2020-03-31 Informerende brief aan de raad uitvoering motie Voorkomen is beter dan genezen

Aan de gemeenteraad

Uitvoering Motie ‘Voorkomen is beter dan genezen’ Z220846-2020 Sociaal Domein 14058, B. van Berkum 31 maart 2020 Geachte leden van de gemeenteraad, In de raadsvergadering van de gemeente Leeuwarden, op 27-03-2019 is tijdens de behandeling van het voorstel ‘Sturing op Jeugdhulp’ de motie: ‘Voorkomen is beter dan genezen’ aangenomen. In de motie wordt het college gevraagd om inzichtelijk te maken hoe de gemeente beter kan sturen omdat uit verschillende onderzoeken blijkt dat bij kinderen, die jeugdzorg nodig hebben, vroegkinderlijke problematiek kan leiden tot ernstige problemen in de toekomst. In Leeuwarden streven we ernaar dat iedere jeugdige veilig en gezond kan opgroeien en dat de jeugdige opgroeit naar zelfstandigheid, zodat hij of zij als volwassene voldoende zelfredzaam is en maatschappelijk kan participeren. De eerste verantwoordelijkheid voor het veilig en gezond opgroeien ligt vanzelfsprekend bij de ouders en de jeugdige zelf. Als daarbij ondersteuning nodig is, wordt deze door de gemeente geboden. We laten kinderen nooit in de kou staan, maar erkennen ook dat niet alle problemen oplosbaar zijn. We zoeken daarom met de jeugdige, ouders, hun directe netwerk en professionele partners naar een passende oplossing. In zijn algemeenheid zoeken we deze oplossing altijd dicht bij de thuissituatie van de jeugdige.

Inclusie en normaliseren staat daarom hoog op de Leeuwarder jeugdagenda, evenals ambulante hulpverlening in plaats van residentiële zorg. Het Leeuwarder Jeugdstelsel, de lokale ketenaanpak en de Leeuwarder Jeugdagenda vormen gezamenlijk met het herijkingsdocument Sociaal Domein de basis van hoe de gemeente Leeuwarden zou willen zien dat kinderen opgroeien en als zich problemen voordoen hoe de gemeente wil dat dit wordt aangepakt, maar ook hoe we dit kunnen voorkomen. De focus ligt niet alleen op maatwerkvoorzieningen voor de jeugdigen die dat nodig hebben, maar ook op het aanbod en de samenwerking binnen de sociale basis en de basisondersteuning. De vraag van de raad om nog scherper te sturen op het preventieve veld speelt zich af binnen de sociale basis (scholen, kinderopvang algemene voorzieningen zoals die van Humanitas en Support

Blad 2

Fryslân, jeugd- en jongerenwerk, sportverenigingen, culturele instellingen, kerken, de mienskip en buurt- en wijkcentra) en de basisondersteuning, waarin de GGD/JGZ, JOK, Sociale wijkteams, poh-jeugd ggz en Steunstructuur 12- en 12+ een plek hebben. (Inter-) nationale onderzoeken ‘De eerste levensjaren van kinderen zijn van grote betekenis, zowel voor het leven van kinderen in het hier-en-nu als voor hun toekomst. Het is een cruciale periode die kinderen niet meer over kunnen doen en die zijn schaduw vooruitwerpt. Investeren in jonge kinderen is dus van vitaal belang, zowel voor kinderen zelf als voor de samenleving als geheel’ (uit Inclusie door interprofessionele samenwerking, universiteit Groningen). Ook blijkt uit diverse onderzoeken dat, om tijdig de goede inschatting te maken van wat een kind nodig heeft en waar nodig laagdrempelige ondersteuning te bieden, het van belang is dat de juiste expertise voorhanden is dichtbij het kind en zijn verzorgers/opvoeders. Daarnaast stelt het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) dat het zo dichtbij mogelijk inrichten van maatwerkvoorzieningen voor jeugdhulp de uitgaven van gemeenten beperkt. Dit besef is niet nieuw.

Toch blijkt in de praktijk dat de gewenste aanpak: integraal werken om signalen in een zo vroeg mogelijk stadium te herkennen en door de juiste aanpak escalatie te voorkomen, door uiteenlopende factoren lastig te realiseren valt. Het is daarom belangrijk om inzicht te krijgen in welke factoren hieraan ten grondslag liggen. Volgens Het Nederlands Jeugd Instituut (NJI) is één van de belangrijkste oorzaken van de toename van jeugdzorggebruik, de wijze waarop het huidige jeugdstelstel is ingericht. In plaats van alweer een nieuwe reorganisatie van het jeugdstelsel wordt een ‘doorontwikkeling’ van het stelsel bepleit en een ‘lerende aanpak’. ‘Hoe komen we tot een werkelijk samenhangende ondersteuning van kinderen en gezinnen? Hoe zorgen we ervoor dat hulp en ondersteuning laagdrempelig is, zonder dat dit leidt tot een overdreven afhankelijkheid van zorg? Hoe maken we het mogelijk dat de kinderen en gezinnen die de hulp het hardste nodig hebben die ook snel en dichtbij krijgen?’ Er is internationaal consensus over het idee dat een goed jeugdstelstel een aantal lagen kent: • Een sterke basis (gezin, kinderopvang, school, buurt, sport, etc.); • Een goede preventie; • Een sterke eerste lijn; • Een intensieve jeugdzorg met duurzame effecten.

Om inzicht te krijgen welke factoren ten grondslag liggen aan het nog niet slagen van de meest effectieve aanpak en hoe en waar scherper en beter op gestuurd kan worden, zijn wij gestart met:  Gesprekken met de betrokkenen die invloed hebben op een sterkere sturing op preventie;  Analyse van het aanbod in het veld van de basis- en preventieve jeugdhulp, onderwijs en kinderopvang (inclusief de verkenningen van het Jet en de ervaringen van de Jeugdondersteuners Kindcentrum (JOK).

Blad 3

Resultaten uit de gesprekken met het veld  Er ontstaat escalatie door de langdurige looptijd/processen om te komen tot een passend traject, of doordat er te laat/langzaam geacteerd wordt op de juiste inzet voor de hulpvraag;  Instellingsbelang wordt soms moeilijk losgelaten, waardoor het kind in zijn omgeving onvoldoende centraal staat;  Soms maken ouders gebruik van meerdere soorten aanbod door verschillende organisaties. Aanbod wordt verzorgd door vrijwilligers, maar ook door professionals. Omdat er onvoldoende inzicht is in het totale aanbod van alle instellingen en organisaties zijn doorverwijzingen te persoonsafhankelijk. Het is onvoldoende duidelijk waarom ouders naar een bepaald aanbod worden doorverwezen en het is de vraag of dit het meest passende aanbod is;  Er is onvoldoende regievoering met mandaat en/of scheidsrechtersrol op het totale aanbod.  Het is vooral voor kraamzorgaanbieders onduidelijk waar zorgen of signalen kunnen worden gemeld;  Door de AVG wordt onderlinge informatie-uitwisseling steeds lastiger. Vraag is wat wel en niet mogelijk is, waarbij het uitgangspunt is dat het belang van het kind te allen tijde voorop staat.

Gemeentelijk analyse van het aanbod in veld van voorliggende voorzieningen, preventieve jeugdhulp, onderwijs en kinderopvang: Per organisatie is inzichtelijk gemaakt wat hun huidige aanbod is, voor welke doelgroep dit aanbod bedoeld is en in welke behoefte dit aanbod voorziet. Hieruit komt het volgende beeld naar voren:  Er is een diversiteit aan opvoeding-ondersteunende programma’s, veelal ingezet met een specifiek doel of voor een doelgroep. Het overgrote deel van de aanbieders die opvoed(ing) ondersteunend aanbod bieden werken met evidence based programma’s. Er kan worden gesteld dat het aanbod van zowel professionals als vrijwilligers over het algemeen inhoudelijk goed is.  Organisaties verbreden steeds meer uit eigen beweging hun aanbod en daarmee ook hun expertise. Hierdoor is het lastig om continu integraal zicht te houden op welke (zorg)vraag organisaties ondersteuning bieden, of dit aanbod tegemoet komt aan de behoefte van de vraag om maatwerk, waar de overlap zit en waar hiaten zitten in het aanbod.  Organisaties die acteren in zorg voor en rondom het kind zijn te verschillend in visie en handelswijze; preventie en normaliseren is secundair; er is teveel focus op actuele casuïstiek;  Binnen de gemeente Leeuwarden hebben we afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met onderwijs en zorg binnen de school.

De zogenoemde scholenteams School als Werkplaats, School als Vindplaats en het Scholenteam (s-team). Uitgangspunten bij deze bewezen effectieve methodieken zijn: expertise toevoegen binnen de school draagt bij aan het voorkomen van schooluitval en aan minder inzet van specialistische ondersteuning. Voor de kinderen van 0-12 jaar zijn in Leeuwarden bestaat geen vorm van een scholenteam.  In de huidige werkwijze komen kwetsbare gezinnen te vaak (te) laat in beeld. In de keten lijkt het aanbod voor kwetsbare zwangeren en moeders in onvoldoende mate aanwezig.

Blad 4

Wat gaan wij doen In Leeuwarden werken we aan een totale aanpak Jeugd. Het gaat niet alleen om het jonge kind maar ook om jongeren. Het aanbod van preventie tot maatwerkvoorzieningen en van vrijwilligersorganisaties tot en met aanbieders van Hoog Specialistische Jeugdzorg moet als een puzzel in elkaar vallen met de leidende principes die zijn benoemd. Het verder verfijnen van het preventieve aanbod en de samenwerking in de sociale basis en basisondersteuning willen we tot stand brengen door een Aanvalsplan Jeugdpreventie. Onder aansturing van de gemeente gaan we samen met de partners het aanvalsplan ontwikkelen in zowel de sociale basis als de basisondersteuning. Er is daarbij oog voor elkaars expertise maar het belang van het kind en het gezin staat altijd voorop. We doen dit met de IKC’s met een JOK, GGD, Jeugdexpertteam, poh-jeugd ggz de gesubsidieerde partners als Support Fryslân, Opvoedpunt, en Humanitas maar ook met Buurt- en Dorpskamers en Amaryllis/Incluzio. Uitgangspunt is dat maatregelen en interventies zowel op korte als op lange termijn moeten leiden tot een betere sturing in de preventieve jeugdgezondheidszorg. Een werkwijze om op een nog effectievere wijze te komen tot een gemeentebrede sluitende ketenaanpak rondom het kind.

Meer en/of beter gebruik maken van preventieve voorzieningen en sociale basis, naadloze samenwerking binnen basisondersteuning en de sociale basis door optimaal gebruik maken van passend aanbod en expertise. Het onderschrijven van een gedeelde visie en de daarbij behorende uitgangspunten is voorwaardelijk om mee te doen als partner om te komen tot een beter en effectiever preventief aanbod voor jeugdigen in de gemeente Leeuwarden. Scherper sturen vanuit de gemeente Om dit Aanvalsplan Jeugdpreventie vorm te geven en de samenwerking te intensiveren met de partners is een scherpe sturing nodig vanuit de gemeente. De wens en noodzaak tot een scherpe sturing heeft al geleid tot de ontwikkeling van het jeugdexpertteam (JET) en de Jeugdondersteuner (JOK). Nu moet de gemeente ook haar rol pakken in het Aanvalsplan Jeugdpreventie. We zullen dit doen met hulp van het Nederlands Jeugd Instituut (NJI). Zij hebben een aanbod ontwikkeld waarbij ze gemeente en de partners ondersteunen bij het optimaliseren van het preventieve en voorliggende veld. Visie van de partners We verwachten dat de partners in het veld van preventie een gedeelde visie hebben en/of ontwikkelen op hun bijdrage aan het gezond en veilig opgroeien van jeugdigen nu en over een paar jaar.

Een gezamenlijke visie is essentieel om elkaar in het vervolg van het proces aan te kunnen spreken op elkaars verantwoordelijkheden en of de we de dingen nog steeds goed doen of moeten bijsturen. Van aanbodgericht naar vraag-gestuurd Een belangrijke voorwaarde van een sterk preventief aanbod is dat het ketenaanbod ondersteunend is aan de vraag. In de accountgesprekken met de betrokken instellingen is aangekondigd dat het aanbod de komende maanden wordt getoetst op doelmatigheid en effectiviteit. Vervolgens wordt scherper geformuleerd wat wij van hen vragen en verwachten. Dit kan betekenen dat het aanbod aangepast moet worden om aan te blijven sluiten bij de vraag.

Blad 5

Omdat uit de analyse is gebleken dat in het ketenaanbod een sluitend preventief aanbod voor kwetsbare (aanstaande) gezinnen mist, wordt op dit moment samen met lokale gynaecologen, verloskundigen, kraamzorg, de JGZ, en het gebiedsteam een plan uitgewerkt om de keten van zorg rondom (ongeboren) kinderen vanaf -9 maanden vorm te geven. Het rijk stelt in de periode 2019 tot en met 2021 geld beschikbaar voor de lokale uitrol van het landelijke actieprogramma Kansrijke Start. Het actieprogramma is gericht op extra aandacht voor kwetsbare (aanstaande) gezinnen en op het acteren in situaties die risico’s met zich meebrengen voor het ontstaan van een kwetsbaar kind. Proces Voor de zomer zetten we samen met NJI de eerste stappen met alle betrokkenen in het veld van Jeugdpreventie. We moeten elkaar beter leren kennen, van elkaar weten wat we doen, hoe we nog beter kunnen inspelen op de ontwikkelingen en wat we kunnen bijdragen in de afschaling. Wanneer we hier een beeld van hebben willen we concrete afspraken maken en dit komend najaar vastleggen in het Aanvalsplan. Hoogachtend, burgemeester en wethouders van Leeuwarden,

burgemeester,

secretaris.