20-01-15 Ambitiedocument Leeuwarden Spoorzone

LEEUWARDEN SPOORZONE STAD VAN DE TOEKOMST

LEEUWARDEN SPOORZONE Stad van de toekomst Uitgave gemeente Leeuwarden 2019

Inhoudsopgave

VOORWOORD

5

VISIE

9

PROJECTEN

15

OVERZICHT

16

1. Mobiliteitshub Werpsterhoeke 2. Stadsuitbreiding Middelsee 3. Vervanging Spoorbrug HRMK 4. Kansen Transformatie De Zwette 5. Transformatie Spoordok 6. Innovatiecampus NDC 7. Verdieping Spoor Leeuwarden-Groningen 8. Bereikbaarheid Bedrijventerrein Merodestraat

18 20 22 24 28 30 32 34

3

VOORWOORD

5

VOORWOORD

Rijksbouwmeester Floris Alkemade verwoordde het in Panorama Nederland prachtig: ‘De verbeelding aan zet, het verlangen als motor.’ Met die gedachte hebben we Leeuwarden Spoorzone - Stad van de toekomst samengesteld, een boek waarin we onze gedachten vormen over de ontwikkeling van de Spoorzone. We verkennen maatschappelijke en ruimtelijke thema’s, zijn op zoek gegaan naar prikkelende voorbeelden en proberen uitdagende opgaven te formuleren, die passen bij het ambitieuze ruimtelijk beleid van Leeuwarden voor de toekomst. We zetten daarbij het gesprek voort met u: de stad. Zoals Ilja Leonard Pfeijffer terecht stelt:

‘Verzin de mensen bij elkaar. Begin een straat die ruimte voor verhalen laat en laat de boel krioelen. Dromen loont.’

6

VOORWOORD

then buildings - the other way around never works.’ Leeuwarden maakte daarvan: ‘Eerst mensen, dan beleving, dan gebouwen.’ Met het perspectief op de Spoorzone willen we graag samen de stad maken.

Met Leeuwarden Spoorzone kijken we vooruit naar acht plekken die langs het spoor liggen, achtereenvolgens van de nog te realiseren mobiliteitshub Werpsterhoeke in het zuidwesten, via het station naar de oostzijde van de stad. We willen daarmee voortbouwen op een werkwijze die zo vruchtbaar is gebleken bij de manifestatie Kloppend Hart. Kloppend Hart was weliswaar van een geheel andere orde, aangezien het de stad op heel specifieke plekken van nieuwe ruimtelijke en functionele impulsen voorzag, gevoed door relevante binnenstedelijke opgaven en thema’s. Maar de methode was vergelijkbaar. We wierpen een blik op de toekomst, maar presenteerden geen totaalplan of kader. We formuleerden een ambitie en maakten een inspiratiedocument, waarmee we ontwikkelaars, eigenaren, initiatiefnemers en ontwerpers uitnodigden om met ons mee te denken.

De ontwikkeling en transformatie van de Spoorzone willen we actief inzetten om een volgende stap te kunnen zetten in de wending van onze planvorming. We beginnen in een dusdanig vroeg stadium, dat we niet alleen eigenaren, ontwikkelaars en betrokken partijen uitnodigen, maar iedereen in Leeuwarden vragen om mee te denken over de mogelijkheden van ontwikkeling voor deze zone. We willen samen met de stad initiatieven ontplooien, dromen, de boel te laten krioelen, kortom: stad maken. Leeuwarden Spoorzone is slechts het begin van deze uitnodiging, een eerste overzicht van mogelijkheden en verkenningen. Een aantal plannen is concreet, maar voor het grootste deel van de zone geldt dat we onze verbeelding moeten voeden en op zoek moeten gaan naar de stad van de toekomst. Als we gezamenlijk onze ambities en verlangens verkennen, zullen we inderdaad ontdekken: dromen loont.

Ook nu willen we, in een vroeg stadium, de mogelijkheden van de spoorzone op inspirerende wijze verkennen, liefst met iedereen die zich daartoe geroepen voelt. Natuurlijk volgt deze ontwikkeling de ommekeer in planvorming, die de gemeente al een aantal jaar actief probeert te stimuleren. We maken geen plannen meer voor elkaar, maar met elkaar. In de publicatie Ruimte voor Karakter formuleerde de gemeente afgelopen jaar een variant op het motto van Jan Gehl, de bekende stedenbouwkundige uit Kopenhagen. Gehl schreef: ‘First life, then spaces,

Oktober 2019, Hein de Haan, Friso Douwstra wethouders gemeente Leeuwarden

7

VISIE

9

VISIE: CONTINUÏTEIT ALS DRIJVENDE KRACHT

Continuïteit als drijvende kracht ‘Leeuwarden Spoorzone - Stad van de toekomst’ biedt een samenhangend perspectief op acht grote ontwikkelingen die de stad in de komende 30 jaar van gedaante doen veranderen. Een aantal lopende projecten en initiatieven heeft deze blik vooruit gevoed: mobiliteitshub Werpsterhoeke, de voorgenomen verkenning van de transformatie van het Spoordok, als ook de discussie over het vervangen van de HRMK-spoorbrug. Geleidelijk is een visie ontstaan op de stad van de toekomst: een zone die over het spoor heen voor verbinding zorgt, die bijdraagt aan de biodiversiteit, die voor iedereen aantrekkelijk en toegankelijk is, maar die bovenal de cohesie tussen stad en land versterkt. De spoorzone vormt in de huidige vorm de weerslag van een typisch twintigste-eeuwse ruimtelijke traditie, maar heeft de potentie om alle belangrijke stedelijke opgaven van nu in zich te verenigen.

10

VISIE: CONTINUÏTEIT ALS DRIJVENDE KRACHT

dat zich als een functionele en ruimtelijke ‘enclave’ gedraagt. Vaak zijn deze zones extensief bebouwd, kennen ze een infrastructureel karakter en hebben ze weinig verblijfskwaliteit. Ze onttrekken zich kortom aan de stedelijke ruimte of zijn er functioneel onvoldoende mee verbonden. Met andere woorden: er is ruimte voor verbetering. Het voordeel is dat deze stedelijke ‘eilanden’ veel ruimtelijke mogelijkheden hebben.

Met de omgevingsvisie in aantocht maakt Leeuwarden de balans op voor de belangrijkste stedelijke en ruimtelijke opgaven. Naast speerpunten als de energietransitie en het vergroten van de biodiversiteit heeft daarbij de kwaliteit van de fysieke ruimtelijke ontwikkeling prioriteit. Juist omdat we stedelijke ontwikkeling inmiddels sterker verbinden met opgaven als energie, natuur, schoon vervoer en sociale verscheidenheid, biedt de Spoorzone hiervoor een boeiende context.

DE POTENTIE

DE PLEK

De Spoorzone biedt een uitstekende conditie om actuele ruimtelijke en stedelijke opgaven te verkennen en beantwoorden. Ook creëert de zone letterlijk ruimte voor stedelijke ontwikkeling, zonder te hoeven uitbreiden. Juist de ruimtelijke potentie van de zone zorgt er bovendien voor dat het gebied een hoogwaardig onderdeel van de stad kan worden, dat de ruimtelijke belemmering van de zone op stedelijk niveau kan worden opgeheven - dat we de stedelijke samenhang kunnen vergroten en het gebied kunnen inzetten om stadsdelen overtuigend met elkaar te verbinden. Met een inspiratieboek voor het Spoordok willen we een eerste verkenning maken om deze ruimtelijke opgaven op de kaart te zetten; de gehele Spoorzone geldt daarentegen als een perspectief op de lange termijn, waarmee we invulling kunnen geven aan relevante, actuele ruimtelijke ontwikkelingen, naast grote stedelijke opgaven zoals bijvoorbeeld De Zuidlanden, de herontwikkeling van de locatie van het huidige Cambuur-stadion en de transformatie van de kantorenhaak.

De Spoorzone zoals we die hier duiden volgt uiteraard het spoor en strekt zich uit van de Nije Werpsterdyk in het zuiden, via het station naar het water van de Tynje in het oosten. Het is kortom een zone die vrijwel de gehele stad doorkruist en, als we het heel scherp stellen, in tweeën ‘splitst’. Achtereenvolgens komen we langs deze spoorroute acht gebieden tegen, waarvan we als stad geloven dat ze in de komende decennia kunnen worden getransformeerd tot een integraal en veelzijdig onderdeel van Leeuwarden. Dat wil niet per definitie zeggen dat ze in de huidige situatie volledig van de stad zijn gescheiden, maar de relatie van de meeste van deze plekken met de stad is ten minste aan verbetering toe. We benoemen de projecten (van zuid naar noord-oost) als volgt: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Mobiliteitshub Werpsterhoeke Stadsuitbreiding Middelsee Vervanging Spoorbrug HRMK Kansen Transformatie De Zwette Transformatie Spoordok Innovatiecampus NDC Verdieping Spoor Leeuwarden-Groningen Bereikbaarheid Bedrijventerrein Merodestraat

DE SAMENHANG Dat we aandacht vragen voor de samenhang van de projecten in de Spoorzone, komt voort uit het besef en de overtuiging dat ruimtelijke ontwikkelingen elkaar doorgaans versterken, elkaar positief kunnen prikkelen en voeden. Leeuwarden heeft een grote ambitie voor de toekomst, binnen de ruimtelijke context van een al even ambitieuze provincie. Omdat stedelijke en provinciale opgaven op het gebied van economie, sociale cohesie en cultuur stevig in elkaar grijpen, is een integrale stedelijke en regionale ontwikkeling evident. Een aantal voornamelijk infrastructurele projecten heeft deze realiteit voor de Spoorzone actief voor het voetlicht gebracht.

HET KARAKTER De acht gebieden staan in de belangstelling omdat ze getekend worden door projecten waarmee ze definitief met de stad kunnen worden verbonden, of door initiatieven die ze tot een betere schakel in het bestaand stedelijk weefsel kunnen maken. In de huidige situatie kunnen we veel gebieden in de Spoorzone nog niet als zodanig karakteriseren. Het mag licht ironisch heten dat een gebied dat wordt getypeerd door de grote moderne verbindingen van de twintigste eeuw (spoor-, auto- en waterwegen), toch vooral wordt gekenmerkt door de barrièrewerking ervan. De Spoorzone volgt de principes van de modernistische stedenbouw en heeft een aantal gebieden gecreëerd

Een goed, eigentijds mobiliteitssysteem is voor Leeuwarden in het algemeen en voor de Spoorzone in het bijzonder essentieel, vooral in relatie tot de regio. Leeuwarden heeft een centrum- en voorzieningen11

VISIE: CONTINUÏTEIT ALS DRIJVENDE KRACHT

opvangen van de potentie van de zone voor verdere stedelijke ontwikkeling. We streven naar een functioneel en ruimtelijk gelaagde stad, een plek die iedereen zich eigen kan maken, waar nieuwe vormen van mobiliteit het stedelijk milieu bepalen en waar duurzame ambities verder gaan dan oplossingen voor energie. We zien een zone waar de stedelijke ontwikkeling bijdraagt aan een veelzijdige biodiversiteit, water- en hitteopvang, groen en natuur. Een belangrijke ambitie daarbij is, om stedelijke en landschappelijke opgaven beter met elkaar te verbinden en hun wisselwerking te versterken, een streven dat aansluit bij burgerinitiatieven als Kening fan ‘e Greide, dat zich richt op het behoud, de diversiteit en de kwaliteit van het Friese weidelandschap.

functie in een grote Friese regio, groeit daarbij met een toenemend aantal jongeren. Het aantal vervoersbewegingen van en naar de stad neemt snel toe. Een goede ontsluiting en verbinding van Leeuwarden met de regio, maar ook daarbuiten, met de Randstad en naar oosten toe met Groningen en Duitsland, geldt daarom als een dringende opgave, één waaraan we moeten vormgeven, zonder dat we de stad er extra mee belasten. Sterker nog, in de Spoorzone zullen we de mobiliteitsgroei zo moeten opvangen, dat we er nieuwe stedelijke ontwikkeling mee faciliteren.

VAN BRUG NAAR AQUADUCT... De discussie rondom het vervangen van de Spoorbrug over het Van Harinxmakanaal door een aquaduct, heeft een duurzame en complete blik op de Spoorzone gestimuleerd. Mede door deze verkenning kwam de vraag naar boven wat er zou gebeuren als het spoor vanaf het nieuwe, voorziene aquaduct tot aan het station niet meer ‘boven’ zou komen. Eenmaal onder het Van Harinxmakanaal door gelegd, zou het spoor een verdiepte ligging kunnen houden, wat de mogelijkheden voor ontwikkeling van De Zwette en de transformatie van het Spoordok vergroot en de verblijfskwaliteit van deze zone aanzienlijk verbeterd.

STAD VAN DE TOEKOMST Omdat de Spoorzone een gebied behelst dat een groot deel van de stad doorkruist, werken we hier aan de ‘stad van de toekomst’, werpen we een blik op de lange termijn van Leeuwarden. De zone begint aan de rand van de stad, kan letterlijk het landschap de stad intrekken, zou een proeftuin voor nieuwe mobiliteit kunnen worden en geeft ruimte aan een functioneel gemengde, groene en duurzame stad waar voor iedereen plek is. Leeuwarden Spoorzone - Stad van de toekomst biedt een vooruitblik op de stad, twee tot drie decennia vanaf nu.

Aangemoedigd door de ambitie van ProRail om alle gelijkvloerse overgangen in Nederland te vervangen, werd het voorstellingsvermogen verder aangewakkerd. Ook naar het oosten toe was het spoor immers op veel plekken een vervelende ‘hindernis’, met ‘verstopte’ kruispunten en gevaarlijke overgangen als gevolg. Met de voorgenomen extra sneltrein van Leeuwarden naar Groningen zouden de opstoppingen rondom het spoor alleen maar toenemen. Wat als de sporen vanuit het zuiden verdiept op het station zouden aankomen en naar het oosten toe in elk geval ook tot de eerste ring zouden worden verdiept? Een aantal knelpunten in het verkeer zou worden opgelost, maar ook ontstaat de mogelijkheid om belangrijke stedelijke knooppunten opnieuw in te richten, zoals het Zuiderplein in de richting van de Schrans, de kruising met de Oostergoweg en die met de Julianastraat-Pieter Stuyvesantweg. Ten gunste van een hoogwaardige verblijfskwaliteit zouden deze knooppunten een minder verkeerskundig karakter kunnen krijgen.

Nog steeds is Leeuwarden dan een actieve en ambitieuze gemeente, waar de gemiddelde levensstandaard hoog is. Er is een goede balans tussen initiatieven vanuit de markt, het maatschappelijk middenveld en de overheid, regelmatig worden er vruchtbare coalities gesmeed. De ruimtelijke en culturele samenhang tussen stad en provincie is sterk. Leeuwarden kent een aantrekkelijke en gezonde leefomgeving, die bijdraagt aan ontmoeting, ontspanning en beweging, natuurlijk ook omdat de stad goed verbonden is met de kwalitatief hoogwaardige en gevarieerde Friese landschappen. Leeuwarden is uitnodigend voor een breed en uiteenlopend publiek, voor alle lagen van de bevolking, voor elke denkbare doelgroep. Ontwikkeling en cultuur zijn in balans met de omgeving.

...NAAR VERDIEPTE LIGGING, PARK & STAD Het gedachte-experiment omtrent de verdiepte ligging van het spoor stimuleerde een aantal korte ruimtelijke studies, waarmee we een glimp kunnen 12

PROJECTEN

1. MOBILITEITSHUB WERPSTERHOEKE 2. STADSUITBREIDING MIDDELSEE 3. VERVANGING SPOORBRUG HRMK 4. KANSEN TRANSFORMATIE DE ZWETTE 5. TRANSFORMATIE SPOORDOK 6. INNOVATIECAMPUS NDC 7. VERDIEPING SPOOR LEEUWARDEN-GRONINGEN 8. BEREIKBAARHEID BEDRIJVENTERREIN MERODESTRAAT 15

2

1

MOBILITEITSHUB WERPSTERHOEKE

STADSUITBREIDING MIDDELSEE

2020 - 2025 Gemeente Leeuwarden, Provinsje Fryslân, ProRail, NS Realisatie en ingebruikname van station Werpsterhoeke + stationsgebied-ontwikkeling voor wonen, werken en mobiliteit. Opnemen in provinciale OV-concessie & programma ProRail

2020-2035 Gemeente Leeuwarden Realisatie van een woonwijk met stedelijk karakter. Start fase 1: 750 woningen

4

3

VERVANGING SPOORBRUG HRMK

KANSEN TRANSFORMATIE DE ZWETTE

2020 - 2035 Provinsje Fryslân & Gemeente Leeuwarden Opwaarderen van spoorwaterkruising tot aquaduct.

2035-2050 Gemeente Leeuwarden & Provinsje Fryslân Transformatie Zwette van bedrijventerrein naar hoogwaardig groen woon-, werk- en recreatiemilieu.

Opstellen KKBA voor BO MIRT november 2019 Lange termijn ontwikkelpotentie

5

6

TRANSFORMATIE SPOORDOK

INNOVATIECAMPUS NDC

2020-2040 Gemeente Leeuwarden Duurzame inbreidingslocatie voor diverse functies; ambitieus doel is transformatie naar stedelijk gebied met verdiept spoor. Ruimtelijke verkenning en gesprekken gebiedseigenaren

2020 - 2040 FB Oranjewoud & Gemeente Leeuwarden Transformatie en verbreding van functies; ruimtelijke kwaliteitsimpuls in relatie tot project 7, verdieping spoor. Ruimtelijke verkenning en planontwikkeling

8 7 6 5

4 3

2

1

7

8

VERDIEPING SPOOR LEEUWARDEN - GRONINGEN

BEREIKBAARHEID BEDRIJVENTERREIN MERODESTRAAT

2020-2040 Gemeente Leeuwarden, ProRail, Provinsje Fryslân & Groningen Verhogen spoorveiligheid door opheffen spoorwegkruisingen en opwaardering Zuiderplein. Verkennende studie naar verdiepte ligging

2020 - 2040 Merodebedrijven FrieslandCampina & Gemeente Leeuwarden Verbeteringsmogelijkheden verkeersontsluiting in relatie tot project 7. Verkennende studie naar verbeterde bereikbaarheid

1 MOBILITEITSHUB WERPSTERHOEKE OPGAVE & AMBITIE prima locatie voor een mobiliteitshub. Op termijn is het een plek om te auto te parkeren en per trein, bus, e-bike of, in de toekomst, zelfrijdende auto’s naar het centrum verder te reizen. Werpsterhoeke kan wat ons betreft uitgroeien tot een multimodale mobiliteitshub voor personen- en goederenvervoer. Om het als mobiliteitshub voor personenvervoer aantrekkelijk te maken, kunnen we het transferpunt uitbreiden met flexibele werkplekken, horeca, een distributieknooppunt, afhaalpunten voor boodschappen en andere faciliteiten.

Mobiliteitshub Werpsterhoeke is het eerste en meest concrete project dat we tegenkomen op de route van zuid naar noord-oost in de Spoorzone. Het is misschien ook de meest symbolische opgave: ten westen van De Zuidlanden en de nog te realiseren stadsuitbreiding Middelsee creëert het een nieuwe ontsluiting van het gebied en verbindt het dit overtuigend via het spoor met de stad. Provincie en gemeente hebben samen de ambitie om het station in 2025 te realiseren. Naast de ambitie van verbinden en ontsluiten draagt het station bij aan het streven om in deze zone stedelijke voorzieningen te realiseren, aangezien de aantrekkingskracht door de bereikbaarheid vergroot. Op de grens van stad en land versterkt Werpsterhoeke bovendien de belangrijke regiofunctie die Leeuwarden heeft.

Het is een belangrijk gebied, dat we terughoudend zullen gaan invullen, met programma dat past en bijdraagt aan de omgeving. We bestemmen de locatie voor programma dat het station ondersteunt, dat veel in- en uitstappers genereert, bijvoorbeeld in de vorm van regionale onderwijsfuncties. Om als mobiliteitshub voor goederenvervoer optimaal te kunnen functioneren, denken we er ook aan om ruimte te bieden aan experimenten en pilots van vernieuwende, geautomatiseerde vormen van goederen- en personenvervoer tussen de hub en het centrum. Herpakken, ompakken, conditioneren en sorteren zijn denkbare activiteiten.

Een goede verbinding met de regio is daarnaast van belang voor de voorziene bedrijvigheid in het gebied. Omdat het station een belangrijke voorwaarde tot ontwikkeling is, willen we in 2020 met zekerheid kunnen stellen dat het station in 2025 in gebruik wordt genomen, zodat we dit gegeven als uitgangspunt voor de planologische uitwerking van het gebied kunnen nemen. We zien het station als een 18

1. MOBILITEITSHUB WERPSTERHOEKE

WANNEER? • 2019 – 2020 • 2020 – 2025

Initiatieffase: studie en besluit- vorming Voorbereiding en realisatie

WIE? • Initiatief

• Betrokkenen

Gemeente Leeuwarden (projectbureau De Zuidlanden), Provinsje Fryslân ProRail, NS

WAT DOEN WIJ? • Regionale besluitvorming; • opname in de regionale OV-concessie 2025; • halteren diverse lijnbusdiensten in aanstaande busconcessie; • maken van een programmatisch concept voor de stationsomgeving (mobiliteit, werken, wonen); • onderzoek naar reizigerspotentieel; • financiering voor het station is beschikbaar uit programma VrijBaan. Fase 1 is al gerealiseerd: een auto en een fiets-voetgangersonderdoorgang zijn in 2019 opgeleverd.

Schetsontwerp Station Werpsterhoeke

Impressies onderdoorgangen

Referentie: station Lansingerland Zoetermeer - Team V Architecten

Referentie: station Groningen Europapark Studio SK (Movares)

19

2

STADSUITBREIDING MIDDELSEE

Verkenning & visualisatie Havenstad Powerhouse Company

Stedenbouwkundig plan Middelsee

WANNEER? • 2019 – 2025 • 2025 – 2035

Voorbereiding en realisatie fase 1 Realisatie overige planfasen

WIE? • Initiatief • Betrokkenen

Gemeente Leeuwarden Externe ontwikkelpartners

WAT DOEN WIJ? • Planologische besluitvorming • Planuitwerking • Bouwrijp maken • Realisatie woningbouw en overige voorzieningen • Woonrijp maken

20

2. STADSUITBREIDING MIDDELSEE

OPGAVE & AMBITIE

water en ecologie, met als speerpunt klimaatadaptatie. De locatie tussen mobiliteitshub Werpsterhoeke en de bestaande stad biedt hiervoor uitstekende kansen. De opwaardering van de spoorwaterkruising over het Van Harinxmakanaal tot aquaduct verbetert bovendien de omgevingskwaliteit van Middelsee, aangezien een deel van het spoor langs de stadsuitbreiding verdiept zal worden aangelegd. We onderzoeken daarnaast centrale PV-oplossingen, zodat we overtuigend kunnen voldoen aan de vereiste EPCnorm van 0. Ook introduceren we Life Cycle Cost (LCC) en Total Cost of Ownership (TCO), om te komen tot een bestendig en verantwoord beheer. De eerste fase van het plan omvat ongeveer 700 woningen, waarvan het merendeel rijwoningen en appartementen in Havenstad en Waterstad. We sluiten het Ald Djip aan op het Van Harinxmakanaal, zodat we ook over het water weer goede verbinding tussen stad en uitbreiding realiseren. Zodra het stedenbouwkundig plan en de eerste fase door de Raad zijn vastgesteld, wordt een bestemmingsplan, beeldkwaliteitsplan en beheerplan opgesteld. Vervolgens wordt de eerste fase uitgewerkt tot een inrichtingsplan.

Volgen we de route van de Spoorzone naar het noorden toe, dan komen we aan bij de stadsuitbreiding van Middelsee, ten westen van de Overijsselselaan. Op de plek waar vroeger de Middelzee lag, wordt een grootschalige woningbouwlocatie ontwikkeld. Er is ruimte voor circa 2800 woningen. De uitgangspunten voor het stedenbouwkundig plan komen voort uit de structuurvisie voor De Zuidlanden uit 2011 en uit de recente studies van ‘West 8 Urban Design & Landscape architecture’. Maar omdat de uitbreiding in het noorden straks tegen de stad grenst, beschouwen we Middelsee als een woonwijk met een stedelijk karakter. Het ontwerp van de wijk kent een compact stedelijk weefsel, waarin plek is voor bebouwing met een hoge dichtheid, vooral de deelgebieden Havenstad en Waterstad. De meest compacte delen zijn onderdeel van fase 1, terwijl in de rest van het plan ruimte is voor meer ‘ontspannen’ buurten met woningbouw in lage dichtheid. We streven in Middelsee naar een duurzame stedelijke ontwikkeling. We willen anders omgaan met mobiliteit, de woningen niet aansluiten op het gasnet en veel aandacht besteden aan groen,

Referentie: Krøyers Plads, Kopenhagen (Denemarken) - COBE

Referentie: Vathorst, Amersfoort - dok architecten

Referentie: Aker Brygge, Oslo (Noorwegen)

Referentie: pakhuizen Bickersgracht, Amsterdam

21

3 VERVANGING SPOORBRUG HRMK Spoorbrug HRMK: verkenning nieuwe spoorbrug

Spoorbrug HRMK: verkenning aquaduct

22

3. VERVANGING SPOORBRUG HRMK

OPGAVE & AMBITIE

WANNEER?

De spoorbrug HRMK (over het Van Harinxmakanaal) begint een bottle neck te worden voor het vervoer, zowel op het spoor als op het water. Door de groei van de (plezier)scheepvaart en de intensivering van het spoorwegverkeer zijn de mogelijkheden voor opening steeds beperkter en naderen ze de limiet van het maximale aantal openingen. Ook zorgt de brug voor een knelpunt in de classificatie van het vaarwater. De opwaardering van het kanaal naar de klasse ‘Va’, voor schepen met een laadvermogen tussen 2000-4000 ton, vereist aanpassingen aan de brug. Het kanaal wordt daarmee als vaarweg gelijkwaardig aan het Prinses Margrietkanaal en zodoende een volwaardige back up. Vervanging van de brug door een aquaduct biedt de Spoorzone veel extra mogelijkheden voor woon-, werk- en recreatiemilieus. Zeker in combinatie met de schetsstudies naar een verdiepte ligging van het spoor tot voorbij het station, in de richting van het oosten, kan dit een enorme kwaliteitsimpuls zijn voor de Spoorzone als geheel, een perspectief dat naadloos aansluit op de gemeentelijke omgevingsvsie 2028.

• 2019 – 2025 • 2025 – 2035

Initiatieffase: studie en besluitvorming Voorbereiding en realisatie

WIE? • Initiatief • Betrokkenen

Provinsje Fryslân, Gemeente Leeuwarden Rijk, NS en ProRail

WAT DOEN WIJ? In het Bestuurlijk Overleg Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (BO MIRT) van november 2018 heeft de Tweede Kamercommissie besloten dat er een Kentallen Kosten-Batenanalyse (KKBA) uitgevoerd moet worden om de verschillende varianten voor de vervanging van de HRMK spoorbrug integraal af te wegen tegen de effecten van spoor, water en ruimtelijke zowel als stedelijke ontwikkeling. In november 2019 wordt deze KKBA behandeld, waarna besluitvorming voor het vervolgtraject wordt verwacht.

Referentie: Langdeel-aquaduct, Leeuwarden

Referentie: Margaretha Zelle Akwadukt Leeuwarden - Penta Architecten

23

4

KANSEN TRANSFORMATIE DE ZWETTE

De Zwette: verkenning van een verre toekomst

Mogelijk hergebruik spoor: High Line Park, New York (USA)

24

Voormalig spoor Utrecht

4. KANSEN TRANSFORMATIE DE ZWETTE

OPGAVE & AMBITIE

WANNEER?

Een mogelijk toekomstige transformatie van een deel van bedrijventerrein De Zwette hangt natuurlijk nauw samen met de discussie omtrent het vervangen van de Spoorbrug HRMK, zoals hiervoor omschreven bij project 3, alsmede een potentieel verdiepte ligging van het spoor tot aan het station. Als we onze verbeeldingskracht gebruiken, zien we eenvoudig de mogelijkheden die dan ontstaan: de barrière van het spoor verdwijnt, de verblijfskwaliteit van de zone neemt toe en biedt de kans om een aantrekkelijk en hoogwaardig woon-werkmilieu te creëren, de Zwettehaven. Ook biedt deze zone uitstekende voorwaarden om de relatie tussen stad en landschap te versterken, om biodiversiteit te stimuleren, ecologische verbindingen te maken en een duurzame stedelijke ontwikkeling te bevorderen. Hier kunnen we de continuïteit van het stedelijk weefsel verbeteren en bijdragen aan de kwaliteit en samenhang van omringende stadsdelen. Het is een perspectief voor de verre toekomst, nadrukkelijk nu nog niet aan de orde, maar als de Zwette langzaam van kleur verschiet, zal deze visie op de toekomst steeds concreter worden.

• 2019 – 2025

• 2025 – 2035 • 2035 – 2050

Ruimtelijke ontwikkelingskans opnemen in KKBA en MKBA in het kader van de studie naar de spoorbrug HRMK Barrièrewerking geslecht (Her)ontwikkeling Zwettehaven

WIE? • Initiatief • Betrokkenen

Gemeente Leeuwarden, Provinsje Fryslân Parkmanagement De Zwette, huidige bedrijven, ontwikkelaars, beleggers, omliggende wijken

WAT DOEN WIJ? In de omgevingsvisie gaat dit gebied een belangrijk en kansrijk lange termijn-perspectief in de ruimtelijke ontwikkeling van de stad vormen. In de planstudie voor de spoorwaterkruising zal deze lange termijn-ontwikkeling nadrukkelijk in beeld worden gebracht als een ruimtelijke kwaliteitsimpuls voor de stad in het geval er gekozen wordt voor een spooraquaduct.

Referentie: Blue District, Utrecht - Mecanoo

Referentie: Ørestad, Kopenhagen (Denemarken)

Referentie: Wisselspoor, Utrecht Delva Landscape architecture & urbanism

25

5 TRANSFORMATIE SPOORDOK Verkenning drie fasen transformatie Spoordok

Biodiversiteit als stedelijk milieu

WANNEER? • 2019 - 2040

WIE? • Initiatief • Betrokkenen

Gemeente Leeuwarden De gemeente initieert een breed en open participatie-traject waarbij de eigenaren en gebruikers van het gebied, maar ook belangenorganisaties, culturele instellingen en andere belanghebben- den worden betrokken.

WAT DOEN WIJ? • Onderzoek naar ruimtelijke weerslag van verdiepen spoorse functies en ontwikkelpotenties • Verkennen mogelijkheden transformatie • Opstellen ‘Inspiratiedocument Spoordok’ • Inrichten participatie-traject voor stedelijk debat over toekomst Spoordok

28

5. TRANSFORMATIE SPOORDOK

OPGAVE & AMBITIE

een verenigd eigenaarschap, zodat maatschappelijke opgaven in het gebied samen kunnen worden gedragen, er ruimte is om met uiteenlopende betrokken partijen ambities verkennen en we kortom daadwerkelijk samen de stad kunnen maken. We gaan de mogelijkheden van transformatie verkennen en presenteren die in een inspiratiedocument in plaats van een totaalplan of kader. Ook willen we een ambitie formuleren waarmee we ontwikkelaars, eigenaren, initiatiefnemers en ontwerpers uitnodigen om met ons mee te denken en doen.

In de huidige situatie wordt het Spoordok gekenmerkt door een uitermate infrastructureel en bedrijfsmatig karakter: op de kantoren van Rijkswaterstaat en Vitens na staan er vooral bedrijfshallen en loodsen. Er ligt spoor, heel veel spoor, evenals grote parkeerterreinen. Het gebied is extensief bebouwd en kent een desolate sfeer, maar door de gunstige ligging nabij centrum, station en water zijn er grote stedelijke kansen. Het Spoordokgebied vertoont in dat opzicht raakvlakken met het onderzoek naar de vervanging van de Spoorbrug HRMK. Als we de ambitie waarmaken om het spoor verdiept aan te leggen, zowel in zuidelijke als oostelijk richting, ontstaat er in de Spoorzone op de middellange termijn veel extra ontwikkelpotentie, vooral voor actuele binnenstedelijke opgaven.

Deze ontwikkeling volgt de ‘ommekeer’ in planvorming, die de gemeente al een aantal jaar ac­tief probeert te stimuleren. We maken geen plannen meer voor elkaar, maar met elkaar. We willen kortom samen met de stad, werken aan de stad.

Het Spoordokgebied leent zich buitengewoon goed voor nieuwe ontwikkelvormen, waarbij we gedurende het proces ruimte kunnen bieden aan tijdelijke ontwikkelingen en programma’s. We denken aan

Referentie ‘Nieuwe vormen van mobiliteit’: Oh Boy Bicycle House, Malmö (Zweden)

Referentie ‘Nieuwe gebouwvormen en gebouwtypen’: 8 House, Kopenhagen (Denemarken) - BIG

Referentie ‘Een duurzame toekomst’: Kavel N1&N3, Sloterdijk, Amsterdam - NL Architects

Referentie ‘Nieuwe functies voor oude gebouwen’: Lochal, Tilburg - Civic Architects

29

6

INNOVATIECAMPUS NDC

Referentie kwaliteit omgeving: Watercampus - GEAR

Referentie kwaliteit omgeving: herinrichting en ontsluiting Potmarge-zone

30

6. INNOVATIECAMPUS NDC

OPGAVE & AMBITIE

WANNEER?

Het NDC-terrein maakt deel uit van de prachtige Potmargezone, een recentelijk opgewaardeerd stedelijk groengebied. Ook de Watercampus bevindt zich in dit gebied, dat zich heeft ontwikkeld tot een recreatief natuurgebied, met uiteenlopende hoogwaardige stedelijke functies, zorgprogramma en passende woningbouw, vlakbij het station en de binnenstad. Op dit mediaterrein ontstaan naast de Noordelijk Dagblad Combinatie mogelijkheden voor de verbreding van functies: wellicht een uitbreiding van de Watercampus, aanvullend kantoorprogramma of eventueel woningbouw, passend bij de ambities die Leeuwarden koestert als Capital of Watertechnology en als Innovating city in UN verband. In combinatie met de ambitie voor een verdiepte ligging van het spoor ontstaat de potentie om deze zone tot een integraal en goed met zowel het stationsgebied als de binnenstad verbonden stadsdeel te maken. Met het verdwijnen van het spoor als barrière kunnen we de samenhang tussen binnenstad, station, de Campus Fryslân (van Groningen University) en de innovatieen Watercampus verder versterken.

• 2019 – 2025

• 2025 – 2040

Initiatieffase, voorbereiding en realisatie fase 1 herontwikkeling NDC-terrein Integrale herontwikkeling in combinatie met project 7: Verdieping Spoor Leeuwarden-Groningen

WIE? • Initiatief

• Betrokkenen

FB Oranjewoud, WaterCampus Leeuwarden en Gemeente Leeuwarden ProRail, Provinsje Fryslân, Provincie Groningen

WAT DOEN WIJ? • Verkenning van de herontwikkeling van het NDC-terrein • Integrale verkenning van deze gebiedsontwikkeling in relatie tot project 7: Verdieping Spoor Leeuwarden-Groningen

Referentie: Campus TU Delft

Referentie: Buiksloterham, Amsterdam

Referentie: Campus TU Eindhoven

31

7 VERDIEPING SPOOR LEEUWARDEN-GRONINGEN Referentie: verdiepte spoor- en snelweg met daarop een park, Nijverdal, geprojecteerd op de plattegrond van Leeuwarden

32

7. VERDIEPING SPOOR LEEUWARDEN-GRONINGEN

OPGAVE & AMBITIE Investeren in een spoorverbinding onder het maaiveld betekent een fundamenteel duurzame verbetering van het functioneren van de stad. We heffen de barrièrewerking van het spoor op, verbeteren de doorstroming van het verkeer, verbinden stadsdelen met elkaar en bieden de mogelijkheid om het Zuiderplein als verkeerskundig fenomeen te transformeren ten gunste van de ruimtelijke kwaliteit en het verblijfsniveau. Ook betekent een verdiepte ligging van het spoor dat we alle modaliteiten veiliger kunnen afhandelen, wat de verbinding van de binnenstad via het Zuiderplein met de Innovatie- en Watercampus, maar bijvoorbeeld ook met Van Hall Larenstein ten goede komt, in de zuidelijke Potmargezone. In het algemeen geldt dat de ingreep voor een hogere kwaliteit van de leefomgeving zorgt, dat er betere kansen ontstaan voor het ontsluiten van omringende stadsdelen en dat we kansen creëren om natuur en biodiversiteit meer ruimte te geven in de stad.

De spoorverbinding van Leeuwarden met Groningen doorsnijdt de stad op een aantal plaatsen bruut. Met een extra sneltrein in de dienstregeling van Arriva zal deze doorsnijding nog tastbaarder worden, waarmee de noodzaak om dit spoortraject als een ruimtelijke opgave te zien toeneemt. Het spoor werpt in noord-zuidelijke richting een barrière op, zorgt dagelijks voor verkeershinder en creëert onveilige overgangen, waar regelmatig opstoppingen ontstaan. Bovendien zorgt het spoor voor geluidsoverlast. Direct grenzend aan het spoor is een stevige herinrichting nodig van het Zuiderplein, om een toekomstbestendige en aantrekkelijke fietsverbinding vanuit de binnenstad naar het zuiden, waaronder De Zuidlanden, te waarborgen. Deze ingreep heeft prioriteit en biedt samen met het onderzoek naar de verdieping van het spoor de kans om een aantal stedelijke knooppunten structureel te verbeteren. We vergroten de samenhang van het omliggende stadsweefsel en versterken de ruimtelijke continuïteit, door het spoor vanaf het station tot de Tynje in een tunnel, verdiept, of in een combinatie daarvan aan te leggen.

Referentie: verdiepte spoor- en snelweg met daarop een park, naast station Nijverdal

WANNEER?

Referentie: verdiepte snelweg met daarop een park, Madrid Rio, West 8, Madrid (Spanje)

• 2020 – 2040

WIE? • Initiatief • Betrokkenen

Gemeente Leeuwarden ProRail, Provinsje Fryslân, Provincie Groningen

WAT DOEN WIJ? Ambitie staat in het Collegeprogramma 2018 – 2022

33

8 BEREIKBAARHEID BEDRIJVENTERREIN MERODESTRAAT OPGAVE & AMBITIE

WANNEER?

Op de fabriekslocatie langs de Merodestraat is een aantal grote, voor Leeuwarden en Friesland economisch zeer waardevolle bedrijven gevestigd, voornamelijk in de zuivelindustrie. Vrij recent is het complex van Friesland Campina fors uitgebreid en vernieuwd. De locatie is sinds het laatste kwart van de twintigste eeuw volledig door nieuwe stedelijke ontwikkelingen ingeklemd, onder andere door de uitbreiding van het naastgelegen winkelpark De Centrale. Mede dankzij de nabijgelegen drukke stadsring, is de bereikbaarheid en ontsluiting van deze zone onder druk komen te staan. In combinatie met project 7, de verdieping van het spoor Leeuwarden-Groningen, bestaat de mogelijkheid om de toegankelijkheid van het bedrijvenpark te verbeteren en de zone weer goed te laten aansluiten op de omringende stadsdelen.

• 2020 – 2025

Initiatieffase: verkenning mogelijkheden verbetering bereik- baarheid in relatie tot project 7

• 2025 – 2040

Voorbereiding en realisatie (afhankelijk van deelproject 7)

WIE? • Initiatief • Betrokkenen

Gemeente Leeuwarden ProRail, Provinsje Fryslân, Provincie Groningen Bedrijven vereniging Merode, Parkmanagement De Centrale, omliggende wijken

WAT DOEN WIJ? In de verkennende studie naar de verdieping van het spoor worden ook de mogelijkheden beschouwd voor de verbetering van de bereikbaarheid van bedrijvenpark Merode.

34

35

Colofon SAMENSTELLING, TEKST, EINDREDACTIE & VORMGEVING Gemeente Leeuwarden in samenwerking met De Deur in Huis

UITGAVE Gemeente Leeuwarden Leeuwarden Spoorzone is een uitgave van de gemeente Leeuwarden, bedoeld voor intern gebruik en opgezet als een visiedocument voor de lange termijn en gespreksdocument voor de samenwerking met alle betrokkenen in en aan de Spoorzone. Het document is niet bedoeld voor publicatie. Voor het gebruik van het beeldmateriaal is zo veel mogelijk geprobeerd alle rechthebbenden te informeren, toestemming te vragen en bronnen te vermelden. 36

37