[U24.04153] Brief bij de aanbieding van de Begroting 2025-2028 aan de raad

De leden van de Gemeenteraad Postbus 1 2650 AA BERKEL EN RODENRIJS

Van

College van B&W

Onderwerp

Aanbieding van de Begroting 2025-2028

Datum

30 september 2024

Ons kenmerk

U24.04153

Geachte raadsleden,

Voor u ligt een gebalanceerde begroting voor het jaar 2025 die u via moties bij de begroting 2024 zelf voor de start van het huidige begrotingstraject en bij de Kaderbrief 2025 al mede vorm hebt gegeven. De veranderingen in de verdeling van het gemeentefonds hebben al een paar jaar effect op onze begroting. Lansingerland is een zogenoemde ‘nadeelgemeente’ binnen de veranderde gemeentefondssystematiek. Daardoor hebben wij vergeleken met andere gemeenten eerder pijnlijke maatregelen moeten nemen. Daarnaast komt de geplande verkleining van het gemeentefonds in 2026, steeds dichterbij. Dit veroorzaakt voor de gemeente Lansingerland en vrijwel alle andere gemeenten in Nederland forse tekorten in de begroting. Ontwikkelingen en onduidelijkheid op het rijksniveau maken dat het lastiger is om financieel te anticiperen. Dit heeft ook zijn weerslag op deze begroting. De begroting voor het jaar 2025 is door een aantal lastige maatregelen structureel sluitend. Voor het jaar 2026 is op advies van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) zichtbaar gemaakt welke zeer pijnlijke maatregelen aanvullend nodig zijn om tot een sluitende begroting te komen wanneer het Rijk de bijdrage aan het gemeentefonds niet herstelt en taken aan gemeenten laat zonder de benodigde middelen.

Naast een tekort aan middelen uit het gemeentefonds gaat naar verwachting een belangrijke bron van inkomsten voor gemeenten, de onroerendezaakbelasting (OZB) veranderen. Hoe deze maatregel eruit gaat zien moet nog duidelijk worden, maar verwacht wordt dat het effect heeft op de mogelijkheden van gemeentes in de begroting 2026. Om die reden zullen we daar alvast op moeten anticiperen. Bij het maken van de keuzes voor 2025 heeft het college zich gericht op maatregelen die op lange termijn maatschappelijk het minst ingrijpende effect hebben, zodat op lange termijn de essentie van de gemeente behouden kan blijven. Om in 2025 tot een sluitende begroting te komen worden onder andere 1/14

C 1,090 miljoen aan maatregelen, de invoering van een verblijfsbelasting en een OZB-stijging van 5% voorgesteld. Het college ziet de OZB-stijging als laatste redmiddel om te voorkomen dat een ondergrens bereikt wordt in 2025 en 2026 (A2024-008). In 2026 zouden vrijwel alle potentiële bezuinigingen die zijn opgenomen in het knoppenboek ingezet moeten worden naast een OZB-stijging voor woningen naar het procentueel landelijk gemiddelde om de begroting sluitend te maken. Dit betekent dat indien er geen geld bijkomt van het Rijk er zeer pijnlijke (‘zwarte’) maatregelen genomen worden die raken aan de essentie van de gemeente. Dan zijn we niet meer de gemeente die we wensen te zijn. We beperken ons dan vooral tot de kale basis: enkel de wettelijke taken. Voor het college gaan we daarmee hard door de ondergrens wat resulteert in afbraak. Een belangrijk signaal voor de VNG om te delen met politici in Den Haag. De afgelopen jaren heeft het college samen met uw raad op een bijzondere en transparante manier gewerkt aan een gezamenlijke begroting, een letterlijke invulling van ‘samen besturen’. Om dit mogelijk te maken wordt jaarlijks door medewerkers op een grondige en creatieve manier gekeken hoe wij nog beter onze gemeenschapsgelden kunnen benutten voor onze inwoners. Een proces waar veel werk en tijd in gaat zitten.

Dit jaar hebben de adviesbureaus Cebeon en Rijnconsult gezamenlijk onderzoek verricht hoe het financiële beeld in onze gemeente zich verhoudt tot vier andere gemeenten en tot inkomsten en uitgaven die het Rijk verwacht op basis van de systematiek van het gemeentefonds. De begrotingscijfers van 2023 vormen hiervoor de basis. We waarderen de medewerking van de vier referentiegemeenten, omdat de vergelijking met andere gemeenten aanvullend inzicht geeft naast de vergelijking met het gemeentefonds. Het onderzoek laat klip en klaar zien dat Lansingerland met minder rijksmiddelen moet uitkomen dan andere gemeenten. Het Rijk verwacht in hun systematiek twee zaken: » in de eerste plaats dat onze inwoners relatief weinig beroep doen op gemeentelijke voorzieningen; » in de tweede plaats dat onze inwoners in relatief hoge mate zelf bijdragen aan de gemeentefinanciën. Die veronderstellingen komen niet overeen met ons huidige uitgaven- en inkomstenpatroon. Zo schrijven Cebeon/Rijnconsult in hun rapport dat Lansingerland op onderdelen meer voorzieningen heeft dan andere gemeenten, zoals groen, parken en openbare verlichting. Het niveau van lokale inkomsten blijft echter achter. Dat heeft voor de huidige begroting geleid tot diverse aanscherpingen. Na vergelijking worden besparingen op de organisatie, overhead en bedrijfsvoering1 weinig kansrijk geacht.

Het onderzoek laat ook zien dat er op een aantal gebieden voor 2026 huiswerk te doen is, waaronder Jeugd, Participatie en WMO. Daar gaat het college de komende maanden vol mee aan de slag voor de jaren 2026 en verder. In deze brief neemt het college u mee welke keuzes er voor het jaar 2025 zijn gemaakt. Voor de jaren 2026 en verder brengen we op advies van de VNG de harde consequenties in beeld van de verlaagde bijdrage via het gemeentefonds en de acties die we te doen hebben binnen de Cebeon/Rijnconsult aangedragen zoekrichtingen. Kortom

»

»

1

Door verandering in de (verdeel) systematiek en omvang van het gemeentefonds heeft de gemeente Lansingerland als ‘nadeelgemeente’ al de afgelopen jaren pijnlijke maatregelen moeten nemen. De in de begroting voorgestelde besparende maatregelen tellen daarbij op. Voor het jaar 2025 worden voor C1,090 miljoen aan besparende maatregelen voorgesteld.

In rapport Cebeon valt dit onder de noemer 'algemene ondersteuning'

2/14

» »

»

Voor de jaren 2026 en verder moeten vrijwel alle potentiële bezuinigingen die zijn opgenomen in het knoppenboek ingezet worden. Maar zelfs dan zijn aanvullende inkomsten nodig om tot een sluitende begroting in 2025, 2026 en verder te komen. Dat betekent het verhogen van leges, het invoeren van een verblijfsbelasting en het verhogen van de OZB met 5% in het jaar 2025 en naar het procentueel landelijk gemiddelde in het jaar 2026. Het college gaat met uw raad richting de Kaderbrief en begroting 2026 aan de slag met de zoekrichtingen op basis van het Cebeon/Rijnconsult onderzoek.

Amendement en moties

Met deze begroting geeft het college invulling aan de volgende moties en amendement: » A2024-008 Lastenverhoging als laatste redmiddel voor sluitende begroting » M2023-012 Toepassen zero-based operatie bij opstellen meerjarenbegroting 2025-2028 » M2023-021 “Het Rijk moet betalen, niet onze inwoners!” » M2023-026 Efficiënte uitvoering taken » M2024-005 Wijkbrandweerfunctionaris toevoegen als begrotingsknop aan gereedschapskist » M2024-006 Reductie externe inhuur toevoegen als begrotingsknop aan gereedschapskist » M2024-007 Reductie overhead toevoegen als begrotingsknop aan gereedschapskist In het vervolg van deze brief wordt inhoudelijk ingegaan op de specifieke invulling door het college. De route naar een sluitend begrotingsjaar 2025

Bij de behandeling van de Kaderbrief 2025 (U24.02082) hebben het college en uw raad voor het laatst gezamenlijk het meerjarige financiële beeld besproken. Voor ons lag een forse opgave van tekorten van 7,407 in 2025 en -13,037 miljoen euro in 2026. Deze zomer is hard doorgewerkt en zijn financiële cijfers die de zogenoemde ‘baseline’ vormen harder geworden. Dit komt onder andere voort uit bijstellingen van de Meicirculaire na de raadsinformatiebrief (U24.02647), actualisaties van prognoses en herijkingen van dekkingsbronnen. Dit resulteert in een baseline waar in het jaar 2025 een tekort is van -2,118 miljoen euro en in 2026 een tekort is van -9,976 miljoen euro (zie onderstaande tabel). Tabel 1: Stand baseline begin september Saldo Kaderbrief 2025

2025

2026

202 7

-7.407

-13.037

-13.( 14

jļļH

Bijstellingen brief Meicirculaire

3.697

730

-467

1.170

Bijgesteld tekort na amendementen en brief Meicirculaire

-3.710

-12.308

-13.481

-9.615

beleidsarme ontwikkelingen (A) Bijstelling Meicirculaire (B) Sociaal Domein (memo realistisch begroten) (C) Technische bijstellingen baseline (D) Dekkingsbronnen (E) Overige bijstellingen nu bekend

-1.048 607 -1.249 3.281 0

-2.152 405 710 3.368 0

-2.207 485 - 249 3.175 0

-2.122 554 -1.411 3.110 0

Bijgesteld tekort na beleidsarme ontwikkelingen

-2.118

-9.976

-12.277

-9.484

*De stijging in het tekort in 2026 ten opzichte van 2025 komt voor 80% door de Algemene Uitkering en door verwachtte stijgingen in openeinde-regelingen.

3/14

Met kennis van deze baseline heeft het college besluiten moeten nemen om de begroting 2025 sluitend te krijgen met maatregelen die op lange termijn maatschappelijk het minst ingrijpende effect hebben. Leidraad voor het college zijn uiteraard het coalitieakkoord ‘Samen verantwoord verder’, het werk­ programma ‘Samen verantwoord aan de slag’, de Omgevingsvisie en de Samenlevingsvisie bij het bepalen wat belangrijk is voor de toekomst en essentie van de gemeente. Lansingerland is een groeiende gemeente met veel jongeren en zoals genoemd op onderdelen een hoog voorzieningenniveau. Inwoners vinden het een prettige gemeente om in te wonen Het onderzoek van Cebeon en Rijnconsult geeft aan dat de kosten voor bedrijfsvoering en overhead in lijn zijn met het gemiddelde van de referentiegemeenten, vooral als percentage van de totale lasten (zie Tabel 3 verderop in deze brief). Op het moment dat de bedrijfsvoering op orde is, heeft dat een positief effect op de ondersteuning aan de organisatie en daarmee aan de kwaliteit van dienstverlening voor onze inwoners, organisaties en ondernemers en de uitvoeringskracht van de organisatie. Dat betekent ook dat het niet voor de hand liggend is om bijvoorbeeld besparingen in de bedrijfsvoering en overhead te vinden; deze onderdelen ademen mee met de benodigde ondersteuning van de organisatie.

Dit betekent dat keuzes op uitvoerende taken, beleidsvormende taken en projecten vertaald worden naar effecten op overhead en bedrijfsvoering. Net als in 2024 is voor dit effect ook een ‘knop’ opgenomen in het begrotingsboek, dit conform uw motie (M2024-007). Op andere zoekgebieden, zoals jeugdzorg, zijn al acties in gang gezet ook met het oog op de begroting 2026, hierover volgt later in deze brief meer informatie. Maatregelen in 2025

Voor het jaar 2025 worden besparende maatregelen van 1,090 miljoen euro aan de hand van het Knoppenboek voorgesteld waarbij zo veel mogelijk de toekomst en essentie van de gemeente overeind blijft. Daarbij stellen we vooral maatregelen voor die aansluiten bij de bevindingen van het onderzoek van Cebeon/Rijnconsult. Deze maatregelen komen bovenop de lastige keuzes die al bij de Begroting 2024 zijn gemaakt. Een aantal lopen wij hier langs. Levendig Lansingerland De subsidieregeling Levendig Lansingerland afschaffen of versoberen. Dit heeft impact op ‘kleinere’ initiatieven van verenigingen en inwoners en kan de publieke zichtbaarheid van verenigingen verlagen. Het college beseft deze mogelijke consequenties, maar heeft de hoop dat goede initiatieven (financieel) ondersteund worden door de Lansingerlandse samenleving. Bewaking fietsenstallingen Deze maatregel houdt in dat er geen bemenste bewaking meer ingezet wordt bij de stationslocaties en dat de overeenkomst voor tijdelijke bewaking niet wordt verlengd na het implementeren van camera­ toezicht. Via passief cameratoezicht worden opnames gemaakt in stallingen. In de begrotingsknop is het plaatsen van toegangspoorten als een alternatief opgenomen die u in overweging kunt nemen, maar dit alternatief is niet door het college meegenomen in deze begroting.

Wijkbrandweerfunctionaris De wijkbrandweerfunctionaris wordt niet (structureel) opgenomen in de begroting. Daarmee loopt de overeenkomst na dit jaar af. De Veiligheidsregio Rotterdam Rijnmond (VRR) is verantwoordelijk voor de preventieve rol ten behoeve van brandveiligheid binnen onze gemeente. De rol van de wijkbrandweer­ functionaris is aanvullend hierop. Inwoners met vragen over brandpreventie kunnen bij de VRR terecht.

4/14

Met het toevoegen van de begrotingsknop in het knoppenboek geeft het college invulling aan motie M2024-005. Het aantal sportboxen niet uitbreiden naar drie Deze maatregel houdt in dat we het aantal sportboxen maximeren op twee in plaats van drie. Er is inmiddels een sportbox geplaatst. Het plaatsen van de tweede is in voorbereiding. Wanneer er geen derde sportbox wordt geplaatst geeft het college geen uitvoering aan het door de raad aangenomen amendement Sportbox (A2022-043). Openbare verlichting We verduurzamen de openbare verlichting door de aan- en uit momenten beter op de zonsopkomst en ondergang af te stellen. Door een optimalisatie in de afstelling van de verlichting is het mogelijk om de openbare verlichting af te stemmen met de zonsopkomst en -ondergang. Met deze maatregel zijn 3,5% aan energiekosten te besparen. Verfraaiing in de centra van de kernen In samenwerking met de winkeliersverenigingen zijn centra van de kernen de afgelopen jaren verfraaid met zogenoemde hanging baskets met bloemen en rond kerst met kerstbomen. De hanging baskets zijn uitvoering van een motie met het nummer M2019-006. Het college stelt voor de bijdragen aan bloemen en kerstbomen te stoppen en verwacht dat de winkeliersverenigingen zelf verfraaiing kunnen voortzetten, al dan niet in dezelfde vorm.

Consultatiefunctie huisartsen bij advies over jeugdhulp De externe consultatiefunctie voor huisartsen blijkt onvoldoende benut te worden en daarmee onvoldoende bij te dragen aan de lange termijn doelstelling van het inzetten van de juiste vorm van jeugdhulp aan kinderen met complexe problematiek. We gaan dan ook stoppen met deze externe consultatiefunctie voor huisartsen voor het vragen van advies. Huisartsen kunnen een beroep doen op Team Jeugd van de gemeente voor consultatie. We blijven inzetten op de samenwerking tussen de huisartsen en Team Jeugd van de gemeente. Benodigde intensiveringen

Vanwege wet- en beleidswijzigingen door de rijksoverheid zijn twee incidentele intensiveringen opgenomen in de begroting. Incidentele intensivering: Taakstelling Jeugd (Hervormingsagenda/Toekomstscenario/Stevige lokale teams) We gaan als gemeente Lansingerland mee in de beweging van de landelijke Hervormingsagenda Jeugd, het Toekomstscenario en het richtinggevend kader voor Stevige lokale teams die als doel heeft de jeugdhulp te verbeteren en financieel gezond te maken. Incidentele intensivering: Participatiewet in balans De regering wil de Participatiewet grondig herzien. Deze herziening bestaat uit meerdere sporen. » Spoor 1 van de Participatiewet in Balans bestaat uit ruim twintig verschillende maatregelen die op korte en middellange termijn gerealiseerd moeten worden. De beoogde ingangsdatum ligt in 2025. » Spoor 2 gaat over de fundamentele herziening van het stelsel op lange termijn. » Spoor 3 richt zich op het versterken van de vakkundigheid van medewerkers. 5/14

De regering wil met dit voorstel de mens meer centraal stellen en van vertrouwen uitgaan. Ook het ver­ eenvoudigen van regelgeving is een belangrijk uitgangspunt. De intensivering is nodig om de maatregelen uit Spoor 1 (in verbinding met Spoor 3) uit te werken en te implementeren. Inkomsten in 2025

De bovenstaande lijst met maatregelen in 2025 bevat meerdere onderdelen die niet prettig zijn om in te voeren. Echter, met al deze en andere maatregelen blijft er nog steeds een gat te dichten in het jaar 2025. Dit geldt al helemaal voor de opdracht die nog staat voor het jaar 2026. Met de onzekerheid over mogelijke landelijke beperkingen op het aanpassen van de OZB vanaf het jaar 2026 is het extra belangrijk nu al te kijken naar de inkomsten van onze gemeente. Cebeon/Rijnconsult schrijven dat de systematiek van het Rijk uitgaat van de veronderstelling dat de gemeente Lansingerland meer eigen inkomsten ophaalt dan het geval is. Referentiegemeenten weten per inwoner flink meer inkomsten te genereren. Het college heeft daarom gekeken naar de kostendekkendheid van leges, naar een verblijfsbelasting, naar huurtarieven en naar de OZB. Wanneer geen extra eigen inkomsten binnenkomen zijn pijnlijke knoppen in het jaar 2025 nadrukkelijk in beeld en in het jaar 2026 is er niet aan te ontkomen. Het college verwijst hiermee naar het amendement met nummer A2024-008. Het college stelt daarom de volgende maatregelen voor: » Het verhogen van leges voor huwelijken, drank en horeca, kabels en leidingen, stoppen met het vergoeden van de gehandicaptenparkeerkaart en verkeersontheffingen en verhogen van precario voor terrassen. Het uitgangspunt is dat deze zo veel mogelijk kostendekkend zijn.

In een aantal gevallen zijn deze leges momenteel nog niet kostendekkend. » Het invoeren van een verblijfsbelasting van C1,52 voor personen die overnachten in gemeente Lansingerland terwijl ze hier niet ingeschreven staan. Deze groep betreft in Lansingerland met name arbeidsmigranten, maar geldt bijvoorbeeld ook voor gasten van een camping of B&B. Het tarief van C1,52 is een afgeleide van het bedrag wat de gemeente ontvangt voor een ingeschreven burger per dag uit de algemene uitkering. » De huurtarieven van sportaccommodaties voor de buitensport worden verhoogd met 10 procent en de huurtarieven voor de sportaccommodaties voor de binnensport met 5 procent. Deze verhoging komt bovenop indexatie. Het college vindt de verhoging gerechtvaardigd omdat de tarieven in veel gevallen al meer dan vijf jaar niet verhoogd zijn. Dit betekent dat wanneer we dit wel hadden gedaan het prijsniveau vergeleken met 2018 35% hoger zou liggen. Procentueel beperkt het college de verhoging van de huur voor de binnensport vanwege de vaak significant duurdere locaties die nodig zijn en het kleinere verenigingen betreft met vaak minder draagkracht. Inwoners die weinig te besteden hebben en wel lid van een sportvereniging willen zijn, kunnen net zoals nu financieel geholpen worden om aan contributie te voldoen. Het kan zijn dat bepaalde verenigingen als huurder aparte afspraken hebben met de gemeente.

Hierover gaat de gemeente in gesprek. Het verhogen van het OZB-tarief voor zowel woningen als niet-woningen met 5% in 2025, en een verdere verhoging van het OZB-tarief voor woningen in 2026 naar het landelijk gemiddelde. Met name het tarief voor OZB-woningen ligt momenteel onder het landelijk gemiddelde. Voor een meerpersoons-huishouden met een gemiddelde WOZ-waarde betekent de voorgestelde verhoging van 5% in 2025 een stijging van de aanslag met C 22,09 per jaar. Bij een verhoging naar het landelijk gemiddelde in 2026 neemt dit bedrag toe met C 57,51 per jaar. De zeer beperkte groep huiseigenaren die het financieel lastig heeft, kan gebruik blijven maken van al bestaande regelingen. Het college ziet de noodzaak van OZB-verhoging om te voorkomen dat maatregelen genomen moeten worden die raken aan de essentie van de gemeente. 6/14

De bovengenoemde maatregelen leveren het volgende meerjarige beeld op. Tabel 2: Stand baseline begin september plus voorgestelde maatregelen Scenario 2b Begrotingssaldo volgens geactualiseerde basline Intensive ringen -/- corr. inc. -/- advies college Totaal te dekken Groen

2025

Bedragen X 1,000 2027 2028 -12.277 -9.484 0 0 -12.277 -9.484

-400 -2.518

2026 -9.976 -400 -IŨ.376

1.090 Ĩ00%

1.135 10ũ%

1.245 100%

1.245 100%

0%

1.163 10ũ%

1.143 100%

1.143 10ũ%

0%

3.255 10ũ%

3.255 100%

3.255 20ũ%

0%

2.130 Sũ%

2.6S7 lor^

2.687 Ī01%

-2.lis

Oranje Rood Zwart Capaciteitseffectinvesteringen Invoeren verblijfsbelasting Tarief OZB-woningen verhogen met 5% Tarief OZB- niet woni ngen verhogen met 5K Tarief OZB-woningen verder verhogen naar landelijk tarief 10^ surplus Algennene Reserve

205 150 521 645

542 375 525 656 1.158 PM

300 4S0 532 667 1.169 PM

1.180 497 540 671 1.188 PM

Eindtotaal

93

614

-298

2.923

Oproep van de VNG over 2026

De forse terugval in financiële middelen voor gemeenten vanaf 2026 komt dichtbij, waardoor taken en middelen van gemeenten niet in balans zijn. De VNG heeft in de eerste helft van het jaar begrotingsadvies gegeven aan gemeenten. Een belangrijk element uit het advies is om duidelijk de consequenties te benoemen van bezuinigingen en lastenverzwaringen die nodig zouden zijn, maar die nog niet uit te voeren. Deze consequenties worden vervolgens door de VNG gecommuniceerd aan politici in Den Haag. In het Knoppenboek heeft Lansingerland de maatregelen en veelal pijnlijke gevolgen duidelijk in beeld gebracht. Zeer pijnlijke maatregelen in beeld

Zoals eerder genoemd zouden, op basis van het huidige beleid, in 2026 vrijwel alle potentiële maatregelen die zijn opgenomen in het knoppenboek ingezet moeten worden naast een OZB-stijging voor woningen naar het landelijk gemiddelde om de begroting sluitend te maken. Dit betekent dat indien er geen geld bijkomt van het Rijk er zeer pijnlijke maatregelen genomen worden die raken aan de essentie van de gemeente. Het is wel goed op te merken dat deze begrotingsknoppen nog niet uitgevoerd worden. Een aantal voorbeelden van deze maatregelen zijn als volgt.

7/14

Verminderen BOA-capaciteit Omdat de BOA’s een belangrijke functie hebben in de wijk, betekent het inzetten van deze begrotingsknop dat we de ambities ten aanzien van veilige en leefbare wijken naar beneden moeten bijstellen. Beperken van minimabeleid Diverse voorzieningen worden voor minder mensen toegankelijk door het verlagen van de inkomensgrens, bijvoorbeeld de bijzondere bijstand, het Jeugdfonds Sport en Cultuur, Stichting Leergeld en de collectieve zorgverzekering. Openbare verlichting ’s nachts uit Door circa 60% van de openbare verlichting tussen 23:00 en 05:00 uur uit te zetten, kan jaarlijks circa 31% aan energiekosten worden bespaard. Indien de openbare verlichting ’s nachts wordt uitgezet, dan is een toename van het aantal ongevallen niet uit te sluiten. Het uitzetten van openbare verlichting heeft met name invloed op de veiligheid van de kwetsbare verkeersdeelnemers, zoals fietsers en voetgangers. De mogelijke verkoop van zwembad de Windas Door verkoop van het zwembad kunnen structurele lasten, zoals kapitaallasten en eigenaarslasten, wegvallen. Echter, opgemerkt wordt dat een eventuele verkoopopbrengst waarschijnlijk gaat tegenvallen gezien het beperkt aantal partijen waaraan verkocht kan worden. Inwoners kunnen verkoop aan een derde partij naar verwachting merken door aanpassing in negatieve zin van de dienstverlening.

Fietsveiligheid Indien deze knop gebruikt wordt zijn er minder middelen beschikbaar om (verkeers)maatregelen te nemen gericht op fietsveiligheid. Bij de begroting 2023 is ook voorgesteld om deze knop in te zetten. Per amendement (A2023-033) is door de raad echter besloten deze knop niet in te zetten. Juridische Kennisbank De kennisbank Legal Intelligence is het basisgereedschap voor alle ambtenaren met een juridische functie om het werk goed te doen. In de kennisbank is alle juridische informatie te vinden op alle verschillende domeinen. Zonder deze kennis lopen we veel grotere risico’s op juridisch onjuiste of niet goed gemoti­ veerde besluiten. Dit kan resulteren in meer klachten, bezwaren en procedures wat andere kosten meebrengt. Opleidingsbudget schrappen Het ambtenarenapparaat krijgt naast wettelijk verplichte opleidingen geen opleidingen meer aangeboden. Op den duur gaan inwoners, bedrijven en instellingen ervaren dat de medewerkers niet meer over de juiste competenties beschikken. De gemeentelijke organisatie beweegt dan minder mee met de ontwikke­ ling in de maatschappij. De aantrekkelijkheid als werkgever keldert wat het aantrekken en vasthouden van goed personeel lastig maakt. Dit raakt dus uiteindelijk de vitaliteit van de ambtelijke organisatie. Dit zijn slechts enkele voorbeelden uit diverse onderdelen van de organisatie.

Het zien dat het type maatregelen diametraal staat tegen de wensen van het college en wij schatten in ook tegen de wensen van een groot deel van de raad.

8/14

Zoekrichtingen en acties voor het jaar 2026

Het college wil bij het uitblijven van voldoende middelen van het Rijk op een andere manier kijken of taken met de financiële middelen in lijn kunnen worden gebracht. Het onderzoek uitgevoerd door Cebeon/Rijnconsult biedt hier handvatten. Cebeon en Rijnconsult hebben gewerkt van grof naar fijn. Daar waar we zien dat de inkomsten vanuit het rijk fors uit de pas lopen met onze uitgaven op deze taak­ velden, zijn de zoekrichtingen.Daarop is deels verdiept in het rapport. Hieronder gaan we op taakveldniveau in op de opvallendste verschillen uit het onderzoek. Zoekrichtingen diepen we de komende zes maanden verder uit wat kan leiden tot beleidsveranderingen. Bij de Kaderbrief 2026 levert dat een scherper beeld op zodat we gezamenlijk met uw raad gedegen besluiten kunnen gaan nemen voor de begroting 2026 en daarmee pijnlijke maatregelen hopelijk kunnen voorkomen. Deze zoekrichtingen bespreken we hieronder op hoofdlijnen. 1.

Bevindingen in het sociaal domein

Het Cebeon/Rijnconsult onderzoek laat duidelijk zien dat Lansingerland relatief hoge netto lasten heeft op het gebied van jeugdzorg en (in mindere mate) ook bij maatschappelijke ondersteuning en participatie. In het rapport lezen we terug dat geadviseerd wordt aan gemeenten te investeren in basisvoorzieningen, zoals de Jeugdcoach op school (JOS) en jeugdgezondheidszorg door het CJG. De aanname is dat dit op termijn een gunstig dempend effect heeft op het gebruik van (duurdere) hulp en ondersteuning. Het belang van de sociale basis is een uitgangspunt dat wij als college onderstrepen en is geheel in lijn met onze Samenlevingsvisie (T22.06406). Dat betekent dat we wellicht moeten intensiveren in de basisvoor­ zieningen die onderdeel zijn van onze sociale basis om tot lagere uitgaven te komen in jeugdzorg, participatie en maatschappelijke ondersteuning. Het effect van dergelijke intensiveringen kent wel een lange horizon en is niet snel meetbaar. Vasthouden aan de ingezette koers om te zorgen voor goede, passende en betaalbare jeugdhulp Het onderzoek van Cebeon/Rijnconsult laat zien dat we in 2023 ongeveer C 100 per inwoner meer uitgaven aan jeugdzorg, dan waar verdeelsystematiek van het Rijk vanuit gaat. Ook in verhouding tot de referentiegemeenten heeft Lansingerland een hoog kostenniveau.

Deze bevinding is voor ons college geen verrassing, omdat we met uw raad al diverse malen hebben gesproken over de kostenontwikkeling in de jeugdzorg. Bij gemeenten in onze jeugdhulpregio zijn hoge kosten van jeugdhulp een toenemend probleem en heeft dit volop de aandacht. Om de kostenstijging te dempen stelden we vanaf 2024 een taakstelling in van C 1,7 miljoen op de specialistische jeugdhulp. De jeugdhulpuitgaven hebben blijvend de aandacht van uw raad en ons college, ook voorbij de taakstelling. Met uw raad hebben we de opgave Jeugd ingezet (U23.05326) waarin Lansingland zich hard maakt voor kostenbeheersing, ook in de regio, en we investeren in de samenwerking met huisartsen. We bereiden ons voor op de Hervormingsagenda Jeugd, waar de opgave voor stevige lokale teams een onderdeel van is. Tenslotte is uw raad, samen met ons college, de komende maanden aan zet om keuzes te maken hoe we de jeugdhulp in Lansingerland vormgeven en welk kostenplaatje hier bij hoort, zoals tijdens de maat­ schappelijke dialoog over normalisering in september als onderdeel van de opgave Jeugd en het vast­ stellen van het nieuwe beleidsplan Kansrijk Opgroeien in de tweede helft van 2024. Met het nieuwe beleidsplan dat uw raad naar verwachting in Q4 2024 vaststelt, leggen we als gemeenten onze doelen en kaders, waaronder de financiën, mede vast voor een doelmatige uitvoering van de Jeugdwet.

9/14

We nemen actie op kostenontwikkeling maatschappelijke ondersteuning Het onderzoek wijst specifiek op de voorziening Hulp bij het huishouden. Het benchmark onderzoek laat zien dat wanneer wij voor deze voorziening het gemiddelde netto lasten niveau van de referentiegemeenten realiseren, dit een potentiele besparing van C 20 per inwoner oplevert. Het onderzoek verklaart niet de verschillen in gebruik of prijs tussen Lansingerland en de vier referentiegemeenten. Daarom gaan wij als gemeente zelf onderzoeken of er ‘best practices’ zijn die wij kunnen overnemen voor de begroting 2026. De ontwikkeling van de kosten voor maatschappelijke ondersteuning heeft de aandacht van het college, mede als gevolg van de vergrijzing van onze inwoners. In de tweede helft van 2024 legt ons college, op basis van de eerder met uw raad besproken uitgangspuntennotitie (T23.02288), een beleidsplan ‘Vitaal en waardig ouder worden’ voor waarmee uw raad stuurt op de doelen en kaders voor de uitvoering van (mede) de Wmo. We zetten met onze vangnetaanvraag en maatregelenpakket in op kostenreductie binnen participatie Uit de vergelijking komt naar voren dat Lansingerland op het taakveld participatie enigszins boven het door het Rijk veronderstelde uitgavenniveau zit. Dat is aanleiding voor ons college om hier aandacht voor te hebben, maar die aandacht is niet nieuw.

Voor het zomerreces 2024 heeft uw raad de aanvraag vangnetuitkering besproken (T24.02795). In de vangnetaanvraag onderbouwt onze gemeente hoe wij werken aan kostenreductie op dit taakveld. We houden deze koers vast en blijven inzetten op ingezette maatregelen zoals betere dienstverlening aan de poort, statushouders sneller aan het werk helpen en extra inzet loonkostensubsidie. Aan het begin van 2025 informeert het college uw raad over de aanvullende maatregelen die worden getroffen om tot een verdere reductie te komen. 2.

Lansingerland heeft relatief hoge netto lasten voor openbare verlichting, straatreiniging en groen

In het rapport lezen we terug dat Lansingerland relatief hogere netto lasten heeft op openbare verlichting, straatreiniging en groen. Het onderzoek laat zien dat dit niveau van netto lasten C 25 per inwoner hoger is dan het gemiddelde van de referentiegemeenten. Dit is mede te verklaren door een groter groenareaal in Lansingerland en groter aandeel verlichting per hectare verharding (rijbanen, voetpaden en fietspaden). Of dat komt door verschillen in de aard van de gemeenten of door specifieke beleidskeuzes geven Cebeon en Rijnconsult niet aan. Ons college vindt deze taakonderdelen belangrijk, omdat onze inzet hierop bijdraagt aan een veilige, leefbare en aantrekkelijke gemeente voor inwoners en ondernemers. Deze bevindingen zijn voor ons wel aanleiding om de verschillen nader te onderzoeken. Het rapport geeft ons hier geen nadere handvatten voor, daarom gaan wij als gemeente zelf onderzoeken of er voor deze onderwerpen wel of geen mogelijkheden zijn die wij kunnen overnemen voor de begroting 2026. Overigens zitten er in het knoppenboek bij deze begroting meerdere maatregelen die ingrijpen op deze beleidsvelden; een deel van de ruimte is daarmee reeds geïdentificeerd. 3.

Mogelijkheden extra eigen inkomsten parkeerbelasting en bouwleges

Het onderzoek laat zien dat referentiegemeenten op het gebied van parkeerbelasting meer inkomsten generen dan Lansingerland. Ons huidig beleid is dat wij geen parkeerbelasting heffen en hier is ook geen begrotingsknop voor gemaakt. Wanneer wij met uw raad in gesprek gaan over de Omgevingsvisie en Omgevingsprogramma’s nemen we de bevindingen van het onderzoek hierin mee. In de startnotities van de zes Omgevingsprogramma’s zullen 10/14

we steeds aangeven aan welke doelstellingen uit de Omgevingsvisie we gaan werken. In de Omgevingsprogramma’s laten we zien wat we gaan doen binnen de gestelde middelen, financiën, uitvoeringskracht en planning. Ook wordt gekeken naar de kostendekkendheid van leges. Wat mogelijk is wordt meegenomen in de begroting 2026. 4.

Lansingerland heeft relatief lage uitgaven op diverse taakvelden

Het onderzoek laat ook zien op welke taakvelden het kostenniveau van Lansingerland lager is. We hechten er voor het volledige beeld aan, deze taakvelden ook te noemen, omdat op deze taakvelden Lansingerland wordt verondersteld minder of geen kansrijke ombuigingen te vinden. Het gaat om de volgende taakvelden: Lansingerland

Gemeentefonds

begroting 2023

2023

sport en recreatie

C

162

C

cultuur

C

33

C

Taakveld

gemiddelde

Vergelijking Vergelijking

referentiegemeenten gemeente

referentie

begroting 2023

fonds

gemeenten

186

C

169

C

-24

C

-7

40

C

41

C

-7

C

-8

historie

C

1

C

7

C

5

C

-6

C

-3

infrastructuur

C

185

C

197

C

206

C

-12

C

-21

riolering

C

-27

C

-8

C

-16

C

-19

reiniging

C

-30

C

-19

C

-25

C

C 1 -11 C

-11 -4 1

Gemiddelde bedragen in euro's per inwoner Het is goed te constateren dat er ook taakvelden zijn met behoorlijke financiële impact waar onze nettolasten lager liggen dan die van de referentiegemeenten. Dit is mede het gevolg van scherpe keuzes op deze taakvelden en ook van (bezuinigingskeuzes) in eerdere jaren. Overigens geldt dat ook voor deze taakvelden in het ‘knoppenboek’ nog verdere maatregelen(opties) zijn opgenomen. Mochten deze maatregelen ingezet worden dan besteden we dus nog minder netto-lasten aan deze taakvelden en zou ook de constatering kunnen zijn dat bezuinigen mogelijk onverantwoord worden. Uitvoering moties M2023-021, M2023-012, M2023-026, M2024-006 en M2024-007

Motie M2023-021 Het Rijk moet betalen, niet onze inwoners!: Uit het onderzoek blijkt dat onze gemeente op basis van het profiel een lage uitkering uit het gemeente­ fonds krijgt. Het onderzoek is gebaseerd op de Algemene Uitkering (UA), want dat zijn de middelen die de gemeente ontvangt van het Rijk. Lansingerland ontvangt C 1.400 per inwoner. Landelijk loopt dit uiteen van C 1.200 tot C 3.400. Gemeente Lansingerland staat daarmee op plaats 336 (van 342 gemeenten). Uit het onderzoek blijkt dat Lansingerland op een aantal taakgebieden meer en op sommige minder uitgeeft dan waar de gemeente van het Rijk middelen voor ontvangt. Motie M2023-012 Toepassen zero-based operatie bij opstellen meerjarenbegroting 2025-2028: Met het opstellen van de begroting 2024-2027 zijn budgetten waar geen of onvolledig gebruik van werd gemaakt uit de begroting gehaald. Daarmee is ‘lucht’ uit de begroting gehaald. Het overschot aan het eind van het jaar heeft daarnaast ook met niet-voorziene omstandigheden te maken, zoals onbenutte budgetten vanwege bijvoorbeeld participatietrajecten die meer tijd vroegen, vertraging in de realisatie van projecten maar ook vertrek en ziekte van medewerkers of nieuwe werkzaamheden die via Rijk of raad aan de organisatie werden gevraagd. Anderzijds worden er lopende het jaar door het Rijk correcties met 11/14

incidentele middelen doorgevoerd waardoor er overschotten ontstaan. Aanvullend op het onderzoek is inmiddels ongeveer 80% van de begroting doorgelicht en zero-based opgesteld, hierbij is ook een groot deel van het MIP betrokken. De overige 20% volgt vanzelfsprekend nog, waaronder bijvoorbeeld verdere optimalisatie in het MIP. Motie 2023-026 Efficiënte uitvoering taken: Conform de motie heeft het onderzoek van Cebeon/Rijnconsult zich gericht op alle taakgebieden waarvoor gemeente Lansingerland financiering uitvangt vanuit het gemeentefonds. Naast taakgebieden voor wettelijke taken, gaat het hier ook om (financiering met betrekking tot) gemeenschappelijke regelingen, niet-wettelijke taken en overhead. Inkoop, overhead en bedrijfsvoering zijn als onderdeel meegenomen in het onderzoek dat door Cebeon en Rijnconsult is uitgevoerd én daarnaast is nog een kwalitatieve benchmark uitgevoerd op de taken die vanuit de interne toezichthoudende rol worden uitgevoerd. De PIOFACH taken, personeel, informatie­ voorziening, organisatie, financiën, administratieve organisatie, communicatie en huisvesting, zijn te beschouwen als overhead en vormen de basis voor de taken die binnen bedrijfsvoering worden uitgevoerd. Ook inkoop, privacy, informatieveiligheid en control worden tot overhead/ bedrijfsvoering gerekend.

Binnen deze onderwerpen worden ook veel wettelijke taken uitgevoerd (dus wettelijke taken die als ‘overhead’ worden gelabeld). Lokale overheden moeten zich op specifieke wijze verantwoorden over de besteding van publieke middelen én aan veel eisen voldoen. De afgelopen jaren zijn de wetten ten aanzien van bedrijfsvoering aangescherpt waardoor de eisen die worden gesteld aan de verantwoording ook zijn toegenomen. Dit betreft bijvoorbeeld de Wet politiegegevens, de AVG, de BIO, de rechtmatigheidsverantwoording en vanaf 2025 NIS2. De gevolgen hiervan zijn verwerkt in deze begroting. De gevolgen daarvan werden bijvoorbeeld zichtbaar in de rechtmatigheidsverantwoording bij de jaarrekening 2023 waarin voor het eerst verklaard werd niet rechtmatig te hebben gehandeld. Uit het onderzoek van Cebeon/Rijnconsult blijkt dat de centrale overhead onderdeel is van het taakgebied algemene ondersteuning in de systematiek van het gemeentefonds. De netto lasten voor algemene onder­ steuning komen in Lansingerland nagenoeg overeen met de Algemene Uitkering en is vergelijkbaar met de referentiegemeenten. Het is goed bevestigd te krijgen dat de kosten voor overhead en bedrijfsvoering in lijn zijn met het gemiddelde van de referentiegemeenten, zeker als we dit uitdrukken in een percentage van de totale lasten per gemeente (zie Tabel 3).

Op het moment dat de bedrijfsvoering op orde is, heeft dat een positief effect op de ondersteuning aan de organisatie en daarmee aan de kwaliteit van dienst­ verlening voor onze inwoners, organisaties en ondernemers en de uitvoeringskracht van de organisatie. Dat betekent ook dat het niet reëel is om besparingen in de overhead te vinden. Tabel 3: Kosten in percentage van de totale lasten per (referentie)gemeente (onderste groene regel) taakgebied

Gemeentefonds

Begroting

ref ref gemj laag

ref ^hoog

2023

2023

basisvoorzieningen

219

189

130

101

193

participatie

88

120

113

98

125

Wmo

101

118

118

81

206

jeugdzorg

222

325

224

200

286

brandweer

65

64

63

54

70

orde en veiligheid

45

48

42

34

51 12/14

onderwiishuisvesting

100

87

63

35

82

onderwiisbeleid

46

39

36

30

40

sport en recreatie

186

162

169

134

219

cultuur

40

33

41

25

66

historie

7

1

5

3

6

infrastructuur

197

185

206

111

294

riolering

-8

-27

-16

-22

-12

reiniging

-19

-30

-25

-41

-18

ruimte, milieu en

106

119

127

66

207

66

86

74

69

79

economie bestuur en burge^aken algemene ondersteuning

314

311

299

262

335

onroerende-zaakbelasting

-276

-304

-254

-350

-192

overige eigen middelen

-75

-54

-14

-39

2

totaal netto lasten

1.773

1.831

1.669

1.240

2.229

% aandeel ondersteuning

18%

17%

18%

21%

15%

bedragen in euro's per inwoner

M2024-006 Reductie externe inhuur toevoegen als begrotingsknop aan gereedschapskist In het knoppenboek is een uitgebreide toelichting opgenomen op de ‘inhuur’ die onderdeel is van de vast te stellen begroting. Op begrotingsbasis ramen we circa C3,5 miljoen aan inhuur. Het merendeel van de inhuur is incidenteel of heeft betrekking op grondexploitatie of investeringsprojecten waarbij eventuele inhuurkosten in de realisatie maar buiten de begroting vallen. Het reduceren van de inhuur als ‘losse’ maatregel is niet mogelijk. Ook voor inhuur geldt dat ‘inhuur volgt beleid/taak’. Op basis van het begrotingsknoppenboek (knop ‘Verlagen inhuur’) kan uw raad aangeven welke projecten naar de mening van de raad gestopt moeten worden zodat als gevolg van deze keuze de inhuur gereduceerd kan worden. De afgelopen jaren lagen de werkelijke inhuuruitgaven veel hoger dan begroot. Dat kwam door diverse oorzaken. Zo werd er ingehuurd voor incidentele projecten zoals de opvang van Oekraïners. Ook wordt er ingehuurd als vacatures moeilijk vervulbaar zijn, terwijl het werk wel door moet gaan, bijvoorbeeld bij wettelijke taken, of als collega’s langdurig ziek zijn en vervangen moeten worden. Afspraak is dat inhuur voor vervanging bij moeilijk in te vullen vacatures en ziekte plaats vindt binnen het raamwerk van de begroting.

Over het algemeen lukt dit ook, waar dit niet lukt ramen we deze uitgaven bij in een eerst­ volgend P&C document; bijvoorbeeld de zomerrapportage 2024 waarbij voor team Financiën extra inhuurbudget nodig was. Het college snapt de intentie van de motie en er is dus oplettendheid en terughoudendheid bij het inhuren van collega’s. M2024-007 Reductie overhead toevoegen als begrotingsknop aan gereedschapskist Zoals onder motie 2023-026 is toegelicht, laat het Cebeon/Rijnconsult rapport zien dat onze overhead (‘algemene ondersteuning’) in balans is met de rest van de organisatie en is een deel van de overhead ook nodig om aan wettelijke taken te voldoen (denk bijvoorbeeld aan de privacywetgeving, de Woo en de wetgeving op het gebied van rechtmatigheid en informatieveiligheid). Dit betekent dat een algemene reductie van de overhead niet logisch is, de balans raakt dan zoek en dit heeft gevolgen voor de uitvoering van taken en de dienstverlening naar onze inwoners en ondernemers. Ook voor overhead geldt ‘formatie volgt beleid’. Dus intensiveren of besparen op uitvoerende taken, beleidstaken en projecten betekent dat de overhead ook mee beweegt. Deze knop zit ook in het ‘knoppenboek’ met begrotingsknoppen.

13/14

Onderzoek doelmatigheid en doeltreffendheid

Via ons Intern controleplan 2024 (T23.06730) dat aangeboden is aan de BAC op 22 mei 2024, hebben we uw raad geïnformeerd over het door ons te verrichten onderzoek naar doelmatigheid en doeltreffendheid (Verordening onderzoeken doelmatigheid en doeltreffendheid (213a) gemeente Lansingerland 2023). Het doel van het onderzoek in 2024 is: het verkrijgen van een objectief beeld van de uitvoeringskosten van alle gemeentelijke taken en hoe deze zich verhouden tot andere vergelijkbare gemeenten. Dit onderzoek zou door Cebeon/Rijnconsult worden uitgevoerd zodat de uitkomsten vertaald konden worden naar het Knoppenboek. Met het opleveren van het rapport is dit onderzoek afgerond. Op grond van artikel 213a lid 3 stellen wij een afschrift van het onderzoek beschikbaar aan de Rekenkamer waarmee we hen informeren over het onderzoek dat we hebben gedaan. Tot slot

Inmiddels hebben we ook het Tussenbericht Financieel toezicht 2024 (I24.15070) van de provincie ontvangen. Deze brief past in de lijn hoe deze begroting is opgesteld. Het college hoopt u hiermee een goed inzicht te geven in de stappen die zijn ondernomen en de keuzes die zijn gemaakt bij het tot stand brengen van de begroting 2025-2028. Wij zien er naar uit om over deze begroting met uw raad van gedachten te wisselen om gezamenlijk een goede basis te leggen voor onze inwoners, ondernemers en bezoekers van onze gemeente.

Met een vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Lansingerland

Mickel Beckers gemeentesecretaris

drs. Pieter van de Stadt burgemeester

Bijlagen:

. » »

Begroting 2025-2028, T24.06461 Knoppenboek 2025, T24.06460 Rapport Cebeon/Rijnconsult, I24.11885

14/14