onderzoek WUR.pdf

Position paper

Lansingerland: Innovatieve glastuinbouwgemeente van wereldformaat

4

Vi

Prof dr ir Leo F.M. Marcelis ů Ir Eric Poot

Wageningen, maart 2020

WAGENINGEN UNIVERSITY S. RESEARCH

Marcelis, L.F.M. S Poot, E. 2020. Position paper. Lansingerland: Innovatieve glastuinbouwgemeente van wereldformaat. Wageningen University S Research.

@Wageningen University S Research. Deze studie is uitgevoerd in opdracht van de Gemeente Lansingerland

Wageningen University and Research Adres : Droevendaalsesteeg 1, 6708 PB Wageningen Postbus 16, 6700 AA Wageningen E-mail : Leo.Marcelis@wur.nl Internet : www.hpp.wur.nl:www.glastuinbouw.wur.nl

Inhoudsopgave Samenvatting...............................................................................................................................1 Algemene trends...........................................................................................................................1 Nederland Tuinbouwland............................................................................................................... 1 Lansingerland innovatieve glastuinbouwgemeente........................................................................... 2 Innovaties van wereldformaat........................................................................................................ 3 Identiteit van Lansingerland........................................................................................................ 10 Aanbevelingen............................................................................................................................10 Referenties................................................................................................................................ 11

Samenvatting Deze position paper schetst een aantal trends in de glastuinbouw waarbij van algemene trends, naar trends in de glastuinbouw en vervolgens naar de glastuinbouw in Lansingerland wordt ingezoomd. Er worden een aantal innovaties en ontwikkelingen in de tuinbouw beschreven en hoe ondernemers, kennisinstellingen en overheid in Lansingerland hier aan bijdragen. Tenslotte wordt de identiteit van de gemeente Lansingerland beschreven: Lansingerland is een glastuinbouwgemeente gericht op innovatie en duurzaamheid. De glastuinbouwgemeente Lansingerland is een wereldspeler op het gebied van innovatieve glastuinbouw, die bovendien sterk verbonden is met een metropoolregio (Rotterdam-Den Haag).

Algemene trends De wereldbevolking zal naar verwachting groeien van 7,7 miljard naar 9,7 miljard mensen in 2050 (Verenigde Naties, 2020) en tevens veranderen eetpatronen. De vraag naar plantaardig voedsel zal hierdoor waarschijnlijk met 600Zo zijn toegenomen in het jaar 2050 (Alexandratos & Bruinsma, 2012). Consumenten hechten steeds meer belang aan de kwaliteit van hun voedsel. Kwaliteit is meer dan alleen een product dat er mooi uit ziet. Het gaat ook om smaak, houdbaarheid, voedselveiligheid en voedingswaarde. Bovendien verwacht de maatschappij in toenemende mate dat groenten en bloemen duurzaam geproduceerd zijn. Het gebruik van fossiele brandstoffen en pesticiden zal uiteindelijk volledig opgegeven moeten worden. Er komt steeds meer druk op het zuinig omgaan met natuurlijke hulpbronnen, zoals fosfaat. Deze hulpbronnen zijn niet eindig en kunnen het milieu verontreinigen. Verontreiniging van grond en oppervlaktewater door nutriënten of chemicaliën moet voorkomen worden. Gebruik van Gronings aardgas zal in rap tempo afgebouwd worden en de overheid zet in op een klimaatneutrale maatschappij zonder gebruik van fossiele brandstoffen. Dit kan ingrijpende consequenties hebben voor de glastuinbouw. Ook vervoer per vliegtuig zal steeds kritischer bekeken worden. Recente zomers hebben ook het belang van zuinig omgaan met water duidelijk gemaakt.

Deze weersextremen hangen waarschijnlijk samen met klimaatverandering dat steeds meer impact op onze samenleving zal gaan hebben. Emissie van licht wordt gezien als een vorm van milieuvervuiling en wordt steeds minder geaccepteerd. De huidige stikstof- en PFAScrises laten zien hoe ingrijpend milieuoverwegingen een sector plotseling kunnen bedreigen. Verder zijn goede arbeidsomstandigheden niet alleen cruciaal om voldoende werknemers te krijgen maar ook om de sector maatschappelijk geaccepteerd te houden.

Nederland Tuinbouwland Nederland is de tweede grootste exporteur van agrarische producten ter wereld. Alleen Amerika exporteert meer, een land dat 270 keer groter is dan Nederland (Viviano, 2017). Met name de glastuinbouw is al decennialang koploper in de wereld. Dit is alleen mogelijk geworden door de continue innovatie van de bedrijven en de nauwe samenwerking tussen bedrijven, overheden en kennisinstellingen. De openheid en intensieve kennisuitwisseling zijn ook cruciale factoren die geleid hebben tot de voorloperspositie van de Nederlandse glastuinbouw. Producties per m2 en productkwaliteit van groenten en bloemen zijn nergens hoger dan in de Nederlandse kassen; bijvoorbeeld bij tomaat lopen producties op tot ongeveer 90 kg per m2 per jaar. De gemiddelde productie is vaak een factor 5 hoger dan in een aantal andere landen (Figuur. 1). Ook bij de veredeling van groenten en bloemen neemt Nederland een koppositie in. Zo komt meer dan een derde van alle verhandelde groentezaden in de wereld uit Nederland (Viviano, 2017).

1

Tomato production Number 22 globally — tons

Punching above its weight The Netherlands enjoys high yields in multiple staple crops in addition fo tomatoes

The tiny Netherlands has become an agricultural powerhouse - the second

Top 25 producers by yield, 2014 in tons per square mile

r

dollar value after the U.S.-with only

.

i:o.. Hi

17,144

a fraction of the land available to other countries. How has it achieved this? By using the world s most efficient i;r.

agricultural technologies

Over the past three decades, the Dutch tomato industry has become the world leader in yield producing more tomatoes per square mile than anywhere else in the world

'.ĮľiiOíìf

Cucumbers

Top 25 tomato producers, 2014 ranked by yield

Harvesting

impressive yields

ōľli';

green peppers

No. 1 globally

uhina uses more land to farm tomatoes than any other country, making n the world leader in production despite average yields per square mile

144.352 tons per square mile The U.S. ranks Iľiî:I ;n bulli tomato produc tionand yield

Nigeria has the third largest area harvested )i loi ititocs, but me lowest yield among the top 25 producers

58,117,123

Area harvested for tomatoes No. 95 globally

Egypt

6.9 square miles

Iran ■x- :p:

3.Ö68

Ukraine

Portugal Poland

Iraq

1 e- -1: :

xic . :o i

Growing under glass

Doing more with less

Dutch horticu ture re heavily on greenhouses allowing farmers to closely control growing conditions and use fewer resources like water and fertilizer

Utilizing innovations on a large scale, like hydroponic farming - growing plants without soil in nutrient-rich solutions - reduces runoff saving both water and money.

Total water footprint of tomato production Gallons per pound, 2010

Change from 2003-2014

ji 'ìOi.c: *ii

Vl ii I itl ii -'-Mir 1

-

Global average square miles

China

square miles

JASON TREAT. NGM STAFF; KELSEY NOWAKOWSKI. SOURCES: FAOSTAT; ARJEN HOEKSTRA. UNIVERSITY OF TWENTE; STATISTICS NETHERLANDS

Figuur. 1. Impressie van de vooraanstaande rol van de Nederlandse tuinbouw zoals geschetst door National Geographic in het artikel 'This tiny country feeds the world' van Viviano (2017). Nederland is de tweede grootste exporteur van agrarische producten, geproduceerd op een miniem areaal door gebruik te maken van meest efficiënte technologie. Door op grote schaal innovaties toe te passen is de Nederlandse kasteelt uiterst efficiënt.

Lansingerland innovatieve glastuinbouwgemeente Lansingerland behoort samen met een aantal andere gemeenten (waaronder Pijnacker-Nootdorp, Westland, Midden-Delfland, Leidschendam-Voorburg, Waddinxveen, Zuidplas en Barendrecht) tot de Greenport West-Holland. Dit is het grootste glastuinbouwgebied in Nederland. De Greenport WestHolland is wereldwijd exporteur van bloemen, planten, groente en fruit en levert met een exportwaarde van C 5,4 miljard een aanzienlijke bijdrage aan de regionale en (inter)nationale economie; de Greenport verzorgt daarmee één derde van de totale Nederlandse tuinbouwexport.

2

De gemeente heeft een lange tuinbouwgeschiedenis. De greenport is dan ook van oudsher een belangrijke sector voor de gemeente Lansingerland. Het geheel van deze tuinbouw-gelieerde sector is dan ook met 8.500 arbeidsplaatsen de grootste werkgever van Lansingerland. Met een totaal van 28.000 arbeidsplaatsen in Lansingerland betekent dit dat de Greenportsector goed is voor 1 op de 3 banen in Lansingerland. Het gemiddelde bedrijfsoppervlakte is met 4.2 hectare per bedrijf relatief groot, ondanks dat er geen bedrijven zijn met extreem grote oppervlakten (+50 hectare). Hiermee is het gemiddelde bedrijfsoppervlakte groter dan dat in de Greenport West-Holland. Lansingerland is een wereldspeler op het gebied van innovatieve glastuinbouw die bovendien sterk verbonden is met een metropoolregio (Rotterdam-Den Haag). De gemeente Lansingerland kent een sterke clustering van innovatieve bedrijven in de toelevering, productie en afzet en de twee meest toonaangevende kennisinstellingen op het gebied van glastuinbouw van Nederland zijn in Lansingerland gehuisvest. Later worden in dit position paper een aantal voorbeelden van innovaties in Lansingerland gegeven. Ondanks de economische kracht van de sector blijkt dat diverse bedrijven uit de primaire sector in Lansingerland aan verandering onderhevig zijn.

Er komen nieuwe concurrerende landen bij, en ook de afzet is aan verandering onderhevig, en overheid, burgers en consumenten stellen steeds hogere eisen aan product en productiewijze. De inkooporganisaties voor retail -zoals grote internationale supermarktketens- bundelen zich steeds meer tot grootmachten, waardoor de prijzen voor de telers steeds verder onder druk komen te staan. Dit kan negatieve gevolgen hebben voor de bedrijvigheid in Lansingerland en de werkgelegenheid die daaruit voortvloeit als de sector niet continu innoveert en de gemeente Lansingerland, mede-overheden, het bedrijfsleven, kennisinstellingen en belangenorganisaties niet in gezamenlijkheid pro-actief de lijnen voor de toekomst uitzetten . De laatste jaren zijn er in Lansingerland een aantal grote distributiecentra verrezen (o.a. Hoogvliet), en momenteel (maart 2020) zijn er nog een enkele in aanbouw (Zalando, Jumbo) en in voorbereiding (Picnic). Uitbreiding van deze logistieke sector kan gevolgen hebben voor de tuinbouw op gebied van ruimte, arbeidsmarkt, imago en draagvlak.

Innovaties van wereldformaat De wereld verandert en de maatschappij stelt steeds hogere eisen aan bedrijven. We kunnen afwachten tot we niet anders kunnen en de sector steeds weer nieuwe richtlijnen en wetten krijgt opgelegd wat een tuinder MOET doen. 'moeten' vormt geen goede uitgangssituatie. De tuinbouwsector in Lansingerland wil juist innoveren om maatschappelijk geaccepteerd te zijn en daarmee toekomstbestendig en concurrentiekrachtig. Hieronder worden voor enkele domeinen een aantal innovaties van de afgelopen decennia en verwachtingen voor de komende jaren geschetst; dit zijn ontwikkelingen relevant voor heel Nederland en Lansingerland in het bijzonder. Met deze innovaties wordt voorop gelopen in de wereld. Deze innovaties kunnen dan ook met recht innovaties van wereldformaat genoemd worden

Productiviteit De afgelopen decennia is de productiviteit van de glastuinbouw enorm toegenomen (Figuur 2). In teelten zoals tomaat en paprika is in dertig jaar tijd de productie verdubbeld. Continue onderzoek en innovatie hebben geleid tot deze toename. In de afgelopen jaren hebben onder andere de volgende innovaties bijgedragen aan de sterke productie toename: Telen op substraat, kassen met hogere lichttransmissie en diffuus glas, computer gestuurde regeling van klimaat, water en bemesting, CO2 dosering, verlenging van teeltseizoen, belichting, sterke vermindering van gebruik pesticiden, etc.. Ook nieuwe rassen hebben een sterke bijdrage hieraan geleverd; circa 25-300Zo van de toename in productie is naar schatting toe te schrijven aan veredeling van nieuwe rassen (Highashide S Heuvelink, 2009). Deze continue stijging van productiviteit zal zich ook de komende jaren doorzetten. Theoretisch kan de productie nog meer dan

3

verdubbelen en in onderzoek zijn deze toenames al haalbaar (Heuvelink S Kierkels, 2006). Verdere invoering en optimalisering van diffuus glas en LED belichting zijn factoren die momenteel tot productietoename leiden. Gebruik van nieuwe plantsensoren, simulatiemodellen en kunstmatige intelligentie, geïntegreerd in de kassturing, zullen ook een flinke bijdrage gaan leveren aan optimalisering van productie.

Komkommer +37%

Tomaat +11807o

Paprika +103%

Figuur 2. De gemiddelde productie van komkommer, (ronde) tomaat en (rode) paprika in Nederlandse kassen waar geen gebruik gemaakt is van assimilatiebelichting. Voor komkommer en tomaat zijn ook de producties met belichting voor het jaar 2016 getoond (open symbolen). De data zijn gebaseerd op KWIN-Glastuinbouw (figuur overgenomen uit Marcelis et al., 2019).

Initiatieven in Lansingerland: Gesloten kas, Themato (2003) LED belichting, JAMI (2012) Autonome kas wedstrijd (2018-2020) Er is een zeer groot aantal onderzoeksprojecten gericht op productieverbetering bij WUR en Delphy, bijvoorbeeld diffuus glas, biostimulanten, teeltsubstraten, klimaatoptimalisatie, plantsensoren

Energie De energie-efficiëntie is sinds 1990 met ca 600Zo verbeterd (figuur 3). Warmte-kracht koppeling betere isolatie, schermgebruik en betere klimaatregeling, zijn enkele voorbeelden van innovaties die bijgedragen hebben aan deze energiebesparing, terwijl het laatste decennium het concept van Het Nieuwe Telen is ingevoerd (De Gelder et al 2011). Dit laatste is een voorbeeld van een geïntegreerd concept van innovaties, waarbij desgewenst ook alleen de afzonderlijke componenten kunnen worden toegepast. Er zijn veel voorbeelden te noemen van innovaties op energiegebied waarbij bedrijven uit Lansingerland voorop zijn gegaan. Hier worden enkele voorbeelden gegeven, zonder naar volledigheid te streven. De eerste gesloten kas stond in Lansingerland (Themato). Hoewel de gesloten kas als zodanig geen gemeengoed geworden is, zijn juist veel van de innovatieve componenten van gesloten kas, onderdeel geworden van moderne kassen. Van den Bosch was het eerste tuinbouwbedrijf ter wereld dat

4

aardwarmte gebruikt. Zuijderwijk en Witzier (ca 2011) was een van de eerste bedrijven die Het Nieuwe Telen toepaste. Bedrijven zoals Ammerlaan en Bunnik Plants hebben biomassa centrales. De introductie van LED tussenbelichting vond ook plaats bij een bedrijf in Lansingerland (Jami). De komende jaren zullen we steeds meer naar fossielloze kassen overgaan. Dit betekent een totale verandering van energiehuishouding. Geothermie, zonnecellen en windmolens zullen steeds meer toegepast worden. Er zullen ook andere brandstoffen gezocht worden, bijv. waterstofgas. Als het om fossielloos gaat, wordt vaak het beeld van een all-electric maatschappij geschetst waarbij alle energie op het bedrijf uit elektriciteit komt. Als er geen fossiele brandstoffen meer worden gebruikt zou CO2 een relatief schaars gebruiksartikel kunnen worden, terwijl CO2 van groot belang is voor goede groei van het gewas. De trend van verdergaande sturing van het gewas zal zich voortzetten en hierbij past het gebruik van steeds meer belichting. Die belichting vraagt wel veel elektriciteit, zelfs als energiezuinige LEDs worden gebruikt. Dit past overigens goed in een all-electric maatschappij. Misschien kunnen we LEDs wel gaan gebruiken als verwarmingsbron van de kas.

In 2019 is op het Horti Science Parc in Lansingerland KAS2030 van start gegaan als demonstratiekas voor fossiel- en emissievrij telen zodat we naar een volledig duurzame teelt gaan. Lansingerland is goed gesitueerd ten aanzien van beschikbaarheid van (duurzame) energie. In de directe nabijheid is er een uitgebreide energie infrastructuur, met bestaande voorzieningen zoals RoCa centrale, OCAP, aardwarmtebron van Wayland Energy en biomassa centrales van Plantise en Bunnik. Wellicht komt hier in de toekomst de warmterotonde bij en in de iets verdere toekomst ook een waterstofvoorziening.

100

80

60

40

20 1990

2000

2010 Jaar

Figuur 3.Het verloop van de gemiddelde energie-efficiëntie over de jaren in vergelijking met referentiejaar 1990 (Van der Velde & Smit, 2018).

Initiatieven in Lansingerland: Gesloten kas, Themato (2003) Aardwarmte, A+G van den Bosch (2007) en Wayland Energy (2017) Het Nieuwe Telen, Zuijderwijk en Witzier (ca 2011); inmiddels overgenomen door vele glastuinbouwbedrijven ook in de gemeente Lansingerland LED belichting, JAMI (2012) Biomassa centrales, Leo Ammerlaan en Bunnik Plants (2018) Er zijn zeer veel onderzoeksprojecten bij WUR en Delphy in het kader van Kas als Energiebron. Speciale vermelding IDC KaE (sinds 2008) met kassen als VenlowEnergy kas, Daglichtkas, 2Save energykas en Kas2030; het IDC LED (met Signify) en de ontwikkeling van Het Nieuwe Telen (sinds 2008)

5

Circulariteit Vaak eindigt wel 300Zo van de geproduceerde producten in een afvalbak. Dit kan anders. Het vraagt betere focus op kwaliteit, aangepaste logistiek en bewaarmethoden, verkoopmechanismen aangepast aan houdbaarheid en mentaliteitsverandering van consumenten en handel. De glastuinbouw in Lansingerland omarmt circulariteit (kringlooplandbouw), om al de verschillende afvalstromen te beperken. In 2027 mag er nagenoeg geen emissie meer zijn van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen uit water gebruikt in de tuinbouw. In lijn met circulaire glastuinbouw zullen bedrijven de kringlopen van water en mineralen sluiten. Een mooi voorbeeld uit Lansingerland is het Aqua ReUse project (http://www.aquareuse.nl). Initiatieven in Lansingerland: Aqua ReUse (2015) IDC Water bij WUR gericht op protocol ontwikkeling en testen zuiveringsapparatuur (2013) WEEK kas, Water Efficiënte en Emmissieloze Kas (2014) KAS2030 waar emissieloos geteeld wordt (2019)

Gewasbeschermingsmiddelen De introductie van biologische gewasbescherming heeft er toe geleid dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de glastuinbouw bijzonder laag is. Deze introductie is begonnen bij Koppert in Lansingerland en dat bedrijf is nog steeds wereldwijd een voorloper en marktleider in biologische gewasbescherming. De komende jaren zal verdere reductie van gewasbeschermingsmiddelen plaatsvinden door ecologisch gebaseerde geïntegreerde ziektebestrijding (IPM, Integrated Pest Management) waarbij alle biotische (waaronder natuurlijke vijanden, biostimulanten, raseigenschappen) en abiotische factoren (klimaat, bemesting, water) betrokken worden bij het tegengaan van ziekten en plagen (Messelink & Kruidhof, 2019). Initiatieven in Lansingerland: Koppert Biological Systems vanaf jaren '70, met successen op gebied van o.a. sluipwespen en roofmijten tegen verschillende schadelijk insecten en hommels voor bestuiving Horticoop met bijdragen aan praktijkintroductie van nieuwe methoden van biologische bestrijding Nieuwe gewasbeschermingsmethoden ontwikkeld door WUR zoals o "Standing army" systeem van preventief uitzetten en in leven houden van biologische bestrijders; o Weerbaar teeltsysteem o Toepassing van geïnduceerde plantweerbaarheid plaagbestrijding, ziektebestrijding, weerbaar telen

ICT, big data en kunstmatige intelligentie Ontwikkelingen in ICT gaan razendsnel. Rekenkracht van computers is sterk toegenomen, camera- en andere sensortechnologieën zijn sterk verbeterd, alsmede analyse tools voor big data en kunstmatige intelligentie. De komende jaren zullen deze technieken steeds meer toegepast kunnen worden in de tuinbouw. Geleidelijk gaan we naar autonome kassen. In een autonome kas zijn bijna geen werkers in de kas zelf. Alle groeicondities (klimaat, water, voeding, bestrijding, etc.) worden vanuit een computer geregeld, waarbij volop gebruik gemaakt wordt van sensoren, simulatiemodellen en kunstmatige intelligentie. Werkzaamheden aan gewas worden grotendeels door robots uitgevoerd. In een 'control room' kan de teelt aangestuurd worden zodanig dat productie en kwaliteit afgestemd worden op de vraag vanuit de markt. In deze 'control rooms' zouden ook teelten in kassen in andere landen aangestuurd kunnen worden. WUR en Delphy hebben op het Horti Science Parc laten zien dat autonoom telen nu al mogelijk is, welke mogelijkheden vooral ook in de Autonomous Greenhouse Chalenge van WUR naar voren kwamen.

6

Digitalisering van de productieketen maakt kortere afstanden tussen productie en consument mogelijk. Nieuwe technologieën zoals blockchain kunnen mogelijk de verhoudingen tussen ketenpartners veranderen en transparantie in de keten vergroten. Initiatieven in Lansingerland Ontwikkeling software voor tuinbouwsystemen, Codema Digitalisering van sierteeltketen ten behoeve van datagestuurde bevoorrading, Royal Lemkes Autonomous Greenhouse Challenge, WUR Digitaal telen; succesvolle teelt in de Autonomous Greenhouse Challenge Delphy

Arbeid Robotisering kan de arbeidsbehoefte verminderen en vooral arbeidsomstandigheden verbeteren. Er zullen relatief meer hoog geschoolde werknemers nodig zijn. Gelukkig zien we de afgelopen jaren dat scholen en universiteit op het gebied van tuinbouw en aanpalende studierichtingen een sterke stijging van studenten hebben. Ik hoor bij studenten van Wageningen Universiteit nogal eens dat het imago van een innovatieve sector met veel technologische vernieuwingen hen sterk aantrekt; zij zien het vaak meer als een high-tech sector in plaats van een landbouwsector en dat is wat hen heeft doen besluiten om voor deze studie te kiezen. Initiatieven in Lansingerland: Automatiseringstechnologie voor telers, Codema, De Vreede Techniek Diverse teeltbedrijven met hoge graad van automatisering, o.a. Ovata, Olieman, Haluco, De Vreede Holland Opleiding personeel - middelbaar beroepsonderwijs Oostland, Lentiz, m.m.v. WUR, Delphy Praktijkonderwijs in Horti Experience Centre - Delphy Ondernemersgroep onderwijs en arbeidsmarkt Oostland (Duijvestijn tomaten, Anthura, Bunnik en Lemkes) HCA pact van Greenport West-Holland

Schaalvergroting Afgelopen decennia heeft een sterke schaalvergroting plaats gevonden, welke nog lang niet ten einde lijkt te zijn. Deze bedrijven hebben steeds meer specialisten in dienst en hebben de financiële mogelijkheden om in innovaties te investeren. Initiatieven in Lansingerland Zelfsturende teams, Bunnik (2018) Fusie drie grote plantenkwekers Van der Lugt, Leo Ammerlaan en Grow Group tot Plantise (2019)

Mondialisering Globalisering zet sterk door. Bedrijven gaan steeds meer globaal denken en voor een aantal bedrijven was de groei het afgelopen decennium vooral te danken aan export. Echter tegelijkertijd ontstaat er meer vraag naar lokaal geproduceerd voedsel dat zeker niet per vliegtuig is vervoerd. China is een land dat sterk in opkomst is in technologie en landbouw. Hier liggen enerzijds veel kansen voor Nederlandse bedrijven, maar mogelijk ook uitdagingen. In oost Europa worden de laatste jaren ook veel high-tech kassen gebouwd. De Corona pandemie van 2020 zal komende jaren het denken over import en export en het daarbij afhankelijk zijn van andere landen mogelijk sterk beïnvloeden Initiatieven in Lansingerland Vestiging van een Chinees bedrijf om samenwerking China-Nederland op gebied van tuinbouw te verstevigen, Shouguang Vegetable Group (2012) Onderzoek in een Chinese Solar kas; WUR, Delphy i.s.m. private partners (2015-2019) Bedrijven die actief bezig zijn met expansie buiten Europa, Plantise

7

Veilig en gezond voedsel en gezonde leefomgeving De maatschappij hecht steeds meer waarde aan veiligheid (afwezigheid van chemicaliën en microorganismen) en gezondheid van het voedsel. De tuinbouwsector kan hier duidelijk aan bijdragen. Voor een gezonde werk- en leefomgeving nemen planten een belangrijke plaats in en dat biedt kansen voor de sierteeltsector (Ruijs & Splinter, 2019). De tuinbouw vervult een prominente rol bij het voorzien van gezonde verse groente aan de wereldbevolking en aan het behalen van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties. Het is belangrijk om te verbinden met burgers, zodat de burgers zich kunnen identificeren met de tuinbouwsector en trots op onze vooraanstaande tuinbouwpositie kunnen zijn. Dit is zeer belangrijk om maatschappelijk draagvlak voor de sector te behouden en om burgers te interesseren voor de sector als werkgever, wat gelet op het groeiend personeelstekort in de sector niet onbelangrijk is.

Gewas assortiment De meeste van de huidige gewassen zullen de komende jaren nog economisch rendabel geteeld kunnen blijven worden. We zien momenteel met name de belangstelling voor zachtfruit toenemen. Volgens Ruijs & Splinter (2019) zal de tendens zijn dat met name producten geproduceerd worden die bestemd zijn voor het hogere marktsegment. Verder geven deze auteurs in hun recente essay aan dat nieuwe producten vanuit de buitenteelt en zuidelijkere landen en/of geheel nieuwe producten (biobased, inhoudsstoffen en waarde toevoegend) het toekomstige productsortiment zullen gaan bepalen. Dit vraagt tevens om nieuwe afzetkanalen en wetgeving (medicijnen). Inmiddels zien we in Lansingerland bedrijven die nieuwe teelten op zijn gaan zetten zoals bramen onder LED belichting in de kas. Hier liggen nog volop kansen voor innovatieve pioniers Een gewas dat speciale plaats inneemt is (medicinale) cannabis. Nu in steeds meer landen de teelt van medicinale cannabis en zelfs die van recreationele cannabis gelegaliseerd wordt, neemt de teelt van cannabis in kassen en klimaatkamers in een aantal landen een exponentiele vlucht. Voor Nederlandse toeleverende bedrijven is hier een flinke markt bijgekomen. Mogelijk gaat dit over enkele jaren ook in Nederland een rol spelen.

Initiatieven in Lansingerland bramen onder LED in kas, Maatschap Bosch en Paauw Diverse toeleveranciers wereldwijd actief op gebied van (medicinale) cannabis, o.a. Havecon, Koppert Biological Systems, Codema Het programma Kas als Apotheek richt zich op nieuwe verdienmodellen met gewassen met waardevolle inhoudsstoffen waaronder vanille, zwarte peper, wasabi, tropisch fruit, hop, WUR Onderzoek naar teelt medicinale cannabis, WUR Onderzoek naar teelt van zachtfruit (aardbei, bramen, framboos) onder LED in kas, WUR, Delphy BEST kas (Bubble Energy Saving Technology) ontworpen om waardevolle "buitenteelten" zoals framboos in de kas te telen, WUR Kweek van insecten ten behoeve van diervoeding, Koppert Biological Systems

Veredeling Zoals eerder beschreven heeft veredeling een belangrijke rol gespeeld in de verdubbeling van de productie de afgelopen decennia. In Lansingerland zijn toonaangevende bedrijven op gebied van veredeling van zowel groenten als bloemen. Een van de hoogst productieve tomatenrassen die op grote schaal geteeld wordt is ontwikkeld in Lansingerland. Er zijn afgelopen decennia veel nieuwe moleculaire technieken ontwikkeld die veredelaars kunnen toepassen om sneller betere rassen te ontwikkelen. In veel landen buiten Europa zijn genetische modificatie en gebruik van CRISP-CAS toegestaan. Dit plaatst veredelingsbedrijven in Nederland op een 8

achterstand. Naar consument toe zal de sector dit moeten gebruiken om aan te geven dat hun producten niet genetisch gemodificeerd zijn. Initiatieven in Lansingerland: Veredelaar van groentegewassen die tot de top in de wereld behoort, Bayer - De Ruiter Seeds Veredelaar van anthurium en phalaenopsis die tot de top in de wereld behoort, Anthura Veredeling van Hortensia op een teeltbedrijf, Pico Bello Hortensia

Verticale landbouw Verticale landbouw (ook wel genoemd indoor farming, daglichtloos telen, city farming, plantenfabriek) is wereldwijd een hype, waar honderden miljoenen in geïnvesteerd worden. Investeringen komen van investeringsmaatschappijen en bedrijven uit heel andere sectoren zoals Google, Amazon, Ikea. Het lijkt soms alsof verticale landbouw voorbij gaat aan de aandacht van de klassieke Nederlandse teler. Hoe groot en succesvol verticale landbouw zal worden is moeilijk aan te geven, maar het zal zeker een plek verwerven in productieketen en voor Nederlandse toeleverende bedrijven kan het een hele grote markt zijn. Kostprijs is nog hoger dan de kostprijs in een Nederlandse kas en elektriciteitsgebruik is nog erg hoog. Het is een technologie die nog in kinderschoenen staat en de komende jaren sterk zal verbeteren qua efficiëntie. In sommige landen kan de kostprijs nu al lager zijn dan conventionele productie. Echter ook als de kostprijs hoger is, kan het nog steeds succesvol zijn; er kan in heel andere businessmodellen gedacht worden. Initiatieven in Lansingerland: Klimaatkamers voor onderzoek naar verticale landbouw, Delphy, WUR Participatie van Gemeente Lansingerland en enkele partijen uit Lansingerland in een Europees project gericht op verticale landbouw

Kennisontwikkeling en -uitwisseling Lansingerland is een gemeente met veel activiteiten op het gebied van kennisontwikkeling en kennisuitwisseling. Zoals reeds aangegeven bevinden zich de twee meest toonaangevende kennisinstellingen op het gebied van glastuinbouw op het Horti Science Parc van de gemeente. Deze kennisinstellingen zijn ook zeer actief in het organiseren van bijeenkomsten (bijv. Energiekevent, Lichtevent) om kennis uit te wisselen, ze krijgen duizenden bezoekers uit binnen- en buitenland per jaar en verzorgen veel artikelen in de vakpers en presentaties op bijeenkomsten. Daarnaast is ook Greenport West-Holland actief met kennisuitwisseling door onder andere energie-bijeenkomsten te organiseren. Er zijn regelmatig publiekevents zoals 'Feest van de smaak' en 'Kom in de Kas'. De gemeente heeft een 'Koplopersgroep Glastuinbouw' opgericht om nieuwe ontwikkelingen te bespreken. Er zijn meerdere experience centers (Bayer, Koppert en Anthura). Traditioneel was de openheid een belangrijke succesfactor voor de glastuinbouw. Zeker nu openheid in de sector aan het veranderen is en fytosanitaire maatregelen bedrijfsbezoeken meer belemmeren, neemt belang van kennisontwikkelings en uitwisselingsactiviteiten zoals kenmerkend voor de gemeente Lansingerland, sterk toe.

Initiatieven in Lansingerland: De twee meest toonaangevende kennisinstellingen in de tuinbouw bevinden zich op het Horti Science Parc in Lansingerland, Delphy, WUR Experience Centers, Bayer, Koppert Biological Systems, Anthura Koplopersgroep Glastuinbouw, Gemeente Lansingerland Energie-bijeenkomsten, Greenport West-Holland Middelbaar beroepsonderwijs Oostland, Lentiz Praktijkonderwijs in Horti Experience Centre, Delphy -

9

Consultancy, Delphy

Identiteit van Lansingerland Op basis van voorgaande hoofdstukken kan de identiteit van de gemeente Lansingerland omschreven worden als een glastuinbouwgemeente van wereldformaat, gericht op innovatie en duurzaamheid, waarbij data-gedreven productie en services de komende jaren een steeds belangrijkere rol gaan spelen. Samenvattend kan gesteld worden dat Lansingerland de meest innovatieve glastuinbouwgemeente van wereld is.

Glastuinbouwgemeente Lansingerland kan met recht een glastuinbouwgemeente genoemd worden. De tuinbouw is enerzijds van zeer groot economisch en maatschappelijk belang voor de gemeente en anderzijds vormt Lansingerland samen met aangrenzende gemeenten het grootste glastuinbouwgebied van Nederland. Innovatie en kennis Bij veel van de glastuinbouwbedrijven in Lansingerland staat innovatie bijzonder hoog in het vaandel. De twee meest toonaangevende kennisinstellingen op het gebied van glastuinbouw zijn gehuisvest op het Horti Science Parc in Lansingerland en er is middelbaar tuinbouwonderwijs. Lansingerland herbergt een groot aantal bedrijven die wereldwijd toonaangevend zijn op het gebied van productie, toelevering en afzet. De lokale overheid voelt zich sterk verbonden met de glastuinbouw. De veel geroemde Triple Helix structuur (ondernemers, kennisinstellingen en overheid) komt in Lansingerland volledig tot wasdom. Lansingerland kan dan ook beschouwd worden als de meest innovatieve glastuinbouwgemeente ter wereld. Duurzaam en circulair Tuinbouw in Lansingerland richt zich op duurzaamheid en circulariteit van de glastuinbouw, waarbij innoveren ook weer een sleutelrol speelt. Kassen worden fossiel- en emissievrij en verbonden met de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag.

Datagedreven De komende jaren verwachten we sterke ontwikkelingen op het gebied van datagedreven productie en services, gebruikmakend van kunstmatige intelligentie, big-data technieken, sensoren en robots welke uiteindelijk leiden tot autonome kassen. De kiem hiervoor is inmiddels aanwezig in Lansingerland. Dit is een van de nieuwere innovaties die sterk zal bijdragen aan duurzaamheid, arbeidsvraagstuk en vraaggestuurd produceren.

Aanbevelingen ^

Het is voor de gemeente Lansingerland belangrijk om de eigen identiteit (meest innovatieve tuinbouwgemeente van de wereld, datagedreven en gericht op duurzaamheid) scherp te hebben en zich als zodanig te positioneren. Dus zij zal hier dan ook naar moeten handelen en dit uitdragen.

^

Er zijn veel kansen in de tuinbouw en uiteraard ook de nodige uitdagingen. De gemeente moet vooral uitgaan van haar eigen kracht en identiteit en steeds vooruit denken.

^

Dit bewust zijn van eigen identiteit, betekent niet dat het zich moet afzetten tegen andere regio's. Zoek juist allianties. Dat maakt Lansingerland en heel Nederland sterker.

^

De Nederlandse tuinbouw is groot geworden door openheid van kennisuitwisseling. De openheid is de laatste jaren sterk afgenomen. Lansingerland zou zich in moeten zetten op openheid om daarmee de concurrentiepositie van de hele tuinbouw sector in Lansingerland en de rest van Nederland te versterken.

10

^

Om de concurrentiekracht van deze voor de regio zo belangrijke sector te behouden danwel te verbeteren is continue innovatie vereist. De gemeente moet hiertoe een pro-actief beleid voeren in gezamenlijkheid met het bedrijfsleven, mede-overheden, kennisinstellingen en belangenorganisaties. Zo zou zij onder andere moeten zorgen voor doorontwikkeling van het Horti Science Parc. Hierbij moet zij voor voldoende ruimte zorgen voor een innovatiezone in en om het Horti Science Parc met WUR en Delpy als gezichtsbepalende organisaties, om daarmee nog meer innovatieve bedrijven te binden aan Lansingerland. Dit is van vitaal belang, aangezien de sector aan verandering onderhevig is en innovaties als kunstmatige intelligentie, datagedreven telen, circulariteit en emissie- en fossielloos telen belangrijke randvoorwaardes zijn om de sector toekomstbestendig te houden.

^

Door zich te positioneren als meest innovatieve glastuinbouwgemeente vergroot de gemeente haar invloed regionaal, nationaal, Europees en mondiaal bij zowel overheid als bedrijfsleven. Met die invloed vergroot zij onder andere de kansen op beleidsbeïnvloeding en voor aantrekken van investeringsgelden. Hierdoor is zij beter in staat de huidige tuinbouwbedrijven toekomstbestendig te houden en nieuwe tuinbouwbedrijven te binden aan Lansingerland.

^

Tuinbouw staat niet los van de maatschappij. Gezien de ligging van Lansingerland is het belangrijk dat Lansingerland letterlijk en figuurlijk de verbinding zoekt met de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag.

Referenties Alexandratos N & Bruinsma J. 2012. World Agriculture Towards 2030/2050 The 2012 Revision. Rome, Italy: Agricultural Development Economics (ESA) The Food and Agriculture Organization of the United Nations. 147p. De Gelder A, Poot EH, Dieleman JA & De Zwart HF. 2011. A concept for reduced energy demand of greenhouses: the next generation greenhouse cultivation in the Netherlands. Acta Horticulturae 952: 539-544. Heuvelink E & Kierkels T. 2006. Plant kan veel meer produceren dan hij nu doet. Onder Glas, 3(1): 5-7. Higashide T & Heuvelink E. 2009. Physiological and morphological changes over the past 50 years in yield components in tomato. Journal of the American Society for Horticultural Science, 134: 460­ 465. Marcelis LFM, Costa JM & Heuvelink E. 2019. Achieving sustainable greenhouse production: present status, recent advances and future developments. In: Achieving sustainable greenhouse cultivation (eds Marcelis & Heuvelink). Burleigh Dodds Science Publishing 1-14. Messelink GJ & Kruidhof HM. 2019 Advances in pest and disease management in greenhouse cultivation. In: Achieving sustainable greenhouse cultivation (eds Marcelis & Heuvelink). Burleigh Dodds Science Publishing 311-356. Ruijs M & Splinter G. 2019. De kracht van glas. Hoe ziet het productassortiment voor de bedekte teelt er in 2050 in Nederland uit? Wageningen Economic Research, Den Haag. 47p.

Van der Velde N & Smit P. 2018. Energiemonitor van de Nederlandse Glastuinbouw 201. Wageningen Economic Research, Den Haag Rapport 2018-109. 59p Verenigde Naties. 2020. Population. http://www.un.org/en/sections/issues-depth/population/. Viviano F. 2017. This Tiny Country feeds the world - The Netherlands has become an agricultural giant by showing what future of farming could look like. National Geographic Magazine. September 2017.

11