2019-11 Position paper sociale basis

POSITION PAPER

Sociale Basis

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden

1

De Leeuwarder samenleving is in beweging. Inwoners zijn betrokken bij de samenleving en haar vraagstukken en zij vragen de gemeente mee te bewegen. Huidige structuren komen zodoende ter discussie te staan. Hier zijn wij ons bewust van. Als overheid hebben wij de taak te handelen op deze veranderingen en om, samen met de samenleving, de stappen te zetten die nodig zijn. Er zijn echter geen makkelijke oplossingen te bedenken die recht doen aan de complexiteit van de samenlevingsvraagstukken. Deze vraagstukken moeten in gezamenlijkheid besproken worden. Zo kunnen wij in gezamenlijkheid onze samenleving toekomstbestendig maken. Deze position paper dient als gespreksleiddraad voor de dialoog die wij samen met de sociale basis willen voeren over de posities van alle partners die zich in en rondom de sociale basis begeven.

2

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden

Waar vandaan zijn we vertrokken? De gemeente heeft in haar collegeprogramma ‘de Kracht van Samen’ de visie vastgelegd dat Leeuwarden niet gemaakt wordt in het stadhuis, maar ontstaat in de samenleving, op het platteland, in wijken en dorpen, met en tussen de mensen waar het om gaat. We hebben ons voorgenomen met opmerkzaamheid en nieuwsgierigheid de dialoog binnen en met de samenleving te willen versterken. Hierbij staan we open voor nieuwe vormen van samenwerking. Want als we durven te vertrouwen op de kracht, bevlogenheid en het leiderschap van mensen zelf, komen we tot oplossingen die werken. Deze uitgangspunten hebben we in het Koersdocument ‘hervorming sociaal domein’ verder geduid en uitgewerkt. Hierin hebben we gesteld dat we van mening zijn dat het netwerk van initiatieven van inwoners, vrijwilligers en hun organisaties beter zou moeten kunnen bloeien. Hiervoor is het nodig om te blijven investeren in het samenspel tussen de vele spelers bij maatschappelijke initiatieven en beroepskrachten, zonder hierbij te tornen aan eigen identiteit, werkterrein of doelgroep van vrijwilligersorganisaties. We hebben de ambitie uitgesproken toe te willen werken naar een permanente dialoog met de samenleving zodat eigen kracht en initiatieven van inwoners meer ruimte krijgen. In deze context is ook voor het eerst gesproken over de versterking van de zogenaamde sociale basis.

Waar staan we nu? De sociale basis lijkt een nieuwe term, maar is terug van nooit weggeweest. Met name in de laatste decennia van de vorige eeuw was er veel belangstelling voor dit onderwerp. Het werd toen het cement van de samenleving, het maatschappelijk middenveld of ‘civil society’ genoemd. Het is nu alsof de sociale basis is ‘herontdekt’. Volgens de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB, 2012) spelen hierbij twee ontwikkelingen een rol: enerzijds het besef dat veel maatschappelijke vraagstukken te ingewikkeld zijn om alleen op te lossen en anderzijds beperkte overheidsfinanciën. Dit heeft geleid tot het pleidooi dat mensen en hun verbanden door politiek en bestuur in staat gesteld moeten worden om zelf het

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden

heft in handen te nemen. Deze partijen zijn vaak beter in staat dan de overheid om maatschappelijke problemen op te lossen. Immers, veel taken die we nu als overheidstaken omschrijven zijn in het verleden ooit begonnen als particulier initiatief. Het geheel van informele contacten en netwerken van bewoners(-organisaties) en vrijwilligers (-organisaties) zijn we inmiddels gaan aanduiden als ‘de sociale basis’. Dit samenspel van mensen en hun netwerken is een breed en ongrijpbaar begrip. Dit blijkt wel uit het gegeven dat wanneer we aan mensen vragen wat de sociale basis is, we merken dat iedereen er net wat anders onder verstaat. De sociale basis omvat namelijk een veelvoud aan zichtbare en onzichtbare structuren, initiatieven, collectieven en individuen. Voorbeelden hiervan kunnen een wijk- of dorpsvereniging zijn, een kerkgemeenschap, een maatjesproject, een culturele vereniging of een sportvereniging. Maar ook de minder zichtbare of georganiseerde vormen van ‘naar elkaar omzien’, zoals burenhulp of mantelzorg. Ook vallen de meer geformaliseerde vrijwilligersorganisaties onder de sociale basis, bijvoorbeeld degenen die betaalde coördinatoren in dienst hebben. Deze voorbeelden maken duidelijk dat de sociale basis per situatie en context een net wat ander gezicht kan hebben.

In de ene situatie kan zij vertegenwoordigd worden door samenwerkende sportverenigingen, in een andere situatie door een groep initiatiefnemers die een maatschappelijk vraagstuk willen aankaarten, of bijvoorbeeld door beroepskrachten die in dienst zijn van de sociale basis. Het is van belang in gedachten te houden dat deze beroepskrachten vanuit een ander perspectief werken dan degene die in dienst zijn van bijvoorbeeld een welzijnsorganisatie of commerciële aanbieder; zij faciliteren de vrijwilliger om het maximale uit zichzelf te halen. Hierbij kan niet geïsoleerd naar de sociale pijler gekeken worden: er zijn raakvlakken met bijvoorbeeld de fysieke, veiligheids-, en ook economische pijlers. Immers; een burgerinitiatief om in een wijk collectief zonnepanelen aan te schaffen of een buurtpreventieteam op te richten, behoort evengoed tot de sociale basis. Deze veelvormigheid vraagt van alle betrokkenen een inclusieve blik en inclusief handelen, dus: over de schotten heen.

3

De kern van de sociale basis wordt gevormd door de mensen en hun intrinsieke motivatie om iets voor een ander te willen betekenen.

In Friesland noemen wij dit ook wel de ‘mienskip’. De sociale basis vormt de ruggengraat van onze samenleving en is voorwaardelijk voor een sterke maatschappij waarin we betrokken zijn bij elkaar. Dit is ook belangrijk vanuit de ambitie van de gemeente Leeuwarden om iedereen mee te laten doen en te streven naar een inclusieve maatschappij. In een poging de onbenutte kracht van de sociale basis tot uiting te laten komen heeft de gemeente door de jaren heen, zowel op aangeven van maatschappelijke vragen als vanuit wettelijke taken, een structuur gecreëerd die de sociale basis ten dienste staat. Hierbij valt te denken aan de facilitering en stimulering van vrijwilligerswerk en de ondersteuning van mantelzorgers vanuit de WMO. Maar bijvoorbeeld ook aan lokale subsidieregelingen die het burgerinitiatieven makkelijker moeten maken om de ambities van lokale gemeenschappen te verwezenlijken, of om sportevenementen of culturele activiteiten te stimuleren. Ook heeft de gemeente wijkmanagers in dienst die het als taak hebben om de contacten met buurten, wijken en dorpen en de initiatieven en structuren die hieruit voortkomen, te ondersteunen. Zie voor een overzicht van het huidige ondersteuningsaanbod de bijlage. De positie van de sociale basis ten opzichten van gemeente en beroepskrachten (aanbieders) is als volgt te illustreren:

Gemeente

Bestaande subsidierelatie

Contract

Sociale basis

Aanbieders Samenwerking

4

De huidige ondersteuningsstructuur is echter niet in beton gegoten. We constateren enerzijds dat er nog altijd veel individuele hulpvragen opgelost moeten worden door beroepskrachten waar het een twee decennia geleden vanzelfsprekend leek deze in het eigen netwerk op te lossen. Anderzijds zien we dat de vraagstukken waar onze maatschappij in de komende jaren mee te maken krijgt, van dubbele vergrijzing tot en met een gebrek aan geschoolde beroepskrachten in verzorgende beroepen, het nodig maakt dat we met een andere blik kijken naar oplossingen.

Hoe kijken we naar de toekomst? Met de kennis van waar we vandaan komen, en waar we nu staan, kunnen we onze blik vooruit wenden. Het moge duidelijk zijn dat deze tijd echter niet vraagt om het opnieuw, eenzijdig, inrichten van ondersteuningsstructuren in een poging om de maatschappij bij te sturen. Deze tijd vraagt om een betekenisvol gesprek, een dialoog met hoofdletter D, vóórdat we het kunnen hebben over structuren en organisatie. En om dit gesprek, deze dialoog, te kunnen voeren moeten we een beter begrip hebben van de gesprekspartners. Zo creëren we gezamenlijk een beter zicht op de motieven en drijfveren van de verschillende actoren in en rondom de sociale basis. Pas als we deze drijfveren en posities doorgronden, kunnen we beginnen ons een beeld te vormen van de route die we gezamenlijk kunnen afleggen richting een samenleving die toekomstbestendig is. Hiertoe beginnen we uiteraard bij de sociale basis zelf. Er wordt veel over en voor hen gedacht, maar te weinig komen zijzelf aan het woord. Een aanzet om de stem van de sociale basis te horen, is gedaan door Vrijwilligers Organisaties Leeuwarden (V-O-L) in hun rapport ‘Een sterke sociale basis’. Hier zijn adviezen uit gekomen aan de gemeente, beroepskrachten en de huidige facilitator van vrijwilligerswerk, Amaryllis.

Hun rapport biedt een goed begin om de sociale basis beter te begrijpen en dient als vertrekpunt om een verdere dialoog vorm te geven. We zijn er verheugd over dat V-O-L de ambitie heeft uitgesproken om als spreekbuis van de sociale basis te willen optreden. Zo kan de stem van vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties een structurele plek krijgen in het maatschappelijk debat.

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden

Maar de sociale basis behelst méér dan de partijen die V-O-L heeft gesproken in haar onderzoek. Want, zoals we eerder hebben genoemd, de sociale basis kan veelvormig zijn. Een startnotitie van kennisinstituut Movisie over de sociale basis leert ons dat er zowel een formeel als een informeel onderdeel van de sociale basis kan worden waargenomen. Alle instellingen, diensten en voorzieningen met een professioneel karakter moet worden gezien als formeel. Daarnaast organiseren inwoners ook zelf “informeel” het één en ander, al dan niet in gezamenlijkheid met de formele structuur.

De sociale basis heeft een eigen dynamiek en gaat dus soms ook zijn eigen gang. Het menselijke en informele deel van de sociale basis laat zich niet sturen. Om aan te kunnen sluiten bij de leefwereld van mensen moeten stakeholders in de sociale basis hier rekening mee houden. Movisie, 2018 Hier komt bij dat inwoners zich bewegen in verschillende levenssferen, namelijk; privé, privaat, publiek en politiek. Op onderdelen zijn deze levenssferen met elkaar verbonden. De sociale basis is vooral actief binnen de privésfeer waar omgang plaatsvindt op basis van vertrouwen, persoonlijke betrokkenheid en belangeloosheid. Ook in de private sfeer is de sociale basis actief, bijvoorbeeld in de vorm van een vrijwilligersorganisatie. De privésfeer is veelal buiten de ‘bemoeienis’ van politieke en private partijen zoals zorgaanbieders of geformaliseerde vrijwilligersorganisaties. Daarom is het eenvoudig om voorbij te gaan aan deze onderstroom in de maatschappij, terwijl deze juist zo waardevol is.

Kijkend vanuit de bril van de overheid is slechts een beperkte invloed mogelijk binnen deze sferen. De gemeente kan slechts faciliteren en vanuit regelgeving indirect sturen. Het is belangrijk dat te erkennen en recht te doen aan het eigenaarschap en de initiatieven van inwoners.

Tegelijkertijd schakelt de gemeente in meerdere rollen van overheid-zijn in maatschappelijke vraagstukken. Deze rollen zijn te verdelen in: de ‘rechtmatige overheid’, de ‘presterende overheid’, de ‘netwerkende overheid’ en de ‘participerende overheid’. Hiermee bedoelen we te zeggen dat de maatschappij van ons mag verwachten dat wij in uiteenlopende situaties anders zullen opereren. Zo voeren wij binnen de sociale basis een ander type gesprek met een informeel buurtinitiatief dan met een, in hogere mate geprofessionaliseerde, vrijwilligersorganisatie. En daar waar nodig zullen wij onze rechtsstatelijke rol pakken en handhavend optreden wanneer onze inwoners dit van ons mogen verwachten. Het betekent dat de rol van ons als gemeente aan het veranderen is: soms dichterbij en méér sturend, soms met meer afstand, ruimte latend, en soms ruimte makend, en minder zelf aan zet. Het betekent ook dat inwoners, initiatieven en vrijwilligersorganisaties met een andere gemeente samen zullen werken, dan ze tot nu toe gedaan hebben. Dit vraagt zowel een verandering van de overheid als de samenleving en het vergroten van het gemeentelijke waarnemingsen aanpassingsvermogen.

“Het ingewikkelde is natuurlijk dat er meerdere rollen vanuit de overheid tegelijkertijd aanwezig zijn, soms verenigd binnen een functie, binnen een afdeling of gemeentehuis. Daardoor zal een ambtenaar voortdurend de verschillende manieren van sturen op elkaar moeten afstemmen, soms lopen ze door elkaar heen, soms parallel aan elkaar. En hij zal ook burgers en instituties tegenkomen die vragen stellen over waarom nu deze stijl en waarom niet die andere? Dat maakt het lastig. Maar er is helaas geen simpel antwoord op wat mensen wel ervaren als veelkoppig monster. De lerende overheid, de lerende ambtenaar zal ervaring op moeten doen en zal daar gaandeweg een vorm voor gaan vinden.” Van der Steen e.a., 2015

René Gude, 2015

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden

5

Waar streven we naar en wat gaan we doen? Nu we hebben vastgesteld vanuit welk kader we willen opereren, breekt de tijd aan om een pad uit te stippelen richting de toekomst. Waar we uitkomen en wat dit zal betekenen weten we nog niet: het acteren op aangeven van maatschappelijke energie vergt namelijk een waardenvrij gesprek waarin het ook kan voorkomen dat bestaande regels, procedures en patronen ter discussie gesteld worden. Dit gesprek durven we aan. Daarom nemen we in het eerste kwartaal van 2020 de tijd om dit gesprek te voeren. We zullen hierbij niet het onderzoek van V-O-L overdoen. Hun dialoog met de sociale basis en hun rapportage dienen als inspiratie en vertrekpunt. Echter, één momentopname is niet voldoende om een discussie over de rol van de sociale basis in een toekomstbestendige samenleving te voeren. Hiervoor is het nodig dat we in verbinding blijven met de sociale basis, maar ook met beroepskrachten die in en rondom de sociale basis werken, en politieke vertegenwoordigers. Tijdens dit gesprek willen we, met onderliggende document als vertrekpunt, een gesprek aangaan met individuen en partijen in en rondom de sociale basis. We verwachten niet dat dit gesprek tot volledige en direct toepasbare antwoorden zal leiden.

We verwachten wel dat dit gesprek zal resulteren in nieuwe inzichten op het thema en waardering voor de mensen die in en rondom de sociale basis actief zijn. De vorm van het gesprek bepalen we samen met sleutelpartners uit de sociale basis. Zo dragen we er zorg voor dragen dat vorm en inhoud passend zijn.

Draagkracht en draaglast Hoe dient er opgetreden te worden als er situaties zijn die meer vragen dan omkijken naar elkaar of samen een activiteit ondernemen? Waar en wanneer treedt een beroepskracht op en hoe verhouden zij zich tot vrijwilligers?

Ruimte geven en steun door beroepskrachten Er zijn grenzen aan eigenaarschap van de sociale basis en de vrijwillige inzet die geleverd wordt. Tegelijkertijd: hoe voorkom je onnodige formalisering van initiatieven? En hoe organiseer je passende ondersteuning door een beroepskracht? En hoe waarborg je gelijkwaardigheid tussen vrijwilliger en beroepskracht?

Wat levert het op? Hoe volgen we wat de opbrengst is van het werken aan het versterken van de sociale basis? Van elkaar leren en voortbouwen op inzichten die je opdoet zijn hierin belangrijker dan echte ‘verantwoording’. Want hoe zou je iets kunnen meten dat maar ten dele beïnvloed kan worden?

Van elkaar leren Wat is er nodig om van elkaar te blijven leren in de praktijk? Wat moet er hiervoor georganiseerd worden? Welke rol spelen kennisinstituten hierin?

We geven dit gesprek vorm rondom de volgende thema’s, afkomstig uit de leerlijn ‘versterken sociale basis’ van het Programma Sociaal Domein. Deze thema’s zijn niet uitputtend maar bedoeld als handreiking om een constructief gesprek te kunnen voeren. Lopende het proces kunnen deze thema’s uitgebreid of beperkt worden. Ze worden hieronder beschreven, voorzien van een korte situatieschets.

Eigenaarschap en betrokkenheid Dat initiatieven gedragen worden door de samenleving is een goed streven maar tegelijkertijd moet een inwoner niet als beroepskracht behandeld worden.

6

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden

7

8

Position paper Sociale basis, november 2019 | Gemeente Leeuwarden