[T25.02981] Rapport Rekenkamer Lansingerland 'meer bereiken, onderzoek naar lokale inkomensregelingen'
Tekst van het document
meer bereiken onderzoek naar lokale inkomensregelingen
Rekenkamer
Lansingerland
meer bereiken onderzoek naar lokale inkomensregelingen
Lansingerland
Rekenkamer
Lansingerland
samenvatting
Gemeenten bieden met lokale inkomensregelingen ondersteuning aan inwoners in (dreigende) armoede. De rekenkamer onderzocht in de gemeenten Barendrecht, Capelle aan den IJssel en Lansingerland of het voldoende lukt om deze mensen te bereiken. Dit onderzoek laat zien dat alle drie de onderzochte gemeenten vergelijkbare uitdagingen kennen en kansen hebben om meer mensen te bereiken en mensen in (dreigende) armoede beter te ondersteunen. Alle onderzochte gemeenten hebben een uitgebreid aanbod aan lokale inkomensregelingen om inwoners in (dreigende) armoede te ondersteunen. Tegelijkertijd kennen deze regelingen eigen voorwaarden, procedures en loketten. Hierdoor is het voor inwoners en hulpverleners lastiger om inzicht te krijgen welke ondersteuning voor wie beschikbaar is. Op dit moment sturen de onderzochte gemeenten vooral op financiële resultaten. Het bereik en andere resultaten van lokale inkomensregelingen worden niet gemonitord. Zo blijven kansen liggen om meer inwoners in (dreigende) armoede te bereiken. Gemeenten organiseren nog onvoldoende samenspel tussen de betrokken maatschappelijke organisaties. Ook zoeken zij niet-bereikte inwoners nog onvoldoende op om hen actief te informeren. Tot slot is de administratieve druk bij het aanvragen van lokale inkomensregelingen onnodig hoog, mede doordat informatie onvoldoende wordt hergebruikt of uitgewisseld.
De rekenkamer doet vijf aanbevelingen. Aanbeveling 1 en 2 hebben betrekking op het creëren van een lerende organisatie die doelstelling stelt en monitort. Aanbeveling 3 en 4 zijn gericht op het verbeteren van de dienstverlening rondom lokale inkomensregelingen. Aanbeveling 5 richt zich op het verminderen van de administratieve druk. Ze luiden: 1
Scherp de doelstellingen aan
2
Verbeter de monitoring
3
Versterk de samenwerking met betrokken organisaties
4 Verbeter de informatievoorziening aan inwoners 5
3
Versimpel aanvraagprocedures
meer bereiken
n
Rekenkamer
Lansingerland
samenvatting
3
bestuurlijke nota
9
1
inleiding
11
2
bestuurlijke conclusies
13
2-1
hoofdconclusie
13
2-2
deelconclusies
13
2-2-1
er is binnen de drie onderzochte gemeenten een uitgebreid aanbod aan inkomensregelingen om inwoners in (dreigende) armoede te ondersteunen
2-2-2
2-2-3
3 3-1 3-1-1 3-1-2 3-2 3-2-1
3-2-2 3-2-3
13
de drie onderzochte gemeenten sturen beperkt op de niet-financiële resultaten van lokale inkomensregelingen
14
de regelingen in de drie onderzochte gemeenten zijn onnodig ingewikkeld
15
aanbevelingen
19
scherp de doelstellingen aan
19
stel naast financiële doelen ook doelen voor het bereik van lokale inkomensregelingen
19
weeg daarbij af wie geholpen moet worden en wat dat mag kosten
19
verbeter de monitoring
19
evalueer periodiek welk deel van de doelgroep (niet) bereikt wordt met lokale inkomensregelingen
19
evalueer periodiek of het pakket aan lokale inkomensregelingen volstaat
20
organiseer periodieke kwalitatieve monitoring van de ervaringen van inwoners met betrekking tot lokale inkomensregelingen
3-3 3-3-1 3-3-2
20
regisseer samenspel tussen de verschillende betrokken organisaties
20
organiseer en borg directe communicatielijnen tussen de betrokken organisaties en de uitvoeringsafdeling van de gemeente
3-4 3-4-1 3-4-2 3-5
3-5-1
21
stel vast wat inwoners moeten weten over lokale inkomensregelingen
21
benader burgers proactief over de beschikbare lokale inkomensregelingen
21
versimpel aanvraagprocedures
21
stel vast welke informatie nodig is om de rechtmatigheid van een aanvraag te 21
maak waar mogelijk gebruik van reeds beschikbare informatie en deel deze waar nodig met andere partijen
21
4
bestuurlijke reactie
23
5
nawoord
33
nota van bevindingen
37
inleiding
39
1 5
20
verbeter de informatievoorziening aan inwoners
beoordelen
3-5-2
20
versterk de samenwerking met betrokken organisaties
meer bereiken
n
Rekenkamer
Lansingerland
-1
aanleiding
39
1 2
doel- en vraagstelling
40
1 -3
afbakening en scope
40
1-1
onderzoeksaanpak
42
1-3
leeswijzer
42
2
context
43
2:-.
inleiding
43
2 -2
armoede in Nederland
43
?
meten van armoede
43
9-2-2
kenmerken van armoede
46
2-2-3
omvang armoede in Nederland
48
armoedebestrijding
50
landelijk armoedebeleid
50
2-3-2
lokale inkomensregelingen
51
2-2-3
bereik van inkomensregelingen
53
2-1
samenvatting en vergelijking
55
3
regelingen
57
2- .
inleiding
57
2-2
algemene lokale inkomensregelingen
57
2-3
7-2-1
2-3
aanvullende lokale inkomensregelingen
64
Barendrecht
65
2-2-2
Capelle aan den IJssel
66
2-2-3
Lansingerland
67
3-3- -1
2-2-'.
overzicht
67
3--1
samenvatting en vergelijking
76
4
beleid en organisatie
77
-.
inleiding
77
t- 2
landelijk beleid
77
2-3
Barendrecht
79
2 - 3-relevante beleidskaders
organisatie
80
2 - 3-3
gebruik en financiering
82
2-1
Capelle aan den IJssel
85
- -1
relevante beleidskaders
85
■■-■1-3
organisatie
86
2 -2 -2í
gebruik en financiering
90
Lansingerland
94
2-3-1
relevante beleidskaders
94
2-3-2
organisatie
96
2 - 3-2í
gebruik en financiering
98
samenvatting en vergelijking
100
2-3
2-2
5
monitoring
103
3-1
inleiding
103
3-2
beschikbare monitoringsinstrumenten
104
3-3
Barendrecht
106
zicht op doelgroep
106
3-3-1
6
79
-2-2'
meer bereiken
n
Rekenkamer
Lansingerland
3-3-3
zicht op bereik en gebruik
106
3-3-3
zicht op toereikendheid
109
3-1
Capelle aan den IJssel
109
3-3-'1
zicht op doelgroep
109
3-1 -3
zicht op bereik en gebruik
110
3-3-3
zicht op toereikendheid
113
Lansingerland
113
3-3-1
zicht op doelgroep
113
3-3-3
zicht op bereik en gebruik
113
3-3-3
3-3
zicht op toereikendheid
115
3-3
samenvatting en vergelijking
115
6
informatievoorziening
119
G-l
inleiding
119
6-3
landelijke instrumenten
119
6-3
Barendrecht
121
6-3-1
communicatie over regelingen
121
6- - 3 -1'
outreachend werken
124
6-1
Capelle aan den IJssel
124
6-3 -1
communicatie over regelingen
124
6-3 -3'
outreachend werken
128
Lansingerland
128
6-3-1
communicatie over regelingen
128
6-3-3'
outreachend werken
131
samenvatting en vergelijking
131
6-3
6-6
7
aanvragen
133
7-1
inleiding
133
7 '7
landelijke instrumenten
133
7-3
Barendrecht
134
7-3-1
aanvraagprocedure
134
7-3-3
ondersteuning
136
7-3-3
verwerking
138
7-1
Capelle aan den IJssel
139
7--'-l
aanvraagprocedure
139
7-1-7
ondersteuning
141
7-3-3
verwerking
143
Lansingerland
146
aanvraagprocedure
146
7-3-3
ondersteuning
148
7-3-3
verwerking
149
7-6
vaststellen rechten
151
7-7
samenvatting en vergelijking
155
7-3 7-3-1
7
bijlagen
159
bblage 1
onderzoeksverantwoording
161
bijlage 2
: iib'iimg'iili isi
167
bijlage ?
format vragenlijst enquêtes
168
bijlage 4
bi-iiiľ'iilMsi
177
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
8
meer bereiken
bestuurlijke nota
n
Rekenkamer
Lansingerland
1 inleiding Armoedebestrijding is de laatste jaren een prominent thema op de politieke agenda. Een groot deel van het armoedebeleid wordt op landelijk niveau bepaald, onder andere de inkomensondersteuning in de vorm van de bijstandsuitkering en verschillende toeslagen. Daarnaast bieden gemeenten zogeheten lokale inkomensregelingen aan. Deze regelingen bieden aanvullende inkomensondersteuning aan mensen die op of rond het sociaal minimum leven. Lokale inkomensregelingen waren oorspronkelijk bedoeld om extra lucht te bieden. Maar omdat het wettelijk sociaal minimum vaak onvoldoende is om rond te komen, zijn steeds meer mensen afhankelijk geworden van deze extra ondersteuning.
Uit onderzoek blijkt dat het gemeenten niet lukt om met de lokale inkomensregelingen de gehele doelgroep te bereiken.1 Bij gemeenten is tegelijkertijd behoefte aan inzicht in de doeltreffendheid van het beleid. Het algemene doel van de lokale inkomensregelingen is om mensen in armoede te ondersteunen. Maar in hoeverre wordt deze groep bereikt en zijn deze mensen hiermee geholpen? De rekenkamer heeft daarom onderzoek gedaan naar de lokale inkomensregelingen in de gemeenten Barendrecht, Capelle aan den IJssel en Lansingerland.2 Dit rapport presenteert de uitkomsten van dit onderzoek. In dit onderzoek heeft de rekenkamer bekeken of de onderzochte gemeenten voldoende doen om inwoners in (dreigende) armoede met lokale inkomensregelingen te ondersteunen. Daartoe heeft de rekenkamer gekeken naar het beleid rondom, de uitvoering, en de monitoring van lokale inkomensregelingen. Ook heeft de rekenkamer onderzocht wat de ervaringen van inwoners zijn met lokale inkomensregelingen. De gemeenten Barendrecht, Capelle aan den IJssel en Lansingerland zijn op basis van dezelfde onderzoeksvraag los van elkaar onderzocht. Waar mogelijk en relevant worden de bevindingen in de verschillende gemeenten met elkaar vergeleken. Deze bestuurlijke nota bevat de conclusies en aanbevelingen die volgen uit het onderzoek.
In de nota van bevindingen staan de feitelijke bevindingen uit het onderzoek die als basis dienen voor de conclusies in de bestuurlijke nota. Samen vormen de bestuurlijke nota en de nota van bevindingen het rekenkamerrapport.
1 Plaisier, I., M. Reijnders en A. Schotel, "Zien, luisteren en helpen: Wat kunnen gemeenten doen voor een beter bereik in het sociaal domein," (Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2024); CBS, "Armoedescan," geraadpleegd op 12 februari 2025, dashboards.cbs.nl/v5/Armoedescan.
2 Onder lokale inkomensregelingen verstaat de rekenkamer structurele ondersteuning aan inwoners in (dreigende) armoede waarvan de gemeente de kaders vaststelt om te bepalen wie in aanmerking komt. Tijdelijke inkomensondersteunende regelingen, ondersteuning aan ondernemers en zelfstandigen en private ondersteuning waarvan de gemeente de doelgroep niet zelf inkadert, blijven daarmee buiten beschouwing.
11
meer bereiken
n
Rekenkamer
Lansingerland
bestuurlijke conclusies
2-1
hoofdconclusie hoofdvraag In hoeverre lukt het de gemeenten Barendrecht, Capelle aan den IJssel en Lansingerland om inwoners die leven in (dreigende) armoede met behulp van lokale inkomensregelingen te ondersteunen?
hoofdconclusie De gemeente Lansingerland biedt ondersteuning aan inwoners in (dreigende) armoede en een deel van de doelgroep wordt met deze ondersteuning bereikt. Tegelijkertijd kennen alle drie de onderzochte gemeenten vergelijkbare uitdagingen en heeft de gemeente Lansingerland, net als de gemeenten Barendrecht en Capelle aan den IJssel, kansen om meer mensen te bereiken en mensen in (dreigende) armoede beter te ondersteunen.
2-2 2-2-1
deelconclusies er is binnen de drie onderzochte gemeenten een uitgebreid aanbod aan inkomensregelingen om inwoners in (dreigende) armoede te ondersteunen De gemeenten benutten de mogelijkheden van de Participatiewet en Gemeentewet.
Er zijn in Nederland algemene lokale inkomensregelingen die specifieke landelijk kaders kennen. Een deel daarvan moeten gemeenten verplicht aanbieden. Dat zijn de bijzondere bijstand, de individuele inkomenstoeslag en de studietoeslag, die allemaal voortvloeien uit de Participatiewet. Gemeenten mogen bij deze regelingen gedeeltelijk zelf de voorwaarden bepalen. Een ander deel van de inkomensregelingen mogen gemeenten aanbieden. Dat zijn de gemeentelijke collectieve zorgverzekering op basis van de Participatiewet en de kwijtschelding van gemeentelijke heffingen op basis van de Gemeentewet. Wanneer gemeenten deze regelingen aanbieden, mogen zij de voorwaarden gedeeltelijk zelf bepalen. De gemeente Lansingerland biedt al deze regelingen aan, net als de twee andere onderzochte gemeenten. Daarnaast, kunnen gemeenten aanvullende regelingen aanbieden op grond van de Gemeentewet. Deze regelingen vloeien direct voort uit de gemeentelijke beleidsvrijheid. Het is overigens onduidelijk hoe ver deze beleidsvrijheid precies strekt, omdat gemeenten op grond van dezelfde Gemeentewet geen inkomenspolitiek mogen voeren die het rijksbeleid doorkruist. De gemeente Lansingerland biedt aanvullend op de algemene lokale inkomensregelingen onder andere een Kindpakket van Stichting Leergeld, het Jeugdfonds Sport en Cultuur en het Volwassenfonds Sport en Cultuur aan.
Het aanbod van de onderzochte gemeenten komt voor een groot deel overeen.
13
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
Alle drie de onderzochte gemeenten hebben aanvullend op de algemene lokale inkomensregelingen regelingen om de participatie van kinderen te vergroten met een kindpakket en een fonds voor sport en cultuur. Daarnaast bieden de gemeente Barendrecht en Lansingerland een specifieke regeling aan om volwassen te laten deelnemen aan sport- of cultuurlessen. Capelle aan den IJssel biedt in aanvulling daarop ook financiële ondersteuning in noodsituaties in de vorm van een maatwerkbudget en noodhulp. Deze hulp wordt in Barendrecht en Lansingerland niet als inkomensregeling, maar door gesubsidieerde organisaties aangeboden. De invulling van regelingen verschilt tussen gemeenten. Deze verschillen zitten met name in de gestelde inkomensgrenzen. In mindere mate zijn er verschillen in de hoogte van uitkeringen en de gestelde vermogensgrenzen. Zo hanteert de gemeente Barendrecht over het algemeen een inkomensgrens van 120% van het wettelijk sociaal minimum (wsm). In de gemeenten Capelle aan den IJssel en Lansingerland zijn deze inkomensgrenzen door de bank genomen lager voor de algemene lokale inkomensregelingen (meestal 100% wsm) en hoger voor de aanvullende lokale inkomensregelingen (meestal 130% wsm). 2-2-2
de drie onderzochte gemeenten sturen beperkt op de niet-financiële resultaten van lokale inkomensregelingen Er zijn geen concrete doelstellingen geformuleerd en het ontbreekt aan zicht op resultaten.
De gemeente Lansingerland heeft, net als de andere onderzochte gemeenten, geen concrete doelstellingen voor lokale inkomensregelingen geformuleerd. Zo is onduidelijk welk aandeel van rechthebbenden de gemeente beoogt te bereiken of wanneer inwoners voldoende zijn geholpen. De monitoring weerspiegelt dat deze doelstellingen ontbreken. De gemeente Lansingerland monitort weliswaar het gebruik van de lokale inkomensregelingen, maar dit biedt op zichzelf onvoldoende informatie om het bereik van de regelingen te beoordelen. Daarvoor dient het gebruik per regeling afgezet te worden tegen de betreffende doelgroep. De doelgroepen van de verschillende lokale inkomensregelingen worden op dit moment niet in kaart gebracht. Tegelijkertijd geven zowel de gemeente als maatschappelijke organisaties aan dat op dit moment nog niet iedereen die in aanmerking komt voor lokale inkomensregelingen wordt bereikt. Ook de toereikendheid van het geheel aan lokale inkomensregelingen wordt niet structureel geëvalueerd. De gemeenten sturen wel op financiële resultaten.
Er bestaat in de onderzochte gemeenten een duidelijke structuur voor de financiële monitoring en verantwoording binnen de begrotingscyclus. Ook worden de financiële resultaten tussentijds geëvalueerd. Als gevolg hiervan wordt er vooral op financiën en niet op uitvoeringsresultaten gestuurd. Deze focus op financiële sturing belemmert het behalen van uitvoeringsresultaten. Het bereiken van meer inwoners in (dreigende) armoede leidt immers tot hogere uitgaven aan lokale inkomensregelingen. Er zijn veel organisaties betrokken, maar er wordt geen samenspel georganiseerd.
Ten eerste zijn er maatschappelijke organisaties die lokale inkomensregelingen uitvoeren. Ten tweede zijn er organisaties die, al dan niet met subsidie van de
14
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
gemeente, eigen ondersteuning aan inwoners verzorgen.3 Ten derde zijn er organisaties die hulp en ondersteuning bieden bij het aanvragen van lokale inkomensregelingen. Ten vierde kunnen de wijkteams en de sociaal raadslieden ondersteuning bieden rondom lokale inkomensregelingen. Tot slot kunnen bijvoorbeeld scholen en bibliotheken mensen wijzen op lokale inkomensregelingen. Het is het van belang dat deze organisaties elkaar weten te vinden. Op die manier kunnen zij inwoners (gemakkelijker) doorverwijzen naar de juiste partijen en (beter) informeren over de beschikbare hulp. Daarvoor is naast één-op-één samenwerking ook samenspel van belang: de samenwerking en afstemming tussen alle betrokken partijen waarbij de gemeente een rol als aanjager heeft. De maatschappelijke organisaties die de rekenkamer in het kader van dit onderzoek heeft gesproken geven aan elkaar over het algemeen ad hoc te kunnen vinden. Tegelijkertijd is er de behoefte deze verbinding en afstemming structureel te borgen. Dit gebeurt op dit moment niet.
In de gemeente Lansingerland hebben maatschappelijke organisaties bovendien moeite om contact te onderhouden met de gemeente zelf. Maatschappelijke organisaties geven aan dat casus-specifieke afstemming moeizaam tot stand komt. Als mogelijke oorzaken worden het personeelsverloop bij de gemeente, het ontbreken van vaste contactpersonen op uitvoeringsniveau en beperkte telefonische beschikbaarheid van inkomensconsulenten genoemd. Dit speelt ook in de gemeente Barendrecht, maar niet in de gemeente Capelle aan den IJssel.
2-2-3
de regelingen in de drie onderzochte gemeenten zijn onnodig ingewikkeld De lokale inkomensregelingen hebben elk eigen voorwaarden, procedures en loketten.
Voorwaarden verschillen onder andere doordat iedere regeling zich richt op een specifieke groep of situatie. Procedures en loketten verschillen vooral doordat de uitvoering van de lokale inkomensregelingen verspreid is over verschillende organisaties. Al met al resulteert dit in een wirwar van lokale inkomensregelingen. Deze bestaan bovendien naast een complex geheel van landelijke inkomensregelingen en private ondersteuning. Dit maakt het voor inwoners, ambtenaren en betrokken organisaties lastiger om inzicht te krijgen of en hoe zij ondersteuning kunnen ontvangen. Er is voldoende informatie, maar deze is niet voor iedereen toegankelijk.
Er is vanuit de gemeente Lansingerland voldoende informatie. De gemeente verspreidt informatie over de inkomensregelingen via diverse digitale en fysieke media. De gemeente Lansingerland doet dit onder andere via de eigen website, sociale media en flyers. De gemeente informeert daarin over het aanbod aan regelingen, de voorwaarden van regelingen en de hoogte van uitkeringen. De gemeente Lansingerland heeft deze communicatiemiddelen, in tegenstelling tot de twee andere onderzochte gemeenten, vastgelegd in een communicatieplan. Het blijft daarbij onduidelijk hoe effectief de verschillende media zijn om de doelgroep te bereiken.
De inhoud van de informatie lijkt niet altijd voldoende toegankelijk voor inwoners. Maatschappelijk organisaties in de gemeente Lansingerland geven aan dat het taalgebruik van de informatievoorziening tot problemen leidt. Dit komt deels doordat het taalgebruik niet voldoende is afgestemd op de doelgroep en deels doordat de
3 Zulke private ondersteuning is in dit onderzoek niet als lokale inkomensregeling beschouwd.
15
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
informatie enkel in het Nederlands wordt verstrekt, terwijl een deel van de doelgroep het Nederlands onvoldoende beheerst. Dit beeld komt ook naar voren uit de enquête die de rekenkamer heeft afgenomen.
Ten slotte vergt een beter bereik ook dat hulpverleners naar inwoners toe gaan.4 In de praktijk worden inwoners beperkt proactief benaderd om informatie te geven over de regelingen. Gemeenten mogen op dit moment nog geen persoonlijke informatie gebruiken om mensen in armoede die bij de gemeente buiten beeld zijn op te sporen en te benaderen. Met de Wet Proactieve Dienstverlening komen binnenkort extra mogelijkheden beschikbaar om inwoners actief te benaderen. Op dit moment mogen gemeenten al wel bijvoorbeeld wijkgericht of doelgroepgericht te werken gaan om de doelgroep voor lokale inkomensregelingen te benaderen. Ook hebben gemeenten beleidsvrijheid om lokale inkomensregelingen ambtshalve toe te kennen, wanneer zij al over de voor een besluit benodigde gegevens beschikken. In de gemeente Lansingerland gebeurt het proactief benaderen op dit moment niet specifiek voor lokale inkomensregelingen.
Ondersteuning bij aanvragen is noodzakelijk.
Ondersteuning is vanwege de complexiteit van het stelsel noodzakelijk. De gemeente Lansingerland biedt ondersteuning aan inwoners via maatschappelijke organisaties om de aanvraagprocedures te doorlopen. Bij het inloopspreekuur van KijkopWelzijn worden inwoners geholpen met het invullen van formulieren en het verzamelen van de nodige bewijslast. Deze ondersteuning is noodzakelijk om inwoners te helpen de lokale inkomensregelingen te navigeren. Zo kan ondersteuning inwoners helpen te informeren welke regelingen beschikbaar zijn en met welke voorwaarden. Vaak heeft deze ondersteuning ook de vorm van praktische hulp, bijvoorbeeld met taal of digitale vaardigheden. Het is de rekenkamer opgevallen dat het contact tussen inwoners en inkomensconsulenten van de gemeente, die aanvragen verwerken, beperkt is. Het is bovendien onduidelijk wanneer de inkomensconsulenten van de gemeente contact opnemen met aanvragers. Andere uitvoerders van lokale inkomensregelingen hebben hier duidelijke richtlijnen voor. Leergeld Zuid-Holland Midden gaat bijvoorbeeld in gesprek met de aanvrager wanneer bij een aanvraag stukken ontbreken. Het SVHW neemt schriftelijk contact op wanneer er stukken ontbreken en biedt maximaal twee keer een hersteltermijn van twee weken.
Er is onnodige administratieve druk.
Hoewel de gemeente Lansingerland aan de ene kant hulp biedt bij het doen van aanvragen, maken (impliciete) beleidskeuzes het doen van aanvragen complexer dan nodig. Gemeenten en uitvoerders bepalen aan de hand van verschillende criteria, zoals inkomen en vermogen, of iemand recht heeft op een lokale inkomensregeling. Tegelijkertijd heeft de gemeente Lansingerland niet duidelijk en limitatief beschreven hoe deze criteria vastgesteld dienen te worden. Hierdoor blijft onduidelijk welke aspecten van inkomen of vermogen meegenomen moeten worden om te bepalen of iemand recht heeft op een lokale inkomensregeling. Met name voor de inkomensregelingen die de gemeente zelf uitvoert creëert dit extra bewijslast.
4 Plaisier, Zien, luisteren en helpen.
16
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
Ook kiezen alle drie de onderzochte gemeenten ervoor om iedere aanvraag volledig inhoudelijk te toetsen. Dit leidt ertoe dat elke aanvrager alle bewijsstukken vooraf moet aanleveren, waardoor de aanvraag lastiger wordt. Andere mogelijkheden zoals steekproefsgewijs of achteraf toetsen worden in de gemeenten niet benut om de bewijslast te verminderen. Landelijk lopen verschillende pilots om vanuit deze invalshoek de bewijslast te verminderen. Zo verstrekt de gemeente Groningen een aantal lokale inkomensregelingen in principe zonder bewijsstukken bij aanvragers op te vragen. Onnodige administratieve druk heeft niet alleen gevolgen voor inwoners, die hierdoor meer moeite moeten doen voor een succesvolle aanvraag. Het leidt ook tot meer werk (en dus kosten) voor de gemeente en uitvoerders die deze aanvragen moeten controleren. Deze tijd kunnen zij niet direct aan de inwoners besteden. Bovendien maakt extra administratieve druk de werkzaamheden complexer, terwijl juist de daarvoor benodigde ambtelijke deskundigheid landelijk onder druk staat.5
Er is onvoldoende hergebruik van informatie bij aanvragen.
Voor inwoners die een bijstandsuitkering ontvangen, zijn aanvragen al relatief simpel. In die gevallen gebruikt de gemeente Lansingerland reeds beschikbare informatie om de aanvraag te verwerken. Voor mensen zonder bijstandsuitkering, gebeurt dit nauwelijks. Informatiedatabases zoals SUWI-net en het inlichtingenbureau worden voornamelijk gebruikt ter controle van de aangeleverde bewijslast, en niet ter vervanging daarvan. Verder gebruiken de drie onderzochte gemeenten aangeleverde informatie niet om de aanvraag van andere regelingen te versimpelen of deze ambtshalve toe te kennen. Iedere aanvraag wordt apart behandeld. Hierdoor moeten aanvragers elke regeling afzonderlijk aanvragen en steeds dezelfde bewijslast toevoegen. Zulke informatie-uitwisseling ontbreekt zowel tussen verschillende regelingen binnen de gemeente als tussen de gemeente en andere uitvoerders.
5 Bokhorst, M. en G. Engbersen, "Kennisversterking in het sociaal domein: Ervaringen en opties uit het veld," (Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2024).
17
meer bereiken
n
Rekenkamer
Lansingerland
aanbevelingen
Uit dit onderzoek van de rekenkamer blijkt ondanks de groeiende aandacht voor armoedebeleid, de gemeente Lansingerland nog niet alle kansen benut om inwoners in (dreigende) armoede te bereiken met lokale inkomensregelingen. De gemeente Lansingerland is daarin geen uitzondering; dit geldt ook voor de andere onderzochte gemeenten en landelijke uitvoeringsorganisaties. De rekenkamer heeft op basis van de conclusies 5 aanbevelingen. Deze aanbevelingen geven aan waar de grootste kansen liggen om meer mensen in (dreigende) armoede te bereiken.
3-1 3-1-1
scherp de doelstellingen aan stel naast financiële doelen ook doelen voor het bereik van lokale inkomensregelingen De sturing op lokale inkomensregelingen is op dit moment gericht op financiële doelen. Specifieke en meetbare doelstellingen gericht op andere resultaten van lokale inkomensregelingen, zijn van belang om ook te sturen op de kwaliteit van ondersteuning. De meest voor de hand liggende kwaliteitsmaat is het bereik van de lokale inkomensregelingen: in hoeverre de lokale inkomensregelingen inwoners die daar recht op hebben bereiken. Een doelstelling op bereik kan stimuleren om actiever op zoek te gaan naar inwoners die de weg naar ondersteuning niet zelf zoeken of vinden en om de ondersteuning beter te laten aansluiten bij de behoeften en mogelijkheden van inwoners.6
3-1-2
weeg daarbij af wie geholpen moet worden en wat dat mag kosten Een groter bereik leidt (onder gelijkblijvende omstandigheden) tot hogere uitgaven aan lokale inkomensregelingen. Het is daarom van belang om tezamen met de doelstellingen voor het bereik in het algemeen en per regeling vast te stellen welke doelgroep met de lokale inkomensregelingen bereikt moet worden. Daarbij is er ook een afweging tussen eenvoud en gerichtheid: een specifiekere doelgroep leidt tot meer administratieve druk.7 Een duidelijke doelgroep kan bovendien richting geven aan keuzes in de dienstverlening. Voorwaarden zijn dat keuzes over de doelgroep berusten op realistische mensbeelden, breed gedragen worden onder hulp- en dienstverleners en goed uitlegbaar zijn aan inwoners.8
3-2 3-2-1
verbeter de monitoring evalueer periodiek welk deel van de doelgroep (niet) bereikt wordt met lokale inkomensregelingen Op dit moment heeft de gemeente Lansingerland geen zicht op het bereik van lokale inkomensregelingen. Zonder deze informatie kan niet vastgesteld worden of doelstellingen met betrekking tot bereik (aanbeveling 1a) worden behaald. Om zicht te
6 Plaisier, Zien, luisteren en helpen. 7 Rijksoverheid, "Moeilijk makkelijker maken: IBO vereenvoudiging sociale zekerheid," (Den Haag: 2023). 8 Plaisier, Zien, luisteren en helpen.
19
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
krijgen op het bereik, kan de gemeente verschillende instrumenten inzetten, zoals de Armoedescan, de Armoedemonitor en de benchmark armoede en schulden. Omdat per regeling verschilt wie daar recht op heeft, is het van belang het bereik per regeling te monitoren. Inzicht in welke groepen niet bereikt worden - per regeling en door het gehele pakket- kan aanvullend aanknopingspunten bieden om het bereik te versterken.
3-2-2
evalueer periodiek of het pakket aan lokale inkomensregelingen volstaat Lokale inkomensregelingen beogen inwoners te helpen rond te komen en mee te doen in de maatschappij. Op dit moment monitort de gemeente Lansingerland niet periodiek of het pakket hiertoe volstaat. Er bestaan verschillende effectrapportages om te beoordelen of inwoners met een laag inkomen en gemiddelde uitgaven rond kunnen komen wanneer zij alle beschikbare (lokale) inkomensregelingen ontvangen.
3-2-3
organiseer periodieke kwalitatieve monitoring van de ervaringen van inwoners met betrekking tot lokale inkomensregelingen Om het bereik te versterken is het van belang dat de dienstverlening aansluit bij de behoeften en mogelijkheden van inwoners. Ervaringen van inwoners kunnen aanknopingspunten bieden om deze aansluiting te versterken. Ook kan kwalitatieve monitoring van ervaringen aanvullend inzicht bieden op de toereikendheid van lokale inkomensregelingen. Deze ervaringen kunnen opgehaald worden bij mensen die ondersteuning nodig hadden, bij betrokken hulpverleners of bij beiden. Het Toezicht Sociaal Domein heeft onlangs een toolkit ontwikkeld die hierbij kan helpen.9
3-3 3-3-1
versterk de samenwerking met betrokken organisaties regisseer samenspel tussen de verschillende betrokken organisaties Bij de uitvoering van lokale inkomensregelingen zijn veel verschillende organisaties betrokken. Het is voor deze organisaties belangrijk dat er gezamenlijke onderlinge afstemming is: samenspel. Goed georganiseerd samenspel zorgt ervoor dat organisaties elkaar weten te vinden, kennis uitwisselen en adequaat kunnen samenwerken met een heldere taakverdeling. De gemeente heeft daarin een rol als aanjager en kan structurele samenwerkings- en overlegvormen organiseren om dit samenspel te faciliteren.
3-3-2
organiseer en borg directe communicatielijnen tussen de betrokken organisaties en de uitvoeringsafdeling van de gemeente Uitvoerende organisaties hebben de behoefte om de gemeente gemakkelijk te kunnen bereiken voor afstemming op casus niveau. Het is daarom belangrijk dat er een directe communicatielijn wordt georganiseerd en onderhouden tussen de betrokken maatschappelijke organisaties en de gemeentelijke uitvoeringsafdeling. Dit heeft tot doel de drempel tot contact te verlagen, de kennisoverdracht te vergroten en de samenwerking te versterken. Ook het organiseren van ontmoetingsplaatsen voor medewerkers van maatschappelijke organisaties en van de gemeente, zoals gezamenlijke inloopspreekuren, kan bijdragen aan dit doel.
9Toezicht Sociaal Domein, "Meedoen met inwoners: Vertrouwen krijgen en beleid maken dat aansluit," (Utrecht, 2024).
20
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland 3-4 3-4-1
verbeter de informatievoorziening aan inwoners stel vast wat inwoners moeten weten over lokale inkomensregelingen Eén van de redenen voor niet-gebruik is dat inwoners in (dreigende) armoede de lokale inkomensregelingen niet (voldoende) kennen. Tegelijkertijd is er veel informatie over lokale inkomensregelingen beschikbaar. Gemeenten willen volledig zijn in de informatievoorziening, maar het is evengoed belangrijk dat de informatie begrijpelijk is. De begrijpelijkheid hangt niet alleen af van het taalniveau, maar ook van de inhoud van de boodschap. Bepaal daarom op basis van het mensbeeld (aanbeveling 1b) wat aanvragers zelf in ieder geval moeten weten en waar hulpverleners hen (verder) bij begeleiden.
3-4-2
benader burgers proactief over de beschikbare lokale inkomensregelingen De Nationale Ombudsman onderstreepte eerder de noodzaak van een meer proactieve overheid die burgers actief opzoekt en actief wijst op voorzieningen waar ze recht op hebben of deze zelfs automatisch toekent als er geen plichten voor een burger aan verbonden zijn.10 Op dit moment is het mogelijk om wijk- of doelgroepgericht inwoners te benaderen met informatie over lokale inkomensregelingen. De aankomende Wet proactieve dienstverlening maakt het makkelijker om individuele inwoners in (dreigende) armoede in beeld te krijgen en proactief te benaderen.11 Binnen bestaande regelgeving is het in sommige gevallen mogelijk ambtshalve lokale inkomensregelingen toe te kennen aan inwoners die al enige vorm van gemeentelijke ondersteuning ontvangen.12
3-3 3-3-1
versimpel aanvraagprocedures stel vast welke informatie nodig is om de rechtmatigheid van een aanvraag te beoordelen Er worden meer bewijsstukken opgevraagd dan strikt noodzakelijk om de rechtmatigheid van aanvragen voor lokale inkomensregelingen te bepalen. Dit lijkt deels voort te komen uit onduidelijkheid over hoe (inkomens- en vermogens-) criteria moeten worden gemeten. Door specifiek vast te stellen welke informatie nodig is om de rechtmatigheid van een aanvraag te beoordelen, kan de gemeente de onnodige bewijslast verminderen en het aanvraagproces inzichtelijker maken. Onduidelijkheid kan verder worden verminderd door aanvullend te expliciteren welke informatie niet nodig is. Neem bij deze keuzes mee dat inkomen en vermogen zich niet perfect laten meten. Het maandinkomen kan sterk wisselen en geld kan ook in een oude sok zitten. Overweeg daarom ook op basis van het mensbeeld (aanbeveling 1b) welke criteria op basis van vertrouwen kunnen worden vastgesteld. Houd in deze keuzes ook rekening met de uitvoeringscapaciteit van de gemeente en bepaal de haalbaarheid samen met de uitvoering.
3-3-2
maak waar mogelijk gebruik van reeds beschikbare informatie en deel deze waar nodig met andere partijen Betere gegevensuitwisseling zorgt er niet alleen voor dat de burger ontlast wordt, maar ook dat de uitvoering effectiever wordt. Verbetering van gegevensuitwisseling staat dan ook landelijk op de agenda. Zo loopt er een pilot bij het Inlichtingenbureau
10 Bokhorst, M., "Sociale minima in de knel," (Den Haag: Nationale Ombudsman, 2022). 11 Dit wetsvoorstel wordt naar verwachting in de loop van 2025 door de Tweede Kamer behandeld. Minister en Staatssecretaris van SZW, "Structuur van de uitvoering werk en inkomen," Tweede Kamer (kamerbrief, 26 448 nr. 796, 19 december 2024).
12 Staatssecretaris van SZW, "Uitvoering en evaluatie Participatiewet," Tweede Kamer, (kamerbrief, 34 352 nr. 324, 16 september 2024).
21
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
specifiek voor het geautomatiseerd beoordelen van de individuele inkomenstoeslag.13 Het idee dat de AVG gegevensuitwisseling in de weg staat is niet altijd juist.14 De AVG biedt daar verschillende mogelijkheden toe.15 Zo kan reeds beschikbare informatie worden hergebruikt wanneer het college beoordeelt dat het doel verenigbaar is met de oorspronkelijke gegevensverwerking. En uitvoerders van lokale inkomensregelingen kunnen aanvragers om toestemming vragen om informatie te delen met andere uitvoerders. Als tussenstap naar het direct delen van informatie met andere uitvoerders kan de gemeente aanvragers een bewijs verstrekken dat zij aan bepaalde criteria voor lokale inkomensregelingen van andere uitvoerders voldoen. Ook een gezamenlijke aanvraagprocedure voor meerdere lokale inkomensregelingen tegelijk kan het onderling delen van informatie bevorderen.
13 Inlichtingenbureau, "Voor een eerlijke maatschappij: Jaarplan 2025," (Utrecht: 2024). 14 VNG, "Stand van de Uitvoering 2023," (Vereniging Nederlandse Gemeenten: Den Haag, 2024). 15 Zie hiervoor artikel 6 lid 1 en 4 van de AVG. Algemene verordening gegevensbescherming, 32016R0679, art. 6 (2016), eur-lex.europa.eu/legalcontent7NLZTXĩy?uri^elex:32016R0679.
22
meer bereiken
n
Rekenkamer
Lansingerland
bestuurlijke reactie
Op 18 februari 2025 ontvingen wij van u, voor bestuurlijk wederhoor, het conceptrapport van het rekenkameronderzoek naar het beleid en de uitvoering van de lokale inkomensregelingen in de periode 2019-2023 in Capelle aan den IJssel, Barendrecht en Lansingerland. U heeft ons uitgenodigd om een reactie te geven, met name om per aanbeveling aan te geven of deze wordt overgenomen.
In deze brief ontvangt u onze reactie op de voorlopige conclusies en aanbevelingen van het onderzoek.
De inhoud van deze brief is ambtelijk besproken en afgestemd met de betrokken beleidsafdeling van de gemeente Capelle aan den IJssel. Dit is geschied om, naast het vergelijken van uw bevindingen per gemeente, ook al een voorschot te nemen hoe wij onze dienstverlening verder kunnen verbeteren en waar(in) wij daarbij samen kunnen optrekken.
De centrale vraag in uw onderzoek is:
In hoeverre lukt het de gemeenten Barendrecht, Capelle aan den IJssel en Lansingerland om
inwoners die leven in (dreigende) armoede met behulp van lokale inkomensregelingen te ondersteunen? U richt zich daarbij op de periode 2019-2023. We spreken onze waardering uit voor het verrichte onderzoek naar dit actuele, veelzijdige en weerbarstige onderwerp. Kennis en inzichten die een bijdrage kunnen leveren aan verbetering van onze dienstverlening op het gebied van onze inkomensregelingen zijn altijd welkom. Wij herkennen ons in een groot deel van uw bevindingen en aanbevelingen. Op dit moment werken we aan het beleidsplan volwassenen. In dit beleidsplan krijgt o.a. het (nieuwe) armoedebeleid van de gemeente Lansingerland een plaats. Wij streven ernaar om uw aanbevelingen zo veel mogelijk mee te nemen in dit beleidsplan en de daaruit volgende uitvoeringsplannen.
Lansingerlandse aanpak en overwegingen Voordat we ingaan op de conclusies en aanbevelingen van het onderzoek, delen we graag eerst het volgende met u. De afgelopen jaren zijn diverse onderzoeken naar het stelsel van (landelijke en lokale) inkomensregelingen verricht. Hierin wordt geconstateerd dat ondanks de vele inkomensregelingen, om verschillende redenen, toch een groep mensen moeite heeft om rond te komen. Dit zien wij, onder andere, ook terug in het onderzoek ‘Eerlijker en eenvoudiger armoedebeleid'1 van het Instituut voor Publieke Economie (IPE), waarin het Rijk wordt opgeroepen om zo snel mogelijk verantwoordelijkheid te nemen om landelijk de basis op orde te brengen.
1 httnsA/vnn.nl/nieijws/ine-rannort-onderstreent-vnn-onroen-over-armoedebeleid 23
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
Ook dit onderzoek concludeert dat het a priori de taak van de landelijke overheid is om te zorgen voor voldoende financiële bestaanszekerheid van mensen. We zien echter de ontwikkeling dat de lokale overheid de afgelopen jaren een steeds belangrijker rol op dit vlak is -en heeft moeten- gaan spelen. Met als onwenselijke gevolg een toename van het aantal lokale regelingen en grote verschillen tussen gemeenten, die lastig zijn uit te leggen aan onze inwoners. Een en ander onderkent ook de Rijksoverheid die aan de slag gaat met een Nationaal Programma Armoede en Schulden.2 Wij moeten daarbij helaas onderkennen, dat de belangrijkste doelstellingen (de armoede neemt niet toe, bijzondere aandacht voor mensen die net boven de armoedegrens leven, tegengaan van langetermijngevolgen van armoede) niet op korte termijn zijn op te lossen.
Wij maken ons er ernstig zorgen over, dat alle gemeentes zich voor de komende jaren gesteld zien voor een forse bezuinigingstaakstelling, en tegelijkertijd met een toename van taken, die ook vaak voortvloeien uit maatschappelijke ontwikkelingen (denk aan de hersteloperatie kinderopvangtoeslagenaffaire, het opvangen van nieuwkomers, de bezuinigingen in de (gezondheids- en jeugd)zorg en de daaruit voortvloeiende extra taakstellingen).
Een en ander leidt er onvermijdelijk toe dat wij op meerdere fronten scherpe keuzes moeten maken. Het ingezette landelijke beleid, gericht op het stapsgewijs realiseren van een eenvoudiger en laagdrempeliger stelsel van inkomensondersteuning, maakt het er niet makkelijker op om korte termijn sluitende keuzes te maken. Zeker omdat inkomensondersteuning geen wettelijke taak is, en daarom een mogelijke bezuinigingspost in de toekomst.
Wij zijn zelf ook aan de slag met een verkenning naar de verdere mogelijkheden om onze lokale inkomensregelingen efficiënter en effectiever in te richten. Vragen daarbij zijn onder meer: op welke onderdelen kunnen we regelingen samenvoegen, hoe kunnen de aanvragen makkelijker en de organisatie van de uitvoering eenvoudiger? De te maken keuzes en de uitwerking worden gerealiseerd met inachtneming van de gemeentebrede ombuigingen. Wij nemen de conclusies en aanbevelingen uit uw onderzoek, waar dit van toepassing is, hierin mee. Ons beleid is gericht op het versterken van bestaanszekerheid. De inkomensregelingen leveren vooral een bijdrage aan verzachten van de effecten van een laag (besteedbaar) inkomen, maar hebben daarnaast ook een preventief effect door de verruiming van het inkomen. Hierbij is oog voor het tegengaan van de armoedeval; Naast het bieden van inkomensregelingen hechten wij ook veel waarde aan de inzet op brede participatie bevorderende en inkomensondersteunende voorzieningen zoals diverse projecten laaggeletterdheid (taal op de werkvloer), of gekoppeld aan een leer - werk traject, de kledingbank of de voedselbank.
ambtelijk wederhoor. Wij stellen het op prijs dat u onze opmerkingen in het kader van het ambtelijk wederhoor op de nota van bevindingen grotendeels heeft overgenomen (reactietabel punten 2, 3, 4, 6, 9, 10, 11), en voor uw aanvullingen/antwoorden (reactietabel punten 1, 5, 7, 8, 12, 13, 14, 15, 16 op onze vragen.
2 httns:ZZvwww.rnkso7erheid.nlZondenwernenZarmoedebestrndinnZarmoede-7erminderen 24
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
Wel handhaven wij onze opmerking bij punt 7 (Blz. 64 groene kader bij ‘aandachtspunten lokale inkomensregelingen') ‘De lokale inkomensregelingen helpen, maar zijn niet voldoende voor mensen om volledig deel te nemen aan de maatschappij', en de zin ‘Respondenten hebben moeite met het betalen van de verhoogde vaste lasten, zoals boodschappen, energie en zorg. Zij zouden graag extra toeslagen aanvragen om deze kosten op te vangen.' Onduidelijk is wat dan wel voldoende moet zijn. Dit omdat het de gemeente verboden is om inkomenspolitiek te voeren. In uw aanvulling hierop verwijst u ondermeer naar de effectrapportages, die, zoals u zelf stelt ook tekortkomingen hebben. Vanzelfsprekend heeft dit onze continue aandacht. In het verlengde hiervan wordt bij punt 12 reactietabel verwezen naar de landelijke instrumenten (blz. 86 bij wetsvoorstel SUWI). Wij hebben in het ambtelijk wederhoor aangegeven dat onze gemeente de ontwikkelingen in deze afwacht omdat het nu verboden is om hiervoor (individuele) persoonsgegevens uit te wisselen. Wij danken u voor de aanvulling wat de gemeenten op dit moment al mogen doen, zoals wijkgericht of doelgroepgerichte aanpak. Wij nemen uw aanvulling mee, een en ander met inachtneming van de wettelijke bepalingen. Onderstaand treft u onze reactie aan op uw hoofdconclusies en aanbevelingen.
reactie op de hoofdconclusies U geeft aan dat uit uw onderzoek blijkt dat, ondanks de groeiende aandacht voor armoedebeleid, de gemeente Lansingerland nog niet alle kansen benut om inwoners in (dreigende) armoede te bereiken met lokale inkomensregelingen. Ook signaleert u dat de gemeente Lansingerland daarin geen uitzondering is; dit geldt ook voor de andere onderzochte gemeenten en landelijke uitvoeringsorganisaties. reactie college:
Wij onderschrijven de hoofdconclusie. Onze gemeente biedt een breed aanbod aan inkomensregelingen, gericht op verschillende leefgebieden en doelgroepen, waarmee we een grote groep weten te bereiken. Het verbeteren van dienstverlening en bereikbaarheid heeft daarbij onze aandacht. Bovendien speelt de kwestie van een groter bereik van mensen die ondersteuning nodig hebben, in het gehele sociaal domein. Dit blijkt ook uit het onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau ‘Zien, luisteren en helpen: Wat kunnen gemeenten doen voor een beter bereik in het sociaal domein' (2024), dat u regelmatig als bron aanhaalt. Onze mogelijkheden zijn echter beperkt: onze gemeente ziet zich gesteld voor een enorme bezuinigingstaakstelling die de toch al beperkte financiële middelen voor de komende jaren, nog verder beperkt. Daarvoor moeten voor de komende periode, gemeentebreed, en mogelijk ook op het gebied van inkomensondersteuning, scherpe keuzes worden gemaakt. U hebt een overzicht gegeven wat de gemeente(s) extra kan/kunnen doen ter verhoging van het bereik van de inkomensvoorzieningen. Wij zijn op zoek in welke mate de geopperde maatregelen zouden kunnen bijdragen aan een toename van het bereik, als uitgangspunt voor eventuele keuzes en vervolgstappen. Dit verwerken wij uiteindelijk in het op te stellen Beleidsplan Volwassenen.
25
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
de hoofdconclusie is uitgewerkt in de volgende deelconclusies: 1. Er is binnen de drie onderzochte gemeenten een uitgebreid aanbod aan inkomensregelingen
om inwoners in (dreigende) armoede te ondersteunen U geeft aan dat Lansingerland een uitgebreid aanbod aan inkomensregelingen heeft ter ondersteuning van de doelgroep en dat dit grotendeels overeenkomt met dat van de andere twee gemeenten. Er zijn wel verschillen tussen de inhoud van de regelingen, bijvoorbeeld de gehanteerde inkomensgrenzen.
reactie college
Wij onderschrijven het geschetste beeld.
2. De drie onderzochte gemeenten sturen beperkt op de niet-financiële resultaten van lokale
inkomensregelingen a. Er zijn geen concrete doelstellingen geformuleerd en het ontbreekt aan zicht op resultaten.
reactie college
Lansingerland hanteert op dit moment geen concrete doelstellingen in de zin van cijfermatige doelstellingen voor onze inkomensregelingen. Onze gemeente hanteert een algemener omschreven doelstelling: wij streven naar een toename van het bereik van de inkomensregelingen, met daarbij als uitgangspunt dat mensen gebruik maken van de regelingen waar dat nodig is en voor zolang dat nodig is. Het is niet ons doel dat alle huishoudens die op basis van de betreffende inkomensgrenzen voor de regelingen in aanmerking komen, allemaal van deze regelingen gebruik maken: 'recht hebben op' versus ‘nodig hebben'. En soms Ook is het zo dat, om verschillende redenen niet alle huishoudens van het aanbod gebruik willen maken.
Uw conclusie dat het ontbreekt aan het hebben van zicht op de resultaten onderschrijven wij gedeeltelijk. U stelt daarnaast dat de gemeente Lansingerland weliswaar het gebruik van de lokale inkomensregelingen monitort, maar dat dit onvoldoende informatie geeft om het bereik van de regelingen te beoordelen. Wij onderkennen dat, hoewel de gebruikscijfers (het aantal verstrekkingen) per regeling aan ons bekend zijn, ook wij behoefte hebben aan goede sturingsmechanismen. Daarmee onderschrijven wij ook het belang om aan de voorkant al een goed beeld te moeten hebben van de bijzondere behoefte(n) van onze kwetsbare inwoners en onderschrijven wij het belang van het hebben van een outreachende visie. Dit nemen wij mee in het Beleidsplan Volwassenen, waarmee wij straks (nog) beter inzicht zullen verwerven in de (vraag van) de doelgroep en in het (gewenste en daadwerkelijke) bereik van de regelingen.
U stelt dat de gemeente Lansingerland weliswaar het gebruik van de lokale inkomensregelingen monitort, maar dat dit onvoldoende informatie geeft om het
bereik van de regelingen te beoordelen. Daarvoor dient het gebruik per regeling afgezet te worden tegen de betreffende doelgroep. Wij wijzen er op dat dit wel is gebeurd bij onze laatste Armoedemonitor, die ook inzicht geeft in de achtergrondkenmerken van betreffende huishoudens (zoals inkomensbron, huishoudsamenstelling en leeftijd). Verder maken we gebruik van landelijke onderzoeken en cijfers met actuele informatie over ontwikkelingen, bereik en aandachtgroepen, zoals de Armoedescan van het CBS. Deze informatie is ook toepasbaar op Lansingerland. Wij oriënteren ons momenteel ook op de wenselijkheid van een nieuwe Armoedemonitor, afgezet tegen een nieuw landelijk initiatief voor het traject Data Delen Armoede en Schulden
26
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
(DDAS).3 Wel onderschrijven wij dat meer inzicht in de omvang, aard en specifieke behoefte van de doelgroep kan bijdragen aan een gerichter en groter bereik van diverse regelingen. Dit is tevens een van de aanleidingen voor het landelijke DDAStraject. Onze doelstelling verandert niet: voorop staat niet ‘een zo hoog mogelijk bereik' maar ‘voorzien in een vangnet': onze inwoner die ondersteuning te bieden die hij het meest nodig heeft. b. De gemeenten sturen wel op financiële resultaten (en niet op uitvoeringsresultaten).
reactie college
Naar onze mening is de situatie ten aanzien van de sturing op uitvoeringsresultaten genuanceerder dan geschetst. Per regeling monitoren wij gedurende het jaar de uitvoeringsresultaten van maand- en/of kwartaalrapportages, waarbij we zo nodig met de uitvoerende partij in gesprek gaan om gepaste actie te bepalen. Voorbeelden hiervan zijn extra inzet op voorlichting bij een achterblijvend aantal verstrekkingen, of bijstelling van het budget. Zo zijn de afgelopen jaren de budgetten opgehoogd voor het Jeugdfonds Sport & Cultuur.
c. Er zijn veel organisaties betrokken, maar er wordt geen samenspel georganiseerd.
reactie college
Wij onderschrijven gedeeltelijk uw opmerking.
U geeft aan dat het van belang is dat de betrokken organisaties elkaar weten te vinden. Op die manier kunnen zij inwoners (gemakkelijker) doorverwijzen naar de juiste partijen en (beter) informeren over de beschikbare hulp. In de gemeente Lansingerland hebben maatschappelijke organisaties daarbij (ook) moeite om contact te onderhouden met de gemeente zelf. Maatschappelijke organisaties geven aan dat casus-specifieke afstemming moeizaam tot stand komt.
In onze gemeente beschikken wij al over een centraal punt (spreekuur samendoen) waar een inwoner terecht kan met alle hulpvragen. Opgemerkt moet wel worden dat de personele bezetting binnen onze gemeente de laatste jaren kwetsbaar is gebleken. Dit heeft helaas ook gevolgen gehad voor het bestendigen van de externe relaties. Het verbeteren hiervan heeft prioriteit en wij zijn daar in het afgelopen jaar stevig mee aan de slag gegaan in het kader van het gemeentebreed bevorderen van de samenwerking en afstemming tussen alle partijen (onder regie van de gemeente).
Wij zijn ons er van bewust dat het samenspel verbetering behoeft en op diverse terreinen aan de slag met het bevorderen van de samenwerking en afstemming tussen alle partijen. Dit is bijvoorbeeld al een belangrijk onderdeel bij de afstemming van de structurele subsidieverlening met en tussen de diverse betrokken partijen. Op dit moment hebben wij (nog) geen zicht op de noodzaak om daarvoor ontmoetingsplaatsen en/of gezamenlijke spreekuren te organiseren tussen de organisaties en de uitvoering, en ook nog geen zicht of dan de baten tegen de kosten opwegen.
3 httns:ZZvnn.nlZnieijwsZmim-300-nemeenten-voor-data-delen-armoede-srhijlden ; httns:ZZvw.ww.divosa.nlZnroiertenZdata-delen-armoede-ensrhulden 27
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
3. De regelingen in de drie onderzochte gemeenten zijn onnodig ingewikkeld a. De lokale inkomensregelingen hebben elk eigen voorwaarden, procedures en loketten.
reactie college
Wij onderschrijven deze conclusie. De regelingen in Lansingerland verschillen in voorwaarden, procedures en uitvoerende organisaties, dit komt o.a. omdat de regelingen specifiek maatwerk aanbieden. Hoewel compleet generieke voorwaarden waarschijnlijk niet haalbaar zijn, streven we naar een zo uniform mogelijk inkomensondersteuningsbeleid en een loket waar inwoners met alle hulpvragen terecht kunnen. b. Er is voldoende informatie, maar deze is niet voor iedereen toegankelijk.
reactie college
Wij herkennen deze conclusie. De afgelopen jaren hebben we flink geïnvesteerd in verbeterde vindbaarheid, begrijpelijkheid en toonzetting van de informatie, zowel in de schriftelijke als de digitale informatievoorziening. Desondanks realiseren we ons dat de informatie niet voor iedereen toegankelijk is. Via o.a. het spreekuur SamenDoen, het gebruik van B1-niveau in gemeentelijke communicatie en het toegankelijker maken van onze website proberen wij de informatievoorziening zo toegankelijk mogelijk te maken.
We merken ook op dat proactieve persoonlijke, mondelinge informatie in Lansingerland op grotere schaal gebeurt dan u aangeeft. Voorbeelden daarvan zijn Kwadraad, MEE, Welzijn Lansingerland, CJG, Humanitas en schuldhulpmaatje.
c. Ondersteuning bij aanvragen is noodzakelijk.
reactie college
Wij delen uw conclusie gedeeltelijk. Veel inwoners zijn goed in staat zelf aanvragen in te dienen. Echter een deel van de doelgroep heeft echter wel ondersteuning nodig. De gemeente Lansingerland biedt daarom deze ondersteuning op verschillende manieren. Inwoners kunnen hulp krijgen bij het invullen van formulieren via de formulierenbrigade van het Spreekuur SamenDoen.
Verder delen wij niet uw constatering dat het contact tussen inwoners en inkomensconsulenten die aanvragen verwerken, beperkt is. Aansluitend bij het voorbeeld dat u noemt geldt, zeker voor de inkomensconsulenten, dat bij ontbrekende stukken bij een aanvraag contact wordt opgenomen met de aanvrager, zo nodig meerdere keren. d. Er is onnodige administratieve druk
reactie college
Wij delen uw conclusie. U merkt terecht op dat bij een aantal regelingen onvoldoende duidelijk is welke aspecten van inkomen of vermogen meegenomen moeten worden bij een aanvraag om te bepalen of iemand recht heeft op eeninkomensregeling.
28
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
Wij delen niet uw oplossingsrichting om ter verlichting van de administratieve belasting, zowel voor de aanvrager als de uitvoering, de toetsing op rechtmatigheid achteraf of steekproefsgewijs te doen. Dat maakt al onderdeel uit van de interne audit. Toetsing dient ons inziens in principe waar mogelijk vooraf te gebeuren (achteraf toetsing wel bij collectieve zorgverzekering). Wij zijn het wel met u eens dat wij onnodige ballast voor een aanvraag moeten tegengaan en waar mogelijk ervoor moeten zorgen dat aanvragers zo min mogelijk opnieuw hun gegevens moeten aanleveren of invoeren (zie ook hieronder bij e.). Het verduidelijken van de voorwaarden voor de verschillende regelingen en het verminderen van de administratieve druk maken nu al structureel onderdeel uit van onze monitoring, waar het inspelen op kansrijke landelijke en lokale ontwikkelingen onderdeel van uitmaken. e. Er is onvoldoende hergebruik van informatie bij aanvragen.
reactie college
Wij onderschrijven deze conclusie. Afstemming met onze AVG-specialisten maakt duidelijk dat de AVG, onder bepaalde voorwaarden, meer mogelijkheden biedt dan we nu benutten voor hergebruik van informatie door verschillende uitvoeringsorganisaties. Het onderwerp ‘hergebruik van informatie' is onderdeel van ons verkennend onderzoek. Voor het bepalen en toepassen van de mogelijkheden maken we ondermeer gebruik van voorbeelden van andere gemeenten en de suggesties uit uw onderzoek. reactie op de aanbevelingen U geeft vijf hoofdaanbevelingen 1. Scherp de doelstellingen aan:
a. Stel naast financiële doelen ook doelen voor het bereik van lokale inkomensregelingen;
b. Weeg daarbij af wie geholpen moet worden en wat dat mag kosten.
reactie college
In antwoord op uw aanbeveling bij 1a. ‘om ook (concreter) doelen voor het bereik van de regelingen te hanteren', hebben wij onder de hoofdconclusie reeds vermeld dat ook wij het belangrijk vinden om aan de voorkant al een goed beeld te hebben van de bijzondere behoefte(n) van onze kwetsbare inwoners en werken aan een outreachende visie. Dit gaat dan ook onderdeel uitmaken van het Beleidsplan Volwassenen, zodat wij straks (nog) beter inzicht zullen verwerven in de (vraag van) de doelgroep en in het (gewenste en daadwerkelijke) bereik van de regelingen. Onze doelstelling verandert niet: voorop staat niet ‘een zo hoog mogelijk bereik' maar ‘voorzien in een vangnet': onze inwoner die ondersteuning te bieden die hij het meest nodig heeft. Uw aanbeveling 2b. om de beoogde doelgroep(en) en kosten goed af te wegen, nemen wij wel over. U geeft terecht aan dat een groter bereik (onder gelijkblijvende omstandigheden) leidt tot hogere uitgaven aan lokale inkomensregelingen. Wij nemen de afwegingen mee in de ombuigingsopgaven voor de komende jaren.
29
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
2. Verbeter de monitoring a. Evalueer periodiek welk deel van de doelgroep (niet) bereikt wordt met lokale
inkomensregelingen. b. Evalueer periodiek of het pakket aan lokale inkomensregelingen volstaat. c. Organiseer periodieke kwalitatieve monitoring van de ervaringen van inwoners met
betrekking tot lokale inkomensregelingen.
reactie college
We onderschrijven uw aanbevelingen a, b en c. Voor de periodieke evaluatie van het (niet-)bereik gaan we na wat daarvoor het best passende instrument (bijvoorbeeld de Armoedemonitor) en frequentie zijn. Om te bepalen of het pakket aan lokale inkomensregelingen volstaat maken we gebruik van landelijke onderzoeken. De effectrapportages op lokaal niveau die u aanbeveelt, hebben een beperkte meerwaarde omdat deze slechts een beperkt theoretisch beeld geven, gebaseerd op bepaalde aannames rondom inkomsten en uitgaven voor verschillende huishoudtypen. Vergelijkend onderzoek van het Nibud naar dit soort effectrapportages laat voor de verschillende gemeenten min of meer dezelfde uitkomst zien. Voor de kwalitatieve monitoring van de ervaringen van inwoners maken we gebruik van informatie van de verschillende uitvoerende partijen. Zij hebben immers direct contact met onze inwoners en zijn daardoor bekend met de ervaringen en behoeften van de doelgroep. Om dit een vast onderdeel te maken van de werkwijze, worden (nu al toegepast bij diverse grote organisaties) afspraken vastgelegd in de opdrachtverstrekking aan betreffende partijen. Zoals wij hierboven al vermeldden nemen wij uw aanbevelingen mee in het Beleidsplan Volwassenen. 3. Regisseer samenspel met betrokken organisaties
reactie college
Deze aanbeveling onderschrijven we. Hierboven bij conclusie 2c is toegelicht hoe we dat al doen. Organiseer en borg directe communicatielijnen tussen de betrokken organisaties en de
uitvoeringsafdeling van de gemeente. reactie college
Overleg op uitvoeringsniveau is meest casus gericht. En het overleg is dan gericht op de beantwoording van een specifieke vraag, bijvoorbeeld jeugdzorg, Wmo ondersteuning, leerlingenvervoer, werk en inkomen etc. Bij de beantwoording zijn vaak meerdere organisaties betrokken en de vraag is vaak meervoudig. De vele organisaties hebben hun eigen specialisatie(s) en wijken vaak van elkaar af in taak, kennis en behoefte. In praktijk wordt daardoor inderdaad meest één op één gecommuniceerd en waar nodig, periodiek afgestemd (onder regie van de gemeente). Wij zullen de komende periode bij de betrokken organisaties te rade gaan welke meerbehoefte daar ligt in relatie tot het hierboven vermelde over het organiseren en borgen van directe communicatielijnen tussen hen en de uitvoeringsafdeling.
30
meer bereiken
Rekenkamer
Lansingerland
4. Verbeter de informatievoorziening aan inwoners a. Steĩ vast wat inwoners moeten weten over lokale inkomensregelingen.
b. Benader burgers proactief over de beschikbare lokale inkomensregelingen.
reactie college
Aanbeveling a. In het beleidsplan volwassenen stellen we vast hoe we kwetsbare inwoners ondersteunen, en verwerken we ook wat inwoners moeten weten over de regelingen. Hierboven bij conclusie 3b is al toegelicht dat de vindbaarheid, begrijpelijkheid en toonzetting van de informatievoorziening voortdurend onze aandacht heeft en wordt doorontwikkeld. Doelgerichter informatie en bereik, onder meer met een proactieve persoonlijke benadering, vraagt maatwerk-inzet waarbij het onmogelijk is alle inwoners te bereiken. Aanbeveling b. nemen we over. Voor een deel doen we dit al, zoals beschreven bij conclusie 3b. Voor het vervolg sluiten we waar mogelijk aan bij de aanstaande Wet Proactieve Dienstverlening. 5. Versimpel aanvraagprocedures a. Stel vast welke informatie nodig is om de rechtmatigheid van een aanvraag te beoordelen.
b. Maak waar mogelijk gebruik van reeds beschikbare informatie en deel deze waar nodig met
andere partijen.
reactie college
Aanbeveling a. en b.: hoewel vrijwel elke regeling specifieke eigen criteria heeft waaraan voldaan moet worden om voor ondersteuning in aanmerking te komen, gaan wij wel kijken of en in hoeverre de gevraagde informatie ondergebracht kan worden onder 1 gemene deler, met als doel om, waar het kan, te voorkomen dat er steeds gevraagd wordt naar reeds bekende informatie. Daarbij is het niet het doel om één overall regeling in te voeren. ten slotte Wij danken u nogmaals voor uw heldere conclusies en aanbevelingen. Tevens willen wij onze waardering uitspreken voor de goede communicatie in de afgelopen periode.
31
meer bereiken
n
Rekenkamer
Lansingerland
nawoord
De rekenkamer bedankt het college voor de bestuurlijke reactie die wij op 19 maart 2025 hebben mogen ontvangen. Het college geeft in zijn reactie aan bijna alle aanbevelingen te herkennen en te gaan uitvoeren. Tabel 5-1 laat per aanbeveling zien of het college deze heeft overgenomen. tabel 1-1: reactie college op aanbevelingen aanbeveling 1-1
overgenomen
Stel naast financiële doelen ook doelen voor het bereik van lokale inkomensregelingen.
nee
1- 2 Weeg daarbij af wie geholpen moet worden en wat dat mag kosten.
ja
2- 1 Evalueer periodiek welk deel van de doelgroep (niet) bereikt wordt met lokale inkomensregelingen