting tussen clusters binnen Noordelijk Nederland

regionale bereikbaarheid. Het gaat hierbij

en de verbinding met economische kernen elders

om een breed investeringspakket, waaronder

valt nog een flinke slag te slaan. Een versterking

de capaciteitsuitbreiding van wegen en ver-

van de bereikbaarheid vergroot de aantrekkelijk-

keersknooppunten, het ontsluiten van nieuwe

heid van Noordelijk Nederland als vestigingsplaats

woonlocaties en economische groeisectoren en

voor bedrijven, opleidingen en kennisinstellingen.

investeringen in de spoorinfrastructuur. Een drie-

Bovendien stimuleert het de synergie binnen de

tal samenhangende investeringen in het spoor

clusters van Noordelijk Nederland, waardoor de

is noodzakelijk voor de verbeterde bereikbaar-

economische waarde van clusters vergroot en het

heid: de Lelylijn, verbetering van bestaand spoor

aantal banen zal toenemen.

en de Nedersaksenlijn.

9

Bouwstenen voor het Deltaplan: Noordelijk Nederland en het Stedelijk Netwerk Nederland beter verbonden

Gerelateerde spoorinvesteringen complementeren de verbeterde bereikbaarheid. Hierbij gaat het onder meer om de verbetering

Legenda

van de verbinding tussen Groningen

Lelylijn Verbetering bestaand spoor

en Leeuwarden alsmede het creë-

Ontbrekende schakel Nedersaksenlijn

ren van voldoende ruimte op het spoor tussen Lelystad/Almere en Amsterdam, om daarmee de bereikbaarheid van Almere,

Groningen Leeuwarden

Lelystad en van het gehele Noorden van Nederland

Drachten

Harlingen

op de langere termijn te Assen

garanderen. Dit laatste vereist snelle uitvoering van

Heerenveen

OV SAAL als ook de realisatie van de IJmeerlijn13).

Stavoren

Emme

De drie samenhan-

Emmeloord

gende investeringen die

Meppel

de bereikbaarheid van

Zwolle

Noordelijk Nederland zullen

Lelystad

optimaliseren zijn:

1

Lelylijn

Amsterdam Almere

De Lelylijn is de drager van een verbeterde (inter)nationale bereikbaarheid van Noordelijk Nederland. Deze verbinding van landsdelen zorgt voor een landelijke schaalsprong in spreiding van werk, wonen en welvaart en levert een buitengewoon grote bijdrage aan het duurzaam verdienver-

Kopenhagen > Oslo/Stockholm

mogen van Nederland. Bovendien is de Lelylijn een belangrijke schakel in de toekomstige spoorverbinding Amsterdam – Groningen – Bremen, Hamburg – Scandinavië. Ten slotte is de aanleg van deze nieuwe verbinding een oplossing voor de kwetsbaarheid van

Calais > Londen > Edinburgh Hamburg > Berlijn > Warschau

de flessenhals tussen Zwolle en Meppel (gemiddeld 9 uur per week verstoring of stremming). Een tweede toegangspoort naar Noordelijk Nederland is ook daarom noodzakelijk. Parijs > Bordeaux > Lissabon

13) De IJmeerlijn is door Rijk en regio aangemerkt als kansrijke oplossing om bij te dragen aan de verstedelijkingsopgave in de Oostflank van de Metropoolregio Amsterdam en om de druk op de bestaande Flevolijn te beperken. Hierover worden afspraken gemaakt tussen Rijk en regio als onderdeel van de Verstedelijkingsstrategie Metropoolregio Amsterdam.

10

Lyon > Marseille > Barcelona

en

Door de Lelylijn worden Groningen, Heerenveen,

De directe voordelen van verbeterde

Drachten, Emmeloord, Lelystad en Leeuwarden

spoorbereikbaarheid nog eens samengevat

– als ook de omliggende regio – veel sneller

Een betere (inter)nationale en (inter)regio-

onderling en met de rest van Nederland ver-

nale bereikbaarheid van Noordelijk Nederland

bonden. Deze nieuwe verbinding levert een reis-

heeft verschillende positieve effecten. Zo neemt

tijdwinst tot 40 minuten van en naar de Randstad

de aantrekkelijkheid als vestigingsplaats voor

op. Zo gaat de reistijd van Leeuwarden naar

bedrijven op twee manieren toe. Allereerst is er

Amsterdam Zuid terug van twee uur naar een

niet langer sprake van locatiekeuze buiten het

uur en een kwartier en is dit voor Groningen

Stedelijk Netwerk Nederland, maar daarbinnen –

anderhalf uur . Hierdoor krijgen deze noor-

met de Randstad en Schiphol op aanvaardbare

delijke steden een verbeterde positie in het

reisafstand. Daarnaast maakt de reistijdverkorting

Stedelijk Netwerk Nederland als ook bijbeho-

door versnelling en frequentieverhoging het mak-

rende ontwikkelingsmogelijkheden.

kelijker om hoger opgeleiden en vakmensen van

14)

2

elders aan te trekken voor functies in Noordelijk Verbetering bestaand spoor

Nederland. Bij een in de toekomst afnemende beroepsbevolking in Noordelijk Nederland is

Verbetering van het bestaand spoor tussen

dat cruciaal om de vitaliteit en leefbaarheid van

Zwolle-Groningen/Leeuwarden en Zwolle-

Noordelijk Nederland op peil te houden.

Emmen is noodzakelijk om Noordelijk Nederland al op zo kort mogelijke termijn, via de Hanzelijn,

Voor zowel huidige als nieuwe inwoners van

sneller en betrouwbaarder te verbinden met de

Noordelijk Nederland vergroot de verbeterde

Randstad en met andere regio’s in ons land. Dit

nationale en regionale bereikbaarheid het aan-

maakt hoogfrequente en versnelde (regionale)

tal banen binnen een aanvaardbare reistijd. Net

treinen mogelijk op de verbindingen Groningen/

als voor de overige Nederlanders een baan in

Leeuwarden via Zwolle naar Lelystad en Almere,

Noordelijk Nederland beter bereikbaar wordt.

alsmede tussen Zwolle-Emmen. De verbeterin-

Daarbij gaat het niet zozeer om een dagelijkse

gen leiden ertoe dat bijvoorbeeld Assen ruim 20

pendel, maar veel meer om de semi-frequente

minuten dichter bij de Randstad komt te liggen.

relaties (bijvoorbeeld twee keer per week). Juist

3

voor hoger opgeleiden wordt dit steeds belangNedersaksenlijn

rijker, nadrukkelijk versterkt door de verwachte veranderingen in werkpatronen ten gevolge

Ten behoeve van een sterk verbeterde regi-

van de coronacrisis. Kortom: een verbeterde

onale bereikbaarheid dient ook ingezet te

connectiviteit van Noordelijk Nederland versterkt

worden op de aanleg van de tweede ontbre-

het toekomstperspectief van heel Nederland.

kende spoorschakel in Noordelijk Nederland: de

Met meer kansen voor meer bedrijven, werk-

Nedersaksenlijn. Deze lijn is een ‘game changer’

nemers en inwoners en als uiteindelijk resultaat

voor de regionale economie en de regionale

een bredere welvaart.

bereikbaarheid van Noordoost-Nederland. De Nedersaksenlijn verbindt Enschede via Emmen

Agglomeratie­effecten ontstaan op nieuwe

direct met Groningen, inclusief een verbinding

en versterkte knooppunten en komen de hele

met het Duitse spoornetwerk. In combinatie met

regio ten goede

de verbindingen over het bestaande spoor ont-

Knooppunten zijn de plaatsen waar agglome-

staat op deze wijze een goed dekkend regio-

ratiekracht ontstaat. De snellere spoorverbin-

naal netwerk.

dingen scheppen de randvoorwaarden tot een schaalsprong voor de nieuwe en bestaande (intercity)stations aan deze lijnen. Op en rondom

14) QuickScan Agglomeratie NoordNederland, Studio Bereikbaar (2021).

deze knooppuntlocaties zullen op grootschalige en hoogwaardige wijze stedelijke activiteiten als

11

Bouwstenen voor het Deltaplan: Noordelijk Nederland en het Stedelijk Netwerk Nederland beter verbonden

wonen, werken en voorzieningen toegevoegd

positief. Een belangrijke reden hiervoor is in de

en verdicht worden. Hierdoor neemt rondom

eerste plaats dat de potentie van Noordelijk

de knooppuntlocaties de gewenste agglome-

Nederland – zoals hiervoor betoogd – zeer groot

ratiekracht toe. Gecombineerd met de verbe-

is. De investeringen renderen daardoor snel

teringen in de regionale bereikbaarheid zullen

en goed. In de tweede plaats kunnen nationale

niet alleen de genoemde steden profiteren,

opgaven in de vier noordelijke provincies relatief

maar uiteindelijk geheel Noordelijk Nederland.

eenvoudig en goedkoop gerealiseerd worden.

Behalve de knooppuntlocaties zelf, profiteren ook de gemeenten buiten de directe invloeds-

De kosten zijn niet gering…

gebieden van de knooppuntlocaties van de

De totale investering in het verbeteren van de

agglomeratie-effecten die ontstaan. Dit geldt

bereikbaarheid per spoor wordt geraamd op

helemaal wanneer ook de regionale ontslui-

ca. € 9,5 miljard. Daarbij gaat het niet alleen om

tingsstructuur (met name OV en fiets) optimaal

de infrastructurele ontwikkeling, maar ook om

wordt afgestemd op de nieuwe en bestaande

de noodzakelijke verbetering van de knoop-

knooppunten langs het spoor. Het aantrekken

punten en het onderliggende mobiliteitsnetwerk.

van nieuwe inwoners en bedrijvigheid, vergroot

De investeringen ten behoeve van de Lelylijn

ook het draagvlak van voorzieningen en de

vergen een bedrag van € 6,5 miljard15), voor het

leefbaarheid en vitaliteit van dorpen.

bestaande spoor gaat het om investeringen van ca. € 2 miljard en de investeringen rond de

IN STAPPEN REALISEREN WE HET NIEUWE PERSPECTIEF

Nedersaksenlijn zijn geraamd op € 1 miljard. Deze investeringen worden over een lange periode uitgesmeerd. De komende jaren ligt de

‘Bouwstenen voor het Deltaplan’ gaat uit van

focus met name op het uitvoeren van de nood-

een samenhangend pakket aan maatrege-

zakelijke verkenningen en het concretiseren van

len: de Lelylijn, verbetering van het bestaande

de plannen. De eerste projecten op het bestaand

spoor en de Nedersaksenlijn. Wij gaan uit van

spoor kunnen in de komende vier jaar in reali-

een win-win-winscenario waarin (1) Noordelijk

satie komen, direct gevolgd door het starten met

Nederland een bijdrage levert aan het oplos-

de bouw van de Lelylijn en de Nedersaksenlijn.

sen van ruimtegebrek (fysiek en milieu) in

Het merendeel van de investeringen vindt zijn

de Randstad, (2) het duurzaam economisch

beslag eind jaren ’20/begin jaren ‘30.

groeipotentieel van de vier noordelijke provincies en daarmee Nederland wordt vergroot en (3) daarmee een bijdrage wordt geleverd aan het ombuigen van de negatieve sociaalecono-

DELTAPLAN NOORD­NEDERLAND: DRIE SPOREN AANPAK

mische spiraal in het Noorden en het versterken

kosten in mld

van de jonge, onvolgroeide Flevolandse economie. Dit zijn de baten die afgewogen dienen te worden tegen de benodigde investeringen. De investeringen in een verbeterde bereikbaarheid hebben een positieve business case

Lelylijn Verbetering bestaand spoor

2

Nedersaksenlijn

1

TOTAALPAKKET

9,5

De materiële en immateriële opbrengsten van het voorgestelde bereikbaarheidspakket zijn enorm. Natuurlijk gaat het om behoorlijke investeringen in de komende regeerperiode en de jaren daarna, maar de business case is zeer

12

6,5

15) Investering Lelylijn is incl. de bochtverruiming bij Heerenveen ten behoeve van een snelle rechtstreekse verbinding met Leeuwarden.

30.000

markt krijgt een forse impuls, wat op zichzelf de

20.000

aantrekkingskracht van Noordelijk Nederland

10.000

bestaande spoor worden gerealiseerd en vervolgens ook de Lelylijn en de Nedersaksenlijn in

-N e

d

e rl a

e vo la

n e ng

voor het imago van het gebied. Wanneer eerst de verbeteringen aan het

35.385

nd

a

rl e

d

e N

N o o rd

dag één voor positieve energie en is een boost

G ro ni

lâ Fr ys

Nederland vergroot gaat worden, zorgt vanaf

35.151

0 n

naal dat de agglomeratiekracht van Noordelijk

31.853

Fl

al vergroot. Het afgeven van een krachtig sig-

31.947

nd

direct rendement op. De regionale arbeids-

46.714

42.174

nd

De investeringen in de infrastructuur leveren

40.000

nt he

de baten

BRP per inwoner in euro’s in 2019 (CBS, 2021)

50.000

D re

…maar worden ruimschoots overtroffen door

Figuur 6

BRP per inwoner

Uit: De stand van de Noord Nederlandse economie, Economic Board Noord Nederland, februari 2020

bedrijf worden genomen, nemen de opbrengsten verder toe. Het regionale bedrijfsleven

De impuls in de economie en werkgelegenheid

versterkt zich door de toegenomen bereikbaar-

zorgt voor een groei van het aantal inwoners.

heid en de agglomeratie-effecten die daaruit

Dit eens temeer omdat Noordelijk Nederland

ontstaan. Het spreekt voor zich dat de positieve

een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving

effecten op sociaaleconomisch gebied, die hier-

biedt die – in combinatie met een uitstekende

mee samenhangen, enorm zullen zijn.

bereikbaarheid, hoogwaardige voorzieningen en vitale economische clusters – uitste-

Als de economische potentie van Noordelijk

kend geschikt is om een deel van de landelijke

Nederland ten volle kan worden benut, dan

woningbehoefte te accommoderen. Los van de

groeit de waarde van de regionale productie

impuls die deze ‘nieuwe aanwas’ aan de regio-

van goederen en diensten met zo’n €24 miljard

nale economie geeft, zijn de opbrengsten voor

per jaar . Zelfs al zou slechts de helft hiervan

de overheid groot. Afhankelijk van de gehan-

gerealiseerd worden, dan gaat het nog steeds

teerde rekenmethoden landt zo’n 40 à 50% van

om ca. €12 miljard per jaar: een bedrag meer

de koopprijs van een woning uiteindelijk in de

dan de totaal benodigde investering in een

staatskas. Die woningen kunnen eerder in de

verbeterde bereikbaarheid. Daar komt bij dat

vier noordelijke provincies worden gerealiseerd

economisch sterke regio’s direct van investerin-

dan in de Randstad. Uitgaande van 220.000

gen in gebieden met onbenutte potentie (trick-

woningen met een gemiddelde koopprijs van

le-up) profiteren, terwijl het omgekeerde effect

ca. € 260.000 gaat het in totaal om een bedrag

(trickle-down) slechts zeer minimaal is . Niet

van ruim vijfentwintig miljard euro, dat eerder in

alleen de vier noordelijke provincies profiteren

de staatskas komt.18)

16)

17)

hiermee van dit bereikbaarheidspakket, maar ook de nationale economie.

Naast deze financiële cijfers gaat het uiteindelijk om het effect op brede welvaart, om het welbevinden en geluk van mensen. Bij de hui-

16) €11.274 (verschil in Bruto Regionaal Product (BRP) tussen Nederland en Noordelijk Nederland) x 2.140.375 (aantal inwoners Fryslân, Groningen, Drenthe en Flevoland)= €24.131.477.750,- (getallen 2019), dus bijna €24 miljard p/j potentieel BRP. 17) PBL 2019, economische samenhang tussen regio’s. 18) CBS 2009, gemeente Groningen. 19) PBL 2019; Buitelaar et. al. 2016. 20) OECD (2019). OECD Regional Outlook. Leveraging megatrends in cities and rural areas; Paris: OECD publishing.

dige groeiende economische verschillen tussen regio’s19) worden vanuit een breed welvaartsperspectief kansen gemist. Hoe gelijkwaardiger regio’s in een land zijn, hoe hoger het welzijn van het gehele land is20). En het gaat zeker om het perspectief dat we de regionale kansenongelijkheid op kunnen opheffen, zodat een

13

Bouwstenen voor het Deltaplan: Noordelijk Nederland en het Stedelijk Netwerk Nederland beter verbonden

kind dat in Zuidoost-Drenthe, Oost-Groningen,

1.

De realisatie van de ambities zetten we

de Noordoostpolder of Noordoost-Fryslân

direct in gang, door het gezamenlijk met

opgroeit hetzelfde carrièreperspectief heeft als

het Rijk ontwikkelen van een Rijk-Regio

een kind in de Randstad of Noord-Brabant.

Programma dat het proces van verdere concretisering en daadwerkelijke realisatie

Alle partijen zijn verantwoordelijk voor de

coördineert; het nemen van het besluit tot

dekking

aanleg van de Lelylijn en de Nedersaksenlijn

Natuurlijk doen de provincies en gemeenten in

in de komende kabinetsperiode vormt

Noordelijk Nederland hun uiterste best om vanuit

daar een belangrijk onderdeel van. Met

hun verantwoordelijkheden de randvoorwaar-

een daadkrachtige samenwerking tussen

den en financiële draagkracht voor het ver-

Rijk en Regiopartijen binnen dit programma

sterken van de agglomeratiekracht op orde te

creëren we de randvoorwaarden om de

brengen. Verder zal er daar waar mogelijk een

voorziene ontwikkelingen op het gebied

beroep gedaan worden op RRF / EU-regelingen

van bereikbaarheid, economie en wonen

en het Groeifonds. Een deel van de kosten is

optimaal op elkaar te laten aansluiten.

daarmee gedekt, maar een financiële impuls vanuit de rijksoverheid is onmisbaar. En gezien

2. Vergelijkbaar met hoe dit ook op andere

de baten op de langere termijn voor de schat-

plaatsen in het land gebeurt, zetten het

kist meer dan redelijk.

Rijk en de vier noordelijke provincies zich in om zo snel mogelijk de planvorming tot

MORGEN BEGINT VANDAAG

en met de realisatie van de Lelylijn en de Nedersaksenlijn te doorlopen.

Het adresseren van de uitdagingen op nationale

3. Tegelijkertijd wordt gestart met de voorberei-

schaal verdraagt geen uitstel. De woningbouw-

ding van de verbeteringen aan het bestaande

opgave wordt met de dag urgenter en het-

spoor om zo vrijwel per direct tastbare stap-

zelfde geldt voor de benodigde transitie naar

pen richting de verbeterde bereikbaarheid

een innovatieve en duurzame economie. Politiek

op (inter)nationaal niveau te zetten.

en bedrijfsleven in de vier noordelijke provincies staan in de startblokken om de geschetste

Met deze aanpak versterken we stap voor stap

grote bijdrage aan de oplossingen voor deze

het Stedelijk Netwerk Nederland en verbinden

uitdagingen te leveren. Wachten tot de spreek-

we Nederland met de toekomst. Morgen begint

woordelijke schep voor nieuwe infrastructuur de

vandaag!

grond in gaat, is geen optie. Daarom voorzien wij een ambitieuze maar haalbare planning voor de komende jaren.

14

15

Bouwstenen voor het Deltaplan: Noordelijk Nederland en het Stedelijk Netwerk Nederland beter verbonden

april 2021