[I23.13016] ongevraagd advies mbt. schuldhulpverlening en aanverwante beleidsvelden.

Aan het college van burgemeester en wethouders van Lansingerland Postbus 1 2650 AA Berkel en Rodenrijs Ons kenmerk: ASD23.B.005 Betreft: Advies Schuldhulpverlening

Lansingerland, 27 juni 2023 Geacht college, Hierbij bieden wij u een ongevraagd advies aan ter verbetering van de Schuldhulpverlening in Lansingerland. Uit de Armoede ramingen september 2022 (SCP, 2022) blijkt dat 4,9% van de Nederlandse bevolking in armoede leeft en 6,7% van de Nederlandse kinderen in armoede opgroeit. Het besef is ingedaald dat problematische schulden een sterk ontwrichtend effect hebben op verschillende levensdomeinen, zoals sociale relaties en dagbesteding. Het ontstaan van schulden is zelden toe te schrijven aan (sterk) onverantwoord financieel gedrag van mensen; het kan echt iedereen overkomen door verlies van werk, hoge kosten of andere zaken die drukken op de inkomsten. Uit onderzoek naar de schaarste-theorie door Mullainathan en Shafir (2013), beschreven in Schaarste: Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen, blijkt dat door (financiële) stress en (geld)zorgen een vorm van tunnelvisie ontstaat. Hierdoor doen volstrekt normale mensen onhandige dingen met hun geld, waardoor schulden ontstaan of verergeren. Lees hierover bijvoorbeeld Waarom arme mensen domme dingen doen (Bregman, 2013). Ook de bijdragen van Tim 'S ļongers aan De Correspondent geven veel inzicht in de thema's armoede en schulden. Zoals bekend stijgt in heel Nederland (onder andere door aanhoudende inflatie) het aantal mensen met (problematische) schulden.

De Rijksoverheid gaat dit probleem aanpakken met een fors pakket aan maatregelen beschreven in het implementatie plan Aanpak geldzorgen, armoede en schulden 2022 - 2025 (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2022). Er wordt gewerkt via vier lijnen: 1) bestaanszekerheid, 2) preventie en meedoen, 3) een overheid die werkt (voor mensen), en 4) sneller perspectief (op verbetering van de armoedesituatie). Allen op elkaar inwerkende onderdelen van een integrale aanpak van schuldenproblematiek. Gemeentelijke overheden moeten uitvoering geven aan de nieuwe wetten en daaruit voortvloeiende beleidsregels. De Adviesraad Sociaal Domein Lansingerland (ASD) ziet dit als een urgent punt van aandacht. Steeds meer mensen met (boven)modale inkomens melden zich voor schuldhulpverlening (NU.nl, 2023). Ook in Lansingerland is er een groeiende groep mensen die niet langer het hoofd boven water kan houden. Waar cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek over de jaren 2015-2020 een schommeling (minimaal 1100, maximaal 1250 huishoudens) laten zien, komt uit de meest recente cijfers (die overigens dateren van 2021!) naar voren dat het aantal huishoudens met schulden in de gemeente Lansingerland hoger is dan ooit (1300+). Pag. 1 7 4

Ook laten cijfers van CBS (2023) zien dat meer en meer ondernemers failliet gaan; in een ondernemende gemeente (17% van de inwoners is zelfstandige) een niet onbelangrijk gegeven. Uw beleidsadviseur Imke Schiffelers en ketenregisseur Corina de Jong hebben de ASD op 4 april 2023 bijgepraat over de gemeentelijke plannen met betrekking tot schuldhulpverlening - waarvoor dank. Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan het Uitvoeringsplan schuldhulpverlening 2023 -2027 (Gemeente Lansingerland, 2023), dat binnenkort aan de gemeenteraad zal worden voorgelegd. Voor de ASD de uitgelezen kans u van advies te voorzien op dit thema. De afgelopen periode heeft de ASD op verschillende manieren kennis verworven met betrekking tot het thema bestaanszekerheid. Uiteraard hebben wij daarnaast het huidige uitvoeringsplan schuldhulpverlening doorgenomen. In dit plan worden verschillende activiteiten genoemd die helaas in de voorbije periode deels (soms niet) tot uitvoering zijn gebracht. Verschillende ASD-leden hebben tevens met partners in het 'veld' gesproken en hun input gevraagd om dit advies tot stand te laten komen. Vooruitlopend op de nieuwe aanpak van de Rijksoverheid experimenteren verschillende gemeenten met een ruimhartige aanpak van schulden en aanverwante problematiek om burgers te helpen een weg te vinden uit de schulden die hen achtervolgen.

Best practices zijn zichtbaar in de gemeente Utrecht. Deze gemeente durft af te wijken van de Participatiewet door jongeren sneller een bijstandsuitkering te geven (Zodat schulden worden voorkomen!). Ook worden de inwoners met schulden voorzien van een saneringskrediet waardoor zij nog maar met één schuldeiser (de gemeente of gemeentelijke kredietbank) te maken hebben. Ook andere gemeenten volgen dit laatste voorbeeld en zo nemen bijna alle Nederlandse gemeenten de schulden van burgers over (NOS, 2023). Bijna alle^ Zoniet Lansingerland. Waar de gemeente Lansingerland eerder een vooruitstrevende gemeente wilde zijn, is de gemeente nu in de achterhoede terecht gekomen. In het Plan integrale schuldhulpverlening 2021-2025 van de gemeente Lansingerland met als titel De schaamte voorbij / Van schuldig naar schuldenvrij is een saneringskrediet al genoemd, met als actiepunt; voor 2022 sluit de gemeente zich aan bij een Kredietbank. Er zijn wel een aantal zaken veranderd, maar zeker niet alles uit het "vernietigende" rapport Belofte maakt schuld: Onderzoek naar schulddienstverlening (2020) van de Rekenkamer Lansingerland is inmiddels op orde of (deels) opgelost. Het rapport blijkt anno 2023 nog steeds actueel. Op basis van bovenstaande en verkregen input wil de ASD het college graag van de volgende adviezen voorzien. 1.

Aansluiten bij (gemeentelijke) Kredietbank en aanbieden saneringskrediet De meerderheid van de Nederlandse gemeenten maakt al gebruik van dit instrument. Wanneer schuldeisers in één keer een groot bedrag ontvangen en de grote diversiteit aan schuldeisers vervangen wordt door één schuldeiser, de gemeente, ontstaat ruimte om de financiële problemen en eventuele achterliggende problemen aan te pakken. De gemeente Lansingerland lijkt te klein voor een eigen kredietbank, zodat aansluiting bij een andere kredietbank verstandig is. Onderzocht moet worden welke kredietbank in staat is om zowel het benodigde vermogen te bieden als de gewenste menselijke maat om de doelstellingen van het sociaal beleid in Lansingerland te bereiken. Deze vorm van schuldhulpverlening moet voor iedere inwoner van Lansingerland beschikbaar en toegankelijk zijn. Daarnaast zou de gemeente Pag. 2 7 4

Lansingerland moeten onderzoeken van welk ander hulpverleningsaanbod van een dergelijke (gemeentelijke) Kredietbank gebruik gemaakt zou kunnen worden. 2. Aanbieden van structurele begeleiding door de inzet van gezinscoaches Schuldhulpverlening kan complex zijn. Financiële problemen zijn soms een symptoom van achterliggende problemen, zoals op psychisch gebied. Andersom kunnen financiële problemen ook tot problematiek op andere leefgebieden leiden. Begeleiding door vrijwilligers of professionele krachten op één aspect is dan ontoereikend. Daarnaast wil de gemeente maatwerk bieden. Dit kan door de inzet van gezinscoaches die in staat zijn om langdurige begeleiding te bieden om de multidimensionale problemen op te lossen. Als de gezinscoaches midden in het sociale domein worden geplaatst, kunnen ze ook een zaak overnemen indien de problematiek de casushouder (de ambtenaar die als eerste met dit gezin in aanraking kwam) boven het hoofd groeit. Daarnaast wordt hiermee mogelijk voorkomen dat gezinnen uit elkaar vallen en kinderen langdurig in armoede opgroeien. Ook neemt hierdoor huiselijk geweld en kindermishandeling als gevolg van geldstress af.

Ter inspiratie voor betrokken beleids- en uitvoerend ambtenaren Omgaan met kinderarmoede in het sociaal domein: Handreiking voor professionals (Lusse & Kassenberg, 2021) en Omgaan met armoede in de jeugdgezondheid: Handreiking voor professionals in de geboorte- en jeugdgezondheidszorg (Lusse, Kassenberg & Kletter, 2021). 3. Actiever begeleiden van nieuwkomers De Nederlandse samenleving is complex. Voor nieuwkomers in het bijzonder. Op lokaal niveau kan de gemeente niet de wig, het verschil tussen de loonkosten voor een werkgever en dat wat de werknemer ontvangt, verkleinen, noch zelfstandig een eenvoudiger systeem van toeslagen ontwikkelen. Wel kunnen nieuwkomers actiever worden begeleid wanneer zij gaan werken en het risico lopen op het moeten terugbetalen van toeslagen. Daarnaast kan specifieke financiële educatie worden ingezet om eventuele achterstanden die nieuwkomers hebben ten aanzien van geldzaken in relatie tot uitkeringen of arbeid in te lopen. 4. Aandacht voor financiële educatie Jongeren bereiken en betrekken is een uitdaging. Desalniettemin vraagt financiële volwassenheid ook om educatie op dit gebied. Dit kan bijvoorbeeld door hier in lessen aandacht voor te vragen, zodat de kans op problemen later kleiner is.

Een scala aan mogelijkheden voor financiële educatie en andere manieren voor scholen (primair en voorgezet onderwijs) om ondersteuning te bieden bij schulden en/of armoedeproblematiek staan beschreven in Omgaan met armoede op scholen: Handreiking voor po en vo (Lusse & Kassenberg, 2020) en Omgaan met geldzorgen van mbo-studenten: Handreiking voor pro fessionals in het mbo (Lusse & Schenk, 2023). De ASD ziet het als een belangrijke taak voor de ketenregisseur schuldhulpverlening om samen met schoolbesturen en docenten te zoeken naar passende middelen gericht op financiële zelfredzaamheid van jongeren. 5. Versterkte inzet van energiecoaches Hogere energiekosten kunnen mensen in financiële problemen brengen. Het inzicht geven in het energieconsumptie gedrag van mensen en het aanbevelen van aanpassingen van woningen door de inzet van energiecoaches kan een middel zijn om dit risico te verlagen. Actieve begeleiding van starters, nieuwkomers en minima kan voorkomen dat op grond van onbekendheid met het Nederlandse Pag. 3 7 4

energiesysteem, tekort aan financiële middelen, of andere redenen, het risico op betalingsachterstanden toeneemt. De ASD ziet het als een belangrijke taak voor de ketenregisseur schuldhulpverlening om samen met energiecoaches te zoeken naar mogelijkheden om inwoners outreachend te ondersteunen wanneer er sprake is van (dreigende) schulden. 6. Jaarlijkse evaluatie van de aanbevelingen uit het Rekenkamer-rapport Met betrekking tot evaluatie ziet de ASD onderstaande punten uit het rapport van de Rekenkamer als leidend. ^ ^

Actieve participatie, zichtbaarheid en regie van de gemeente in het (brede) ketenoverleg. Monitoring van de cijfers omtrent schuldhulpverlening in de gemeente Lansingerland met aandacht voor het aantal inwoners dat van schuldhulpverlening gebruik maakt, caseload van betrokken organisaties en ondernomen activiteiten door de ketenregisseur, waarbij ook gekeken wordt naar de effectiviteit van de hulpverlening en de gemeentelijke organisatie.

Graag ontvangen wij een reactie op onze aandachtspunten in dit ongevraagd advies uiterlijk zes weken na dagtekening van dit advies. Daarnaast zouden wij het bijzonder op prijs stellen als dit ongevraagde advies onder de aandacht wordt gebracht van de leden van de commissie samenleving ter voorbereiding op de beeldvormende avond van 23 augustus a.s. waarbij het uitvoeringsplan Schuldhulpverlening op de agenda staat. Met vriendelijke groet,

Adviesraad Sociaal Domein Lansingerland Marijke Bovens, voorzitter

ASD Lansingerland Postbus 295 2650 AG Berkel en Rodenrijs

Pag. 4 7 4