Uitgangspuntennotitie Vitaal en waardig ouder worden (T23.02288)

-

Uitgangspuntennotitie Vitaal en waardig ouder worden (Opties voor een subtitel) -

Zo lang mogelijk onafhankelijk Gezonder, productiever en minder zorgkosten. Gezonder, onafhankelijker, productiever en minder zorgkosten Kansen voor een nieuwe generatie de derde levensfase als kans de waarde van de derde levensfase perspectief na het pensioen

www.lansingerland.nl

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

1 Inleiding Een uitganspuntennotitie als tussenproduct voor een beleidsplan De voorliggende concept uitgangspuntennotitie is een tussenproduct bedoeld voor beeldvorming en oordeelsvorming op weg naar de besluitvorming over het beleidsplan ‘Vitaal en waardig ouder worden’. In de notitie neemt het college vooruitlopend op het beleidsplan een aantal inhoudelijke standpunten in en stelt de gemeenteraad in de gelegenheid om het college overwegingen mee te geven voor het uiteindelijke beleidsplan, waarin we de ambities en de aanpak uitwerken. Inhoudelijke keuzes op weg naar een beleidsplan over ‘Vitaal en waardig ouder worden’ Met deze uitgangspuntennotitie maken we de eerste inhoudelijke keuzes op weg naar een beleidsplan dat bijdraagt aan een grote opgave waar de gemeente Lansingerland, zoals vele gemeenten in Nederland, voor staat: de stijgende zorgkosten dwingen ons tot het maken van keuzes. Ontwikkelingen als de toenemende vergrijzing van onze bevolking in combinatie met een groeiende druk op de werkende bevolkingen een onzekere verzorgingsstaat, vragen om een andere aanpak. Om deze inhoudelijke keuzes te maken gebruiken wij het kompas van onze Samenlevingsvisie. Met de uitwerking van deze uitgangspunten in een beleidsplan maken we de vertaling naar concrete ambities, doelen en inzet door de gemeente.

2 Trends en ontwikkelingen Ontwikkelingen We willen een duurzame bijdrage leveren aan de steeds veranderende samenleving. Daarom volgen we voortdurend de landelijke trends en ontwikkelingen en onderzoeken we hoe die zich manifesteren in Lansingerland. We zien de volgende ontwikkelingen: - Lansingerland groeit, de groep 67+ groeit nog harder Lansingerland blijft groeien als gevolg van de woningbouwopgave. Deze groei bestaat vooral uit jonge gezinnen en huishoudens, de vergrijzingsgolf vindt plaats binnen de groep lang gevestigde inwoners. De bevolkingsprognose van onze gemeente laat zien dat de leeftijdscategorie 67+ toeneemt van 9.600 personen in 2020 naar 14.100 in 2035. Dat is een toename van meer dan 45%. Als gemeente hebben we een belangrijke (regie)rol in het voorbereiden op de gevolgen van deze ontwikkeling. - De beschikbaarheid van zorg en welzijn neemt af. Hulp vanuit de overheid is niet meer vanzelfsprekend De meeste mensen krijgen vroeger of later te kampen met functieverlies. Dat is onvermijdelijk. Ze zullen echter niet meer kunnen leunen op de verdwijnende verzorgingsstaat. De krapte op de arbeidsmarkt leidt tot forse tekorten in de zorg en het welzijn. Wie te maken krijgt met functieverlies zal meer zelf moeten organiseren.

- Het rijk zet in op preventie met GALA en het vitaliteitsakkoord De vergrijzing is een opgave voor veel partijen, waaronder gemeenten, samen met de rijksoverheid, zorgpartijen en maatschappelijke partners. De rijksoverheid stimuleert gemeenten met het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Binnen de context van Lansingerland gaan we werk maken van het Vitaliteitsakkoord, gefinancierd met een specifieke uitvoering van het rijk.

2/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

Deze tabel laat de sterke groei van de groep 60-plus zien. Tegelijk zien we een smalle groep ‘sterke schouders’(20-40 jarigen) die deels verantwoordelijk is voor het leveren van zorg en welzijn voor ouderen. Meer achtergrond-cijfers leest u in de Barometer 67+ in bijlage 1.

Trends Ook ouder worden is aan trends onderhevig. We zien de volgende trends: - Er is een nieuwe levensfase ontstaan tussen het werkzame leven en ouderdom: de derde levensfase Een grote groep mensen neemt afscheid van de arbeidsmarkt en belandt in een nieuwe levensfase: de derde levensfase. Na een fase van werken, gezin opbouwen, actief sociaal leven volgt een nieuwe stap met nieuwe perspectieven op het gebied van gezondheid, de besteding van de dag en genieten van het leven, vooral omdat een grote groep 67-plussers voldoende middelen te besteden heeft. Kortom, met het pensioen begint een nieuwe toekomst, die uiteindelijk overgaat in de vierde en laatste levensfase met rust en/ of regie- of functieverlies. - 67-plussers zijn lang vitaal, actief en onafhankelijk Naast dat we steeds ouder worden, hebben we ook steeds meer gezonde levensjaren. Daarnaast heeft het overgrote deel van de 67-plussers een opleiding gevolgd, een rijbewijs op zak en steeds meer digitale vaardigheden. Daarmee zijn zij onafhankelijk en ondernemend. Ze maken reizen, sporten, passen op kleinkinderen en ze ondernemen dingen met vrienden. Een deel van hen blijft zelfs werken of is actief binnen het verenigingsleven of in een andere tak van vrijwilligerswerk. Daar ligt een enorme kans om hun kennis, ervaring en vitaliteit te benutten in de samenleving waar in alle sectoren personeelskrapte ontstaat.

- Dé 67-plusser bestaat niet (meer): diversiteit onder 67 plussers neemt toe Het clichébeeld van kwetsbaar, eenzaam en afhankelijk past niet meer bij de 67-plusser van de toekomst. De nieuwe 67-plusser heeft nieuwe behoeften die aansluiten bij zijn leefstijl, die hij vaak al had voordat hij met pensioen ging. Dat betekent dat de diversiteit onder 67-plussers net zo groot is als die onder 67minners. Dat vraagt een omslag in denken van de wereld om hen heen: van overheid tot ondernemers, van projectontwikkelaars tot welzijnsorganisaties vraagt dat om rekening te houden met een grote diversiteit onder 67-plussers. Al met al stellen de ontwikkelingen ons voor enorme uitdagingen, maar bieden de trends grote kansen om de uitdagingen aan te gaan. 3/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

3 De vergrijzing: het geschenk van de eeuw? De vergrijzing stelt onze gemeente voor grote opgave uitdagingen. De groei van de 67-plussers zorgt op korte termijn voor een grote groep fitte en jonge actieve ouderen, maar op de middellange termijn voor een grotere groep mensen met functie- en/ of regieverlies, waardoor de behoefte aan hulp en ondersteuning zal toenemen. Een uitdaging voor de gemeente en voor onze partners in de zorg, maar vooral ook van de ouderen zelf. Een tweede uitdaging is het bevorderen van een passend woningaanbod (ook door aanpassingen aan bestaande woningen) en het faciliteren van een woonomgeving die ouderen aanzet tot het behouden van vitaliteit. Naast uitdagingen biedt de groei van mensen in de derde levensfase kansen als we hun vitaliteit weten te benutten voor de samenleving. Met een al dan niet betaalde vorm van werk blijft de 67-plusser sociaal en maatschappelijk actief en maakt de samenleving gebruik van zijn tijd en de ervaring. Zo creëren we een krachtige samenleving. De Raad Volksgezondheid & Samenleving noemt hierom de derde levensfase: het geschenk van de eeuw1 4 We werken vanuit de Samenlevingsvisie In onze Samenlevingsvisie legden we vast dat we voortbouwen op de Lansingerlandse Standaard (zie hiernaast: onderste puntje van de piramide).

Voor inwoners die te maken krijgen met functie- of regieverlies biedt de gemeente een vangnet met hulp en ondersteuning. Dat geldt ook voor laaggeletterde ouderen, ouderen met een beperking en oudere nieuwe Nederlanders. We richten ons erop om zo lang als mogelijk hun eigen regie en doenvermogen te behouden en te versterken. De druk op het vangnet neemt toe met de aankomende vergrijzing. Daarom zetten we met het beleidsplan Vitaal en waardig ouder steviger in op preventie en een krachtige samenleving. Met onderstaande uitganspunten zetten we de beweging naar een krachtige samenleving in gang. 5

Rollen en sturingsmechanisme De gemeente is een onderdeel van de samenleving, met zowel binnen als buiten de gemeente partijen die van grote invloed zijn op het gemeentelijk beleid. Het is daarom relevant om stil te staan bij de rol die overheden spelen bij transities. Daarbij gaan we uit van vier rollen: 1. Presterende overheid 2. Samenwerkende overheid 3. Rechtmatige overheid 4. Responsieve overheid

1 https://www.raadrvs.nl/documenten/publicaties/2020/01/08/de-derde-levensfase-het-geschenk-van-de-eeuw

4/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

Als presterende overheid is de opdracht van de gemeente vooral om het gevoerde beleid uit te leggen en te realiseren: laten zien wat speelt en hoe de gemeente daar maatregelen op neemt. Als samenwerkende overheid is het beleid vooral gericht op overleg, wat speelt wordt breed gedeeld. De rechtmatige overheid licht toe hoe het gekozen beleid inspeelt op de transities en de responsieve overheid haakt in op maatschappelijke bewegingen die in gang zijn gezet vanwege transities. De gemeente speelt elk van deze rollen, maar afhankelijk van de situatie krijgt de ene rol meer accent dan de andere. In de rol als presterende en rechtmatige overheid, ligt het initiatief van activiteiten met name bij de gemeente. De samenwerkende en responsieve overheid reageert op relevante ontwikkelingen in de samenleving en gaat strategische samenwerkingen aan met bijvoorbeeld andere gemeenten of de provincie. Het schema impliceert geen gedwongen keuze in stijl. Het is niet zo dat reageren op maatschappelijke ontwikkelingen per definitie beter is dan eigen initiatief (en vice versa). Het gaat er veel meer om dat de gemeente zich bij transities bewust is waar de focus bij het specifieke vraagstuk moet liggen. De presterende en samenwerkende overheid werkt vanuit een focus op resultaten, de rechtmatige en responsieve overheid vooral vanuit randvoorwaarden.

Het is aan de gemeente om bij het formuleren van beleid ook helder te benoemen wat de rol is die de gemeente bij het specifieke beleidsvoornemen inneemt. Dat geeft sturing intern en is management van verwachtingen extern. 6 De uitgangspunten Uitgangspunt 1: “De bomen groeien niet langer tot in de hemel”. De ontwikkelingen vragen om een herverdeling van verantwoordelijkheden: een terugtrekkende overheid en meer verantwoordelijkheid voor eigen leven bij de 67-plusser. De vergrijzing, de toenemende vitaliteit van de grote groep die de komende jaren met pensioen gaat en de krapte op de (zorg)arbeidsmarkt stelt de maatschappij voor een grote opgave. Het vraagt om een transformatie in denken vanuit de overheid, de zorgaanbieders, het maatschappelijk middenveld en niet in de laatste plaats vanuit de ouderen zelf. Het gaat om een gedeelde verantwoordelijkheid om deelname aan de samenleving en de voorbereiding op het daadwerkelijke oud en kwetsbaar worden mogelijk te maken. Een goede gezondheid van onze ouderen draagt bij aan kwaliteit en lengte van leven voor de mensen zelf. Een bijkomend voordeel van gezonde burgers is dat dit ook de welvaart van de samenleving ten goede komt; een gezonde bevolking is namelijk productiever en heeft minder zorgkosten. Dat vraagt om een gedragsverandering van alle kanten.

Van de gemeente vraagt dat om een passender benadering van ouderen en om het beter inspelen op de behoefte aan grotere diversiteit onder de huidige jonge ouderen, bijvoorbeeld in het voorzieningen-, woning- en activiteitenaanbod. De rol van de gemeente moet veranderen van presterend naar faciliterend voor de groep die het zelf kan: we worden strenger aan de poort voor zowel individuele als voor collectieve voorzieningen. Voor kwetsbare ouderen blijven we een presterende gemeente met onze Lansingerlandse Standaard. We vragen van ouderen om zelf eerder na te denken over hoe ze oud willen worden en daarvoor alvast maatregelen te nemen, bijvoorbeeld op het gebied van wonen, gezondheid, het dagelijks leven en sociale contacten. Deze gedeelde verantwoordelijkheid vraagt dat gemeente en ouderen doorlopend met elkaar in dialoog blijven over de rollen en verantwoordelijkheden die we daarvoor onszelf en voor elkaar zien. Uitgangpunt 2: We hebben de 67-plusser nodig in de samenleving Wie met pensioen gaat heeft vaak een leven van werken, zorg voor het huishouden en sociale activiteiten achter de rug. Dat houdt niet plotseling op. Ouder worden gaat niet alleen om gebreken en tekorten. Het gaat juist over mensen die iets over hebben: tijd, levenservaring, talent, wijsheid, netwerken. 5/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

Als gemeente nodigen we de 67-plusser uit om juist dat te investeren in de samenleving, om een maatschappelijke rol te blijven spelen bijvoorbeeld als maatje, als bestuurslid of als belangenvertegenwoordiger2. Deze ‘verzilvering’ draagt in brede zin bij aan gezondheid, mentale veerkracht en deelname aan de samenleving; tegelijkertijd zijn die talenten en inzet van waarde voor de samenleving zelf. Door een combinatie van vergrijzing, krappe en krimpende arbeidsmarkt en een toenemende vraag naar diensten is de 67plusser in de derde levensfase een belangrijke pijler van onze samenleving. Uitgangspunt 3: We stimuleren 67-plussers te investeren in hun eigen leven Als samenleving verwachten we van de ouder wordende mens niet zo veel. ‘Ga maar lekker genieten van je pensioen, je hoeft niets meer.’ Volgens Kees Penninx 3 moeten we af van het ‘Nocebo effect: de verwachting van een negatief effect bevordert het optreden van het negatieve effect. Door jonge senioren te zien als aanstaande hulpbehoevenden krijgen we Nocebo-gewijs wat we verwachten: meer hulpbehoevenden. Als gemeente willen we eraan bijdragen dat 67-plussers zich bewust zijn van de stappen die zij kunnen zetten om hun autonomie en doen-vermogen te behouden en te versterken op alle levensgebieden. Met preventieve inzet stimuleren en faciliteren we dat zij financieel, digitaal, fysiek en sociaal fit zijn en blijven.

Uitgangspunt 4: We stimuleren ouderen zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen Ook op woongebied kan de 67-plusser stappen zetten om lang zelfstandig te blijven: tijdig aanpassen van de eigen woning, verstevigen van het netwerk van buren of eventueel tijdig verhuizen naar een passende woning. Dat laatste is vaak een grotere stap dat gedacht: een verhuizing betekent vaak een breuk met het bestaande sociale netwerk in de buurt. Wie toch verhuist, vrijwillig of omdat de huidige woning niet meer geschikt is, kan kiezen voor een zelfstandige gelijkvloerse woning of een woning in een wooncomplex met interne of aanpalende zorg- en welzijnsvoorzieningen. Ook voelt een deel zich meer aangetrokken tot kleine woonconcepten als bijvoorbeeld een Knarrenhof. Als gemeente zetten we in op een diversiteit aan woonvormen die tegemoetkomt aan de wensen en behoeften van de ouderen. Dat hebben we vastgelegd in de Woonvisie Lansingerland. Daarnaast heeft de gemeente een rol bij het inrichten van de woonomgeving, die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten. Dat draagt bij aan de gezonde leefstijl en netwerkkracht van ouderen. 7 Inspiratie en dialogen: participatie met inwoners, raad en netwerkpartners Samen maken we een Lansingerland waarin onze inwoners vitaal en waardig ouder worden. We nodigen hen uit om te (blijven) investeren in de samenleving en in zichzelf.

Wij zien hierin een rol weggelegd voor de gemeente, maar ook voor anderen die hierover willen meedenken en wellicht een rol in kunnen en willen spelen. We betrekken hierin wetenschappelijke kennis, bijvoorbeeld van de Raad Volksgezondheid & Samenleving en van hoogleraar Strategische Filantropie en Vrijwilligerswerk Lucas Meijs, maar ook de ervaringskennis- en deskundigheid van ouderen zelf, ondernemers, wijkverpleegkundigen, cultuur- en sportverenigingen, dementieketen etc. Kortom iedereen die een bijdrage of inspiratie kan bieden die ondersteunend zijn aan onze ambitie. Net als de Samenlevingsvisie komt het beleid rondom ouderen daarom tot stand met dialogen. In bijlage 2 leest u wie tot nu toe betrokken zijn bij de ontwikkeling van het beleid. Bijlage 1

2 Lucas Meijs wees in zijn voordracht voor de gemeenteraad Lansingerland 0p 22 maart 2023 op het belang van de diversiteit in

vrijwilligersfuncties. Hij maakte onderscheid tussen vrijwillige inzet voor je eigen plezier (bijv. organiseren postzegel ruilbeurs, ten behoeve van de ander (gastheer in verpleeghuis) en als belangenbehartiger (lid van gemeenteraad, ouderenbod, ASD) 3

https://www.raadrvs.nl/actueel/weblog/weblog/2020/blogreeks-de-derde-levensfase-vitale-senioren-contra-het-nocebo-effect

6/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

BAROMETER 65+ De RVS bracht in 2020 de volgende factsheet uit over de derde levensfase in Nederland.

Uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en ouderen 2020 komen de volgende cijfers over de groep 65+ in Lansingerland 7/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

8/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

9/10

T23.02288

Vitaal en waardig oud worden

Uitgangspuntennotitie

BIJLAGE 2:

Inspiratie en dialogen tot nu toe: A. Beeldvormende avonden voor de gemeenteraad Wanneer?

Met wie?

Waarover?

14 december 2022

Gemeenteraad Lansingerland

Beeldvormende avond over de opgave Ouderen

22 maart 2023

Gemeenteraad Lansingerland

Beeldvormende avond met Lucas Meijs, hoogleraar Strategische Filantropie over ouderen in het vrijwilligerswerk (zie presentatie op Ibabs, leesdossier)

B. Dialogen met de doelgroep over ouder worden

2019/ 2020

-

2020 / 2021

Pilots en in gesprek met ouderen: investeren in preventie en stimuleren eigen verantwoordelijkheid Dialogen tussen wethouder en ouderen in de locaties de Leeuwerik en in de Pius X

2023

Parelduiken in Bleiswijk Bijeenkomst “Hoe oud bent u in 2030?’ in Berkel Noord

C. Dialogen met stakeholders, waaronder de ASD Wanneer?

Met wie?

Waarover?

20 september 2022

Partners in de lokale maatschappelijke infrastructuur

Netwerkbijeenkomst Samenlevingsvisie met deelsessie over de opgave Ouderen

29 november 2022

Partners in de lokale maatschappelijke infrastructuur, waaronder ASD Adviesraad Sociaal Domein

Stakeholders-bijeenkomst over de opgave Ouderen

7 december 2022 en 9 mei 2023

Uitgangspunten voor uitwerking beleidsplan

10/10