I21.01091 Rapportage Financiële instrumenten klimaatadaptatie

Thema

omschrijving

Indicatieve kosten

Geen waterschade als omgevingswater stijgt, aandachtspunt aansluiting op infrastructuur

•

29. Verplaatsbare gebouwen

Bij overstromingen of bodemdaling gebouwen kunnen verplaatsen naar een veilige omgeving

Situatie afhankelijk

Lagere kosten riool- en watersysteem

30. Dijkversterking

Versterken van zeedijken en rivierdijken door onder andere verlegging, ophoging en/of verbreding

Locatie specifiek

Lagere kosten riool- en watersysteem

Anticiperen op de te verwachte neerslag; het verlagen van het waterpeil voor een bui

Minder dan 1% van VON-waarde woning

Minder toekomstige waterschade

In een gebiedsontwikkeling van te voren rekening houden met genoeg schaduw ter verkoeling van de stad

€ 5.000 per woning

Minder koeling nodig, lagere energierekening

Ramen op het oosten en westen zorgen voor oververhitting door laag invallende zon

Minder dan 1% van VON-waarde woning

Minder koeling nodig, lagere energierekening

Overstromingsrisico voorkomen in gebieden door aanleg van kleine dijkjes en kades

€ 1.500 per woning

Minder toekomstige waterschade

28. Drijvende gebouwen

31. Flexibel peilbeheer 32. Schaduwplan

33. O-W-oriëntatie (schaduw)

34. Aanleg kades / dijkjes in plan

•

€ 100.000 meerkosten per woning Duurdere aanleg DWA ipv HWA-riool

Indicatieve baten Hogere VON-waarde woningen (?)

Aansluitende financiële instrumenten op bovenstaande maatregelen Grondexploitatie

1 Veranderende stichtingskosten, effect op de grondwaarde onzeker Residuele grondwaarde

2 Hogere VON-waarde (op termijn) als gevolg van meer en kwalitatiever water (en groen) Rioolheffing en waterschapsbelasting

6 Gerichte maatregelsubsidie betaald vanuit rioolheffing en/of waterschapsbelasting Meekoppelkansen

8 Kostenbesparing / vermeden kosten door het combineren van maatregelen Fondsvorming gemeden schade

9 Contante waarde gemeden toekomstige schades inzetten voor inrichtingsmaatregelen op projectniveau 27

28

Financiële instrumenten Klimaatadaptief bouwen | Conclusies en aanbevelingen

5. Conclusies en aanbevelingen Het opnemen van klimaatadaptieve maatregelen in gebieds- en vastgoedontwikkelingen is maatwerk, waarbij vanuit het perspectief van financiële haalbaarheid een aantal algemene principes zijn te benoemen in het kiezen en uitwerken van maatregelen 1.

In deze rapportage zijn maatregelen voor klimaatadaptief bouwen onderscheiden naar zes categorieën maatregelen, in/op/aan: A. Dak en gevel B. Binnenruimte / installaties C. Tuin / perceel D. Inrichting openbare ruimte E. Hoeveelheid openbare ruimte F. Projectoverstijgend

2.

Veel maatregelen zijn kostenverhogend, maar er zijn ook enkele kostenneutrale en enkele kostenbesparende maatregelen.

3.

Bij zowel gemeentelijke als private projecten zal gelden dat kostenverhogende maatregelen alleen interessant zijn als daar financiële baten tegenover staan die verzilverd kunnen worden, vanuit financieel perspectief.

4.

Bij nieuwbouwprojecten kan vanuit financieel perspectief het beste worden ingezet op: a.

Kostenneutrale maatregelen, zoals de bouwrichting (O-W-oriëntatie), de gevelen bestratingskleur, type beplanting, etc.

b.

Maatregelen die leiden tot hogere VON-prijzen, met name groene maatregelen in de openbare ruimte en aan dak en gevel hebben hierin een effect.

c.

5.

Maatregelen die leiden tot lagere kosten voor het riool- en watersysteem en tot minder toekomstige schade-uitkeringen, zoals meer lokale opvang van water op/onder de woning, in de tuin en in de openbare ruimte.

Bij 4b: groene maatregelen hebben effect op relatief veel thema’s binnen klimaatadaptatie. Deze maatregelen dragen bij aan zowel de thema’s hevige neerslag, droogte, hitte als aan het versterken van de biodiversiteit.

6.

Bij 4b: uit onderzoek blijkt dat deze groene maatregelen ook een positief effect kunnen hebben op woningwaarden, waardoor de baten van dit type maatregelen in bepaalde gevallen kunnen opwegen tegen de kosten. Uiteraard gaat dit niet altijd op.

7.

Bij 4c: maatregelen die (op termijn) leiden tot lagere kosten voor het riool- en watersysteem kunnen bijvoorbeeld via een subsidie worden vergoed, betaald uit inkomsten uit rioolheffing en

29

waterschapsbelasting. De uitvoerbaarheid van dit instrument dient nader onderzocht te worden. 8.

Maatregelen die vooral kostenverhogend zijn en tot weinig (verzilverbare) baten leiden, zijn alleen op te vangen binnen gemeentelijke grondexploitaties en private ontwikkelprojecten die voldoende winstgevend zijn c.q. een relatief hoog rendement kennen zonder deze maatregelen, of door bijdragen uit andere instrumenten.

9.

Belangrijk is verder dat gemeenten zichzelf en andere partijen inrichtingsstandaarden (en leidraden) kunnen opleggen ten aanzien van de openbare ruimte, maar uiteraard hebben die standaarden wel een financieel effect en gelden daarbij voornoemde overwegingen.

Eindconclusie

10. Het effect van groene maatregelen op VONwaarden blijkt uit diverse onderzoeken, maar dient specifieker te worden onderzocht én is in deze tijd ook een lastige boodschap, aangezien de betaalbaarheid van woningen op veel plaatsen al in het geding is. 11. Van belang hierbij is niet alleen enkele groene maatregelen aan gebouwen, maar ook een groene planopzet na te streven: meer groen i.p.v. verharding, parkeren49 en gebouwen (waarbij het nadeel is dat minder bouwvolume weer leidt tot minder opbrengsten). 12. Het is daarom de moeite waard om ook andere financiële (subsidie)instrumenten nader te onderzoeken die minder ‘teren’ op deze stijgende vastgoedwaarden. Deze instrumenten vragen om verdere uitwerking. 13. Tot slot: ‘wordt het duurder?’ Veel van de in dit rapport benoemde klimaatadaptieve maatregelen zijn kostenverhogend. De uitdaging is de baten van deze maatregelen te benoemen en tot welke veranderende kasstromen dit leidt en voor wie. Om zo de vraag te verleggen naar ‘hoe maken we het betaalbaar?’ Daar is in dit rapport een aanzet toe gedaan door negen (financiële) instrumenten te benoemen, om de discussie en de praktijk verder op gang te helpen. 14. Na oplevering van dit rapport volgt een pilotfase, waarin de toepasbaarheid van de inzichten uit dit rapport verder zal worden verkend in een aantal projecten.

30

Bijlagen I. Overzicht deelnemers / deskundigen workshop ‘topmaatregelen’

Deelnemer

Organisatie

Charlotte van der Kleijn

Provincie Zuid-Holland

Corjan Gebraad

Gemeente Rotterdam

Joost Nelissen

Gemeente Rotterdam

Femke van de Meeberg

Dura Vermeer

Hiltrud Potz

Atelier GroenBlauw

Jaap Klein

Witteveen en Bos

Tom van Zwienen

Woonstad Rotterdam

Michael Sloot

Gemeente Maassluis

Sander Vermeer

Gemeente Delft

Taco Noordenbos

Gemeente Alphen aan den Rijn

Sander van der Wal

Bloc / &flux

Thea Kampert

Bloc / &flux

Eliza Janssen

Deloitte

Maxim Wolters

Deloitte

Hielke Bos

Deloitte

31

Bijlagen II. Achtergrondrapporten

1.

LOLA Landscape Architects (2018) Zeespiegel stijging in 2073, geraadpleegd via https://lola.land/

2.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Ministerie 23. Atelier GroenBlauw (2019) Groen Blauwe Netwerken van Landbouw en Voedselkwaliteit en Ministerie van voor veerkrachtige steden Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties(2018) 24. Wareco ingeneurs (2018) Vergroenen als Deltaprogramma 2019 klimaatadaptieve maatregel? Positief voor hitte en Convenant Klimaatadaptief Bouwen (2018) Programma wateroverlast, negatief voor droogte?, geraadpleegd van Eisen via https://www.wareco.nl/nieuws/vergroenen-alsklimaatadaptieve-maatregel Convenant Klimaatadaptief Bouwen in Zuid-Holland (2018) 25. Cobouw (2004) waterzak slaat regen op in kruipruimte, geraadpleegd via Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2019) https://www.cobouw.nl/bouwbreed/nieuws/2004/03/w TEEB Stadtool Actualisatie en Doorontwikkeling aterzak-slaat-regen-op-in-kruipruimte-10195509 Unie van Waterschappen (2018) 26. SWECO (2018) Naar een Kosteneffectieve Aanpak van Waterschapsbelastingen: klaar voor de toekomst Klimaatadaptatie in Nederland

3. 4. 5. 6.

22. Raad voor het Openbaar Bestuur (2018) Verduurzaming en nu de kosten nog

7.

Consumentenbond (2019) waterschade: wat denkt de 27. ASRE (2019) De maatschappelijke kosten-batenanalyse opstalverzekering?, geraadpleegd via (MKBA) van evaluatie instrument naar https://www.consumentenbond.nl/opstalverzekering/w sturingsinstrument bij natuurprojecten aterschade 28. PBL (2016) dalende bodems, stijgende kosten 8. Arcadis (2019) Het effect van de verstedelijkingsopgave op wateroverlast 29. Colibri Advies / Ambient (2019) Advies aanpak knelpunten klimaatadaptief bouwen 9. Bouwkostenkompas (2019), geraadpleegd via http://www.bouwkostenkompas.nl/ 30. Eindhoven (2019) Nota Kostenverhaal Bovenwijkse Voorzieningen 10. Luttik J. (2010) The value of trees, water and open spaces as reflected by house prices in the Netherlands 31. Green Deal Groene Daken (2016) Hemelwater belasten of belonen 11. Daams et al. (2016) The Effect of Natural Space on Nearby Property Prices: Accounting for Perceived 32. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (2016) Atrractiveness Nationale klimaatadaptiestrategie 2016 (NAS) 12. Ichihara & Cohen (2010) New York City property values: what is the impact of green roofs on rental pricing? 13. Tomalty & Komorowski (2010) The monetary value of the soft benefits of green roofs

33. Energie Vastgoed (2016), De vijf voordelen van ‘groendaken’ 34. Topgroen (2020), Bees and Butterflies 35. Milieucentraal (2020), Groen dak

14. Atelier Groen Blauw (2019), Measures total cost combined (niet openbaar)

36. Witteveen&Bos (2017), Share My City, haalbaarheidsonderzoek

15. Arcadis (2018) Life @ Urban Roofs

37. Gevel&wand (2020), Groene gevels

16. Ruimtelijk Planbureau (2006) De Prijs van de Plek Woonomgeving en Woningprij

38. Inhuisplaza (2020), Uitvalschermen

17. Atelier Groen Blauw (2019

40. Planbureau voor de Leefomgeving (2020), Startanalyse aardasvrije buurten

18. Eindhoven (2019) Rekentool klimaatopgave, geraadpleegd via https://www.rekentool-ehv.nl/

39. Riool.net (2020), Aanleg en onderhoud infiltratiekelder

41. Hovenier-weetjes.nl (2020), Tuin aanleggen kosten

19. Centraal Planbureau (2019) Profijt en bekostiging van 42. Biodivercity (2020), Bomenlaan ruimtelijke ontwikkeling 43. Duurzaam bedrijfsleven (2014), Wit asfalt levert 20. Nextgreen (2018) Financiële prikkels voor miljoenen op klimaatadaptatie 44. Budget bestrating (2020), Grasblok 21. Rebel (2019) Meer doen. Meer samen doen. Hoe 45. Rainproof (2016), Waterpleinen betalen we betere en mooiere gebieden 32

Bijlagen II. Achtergrondrapporten

46. Deloitte (2019) Handboek Grondbeleid 2019 47. Presentatie Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling (2019), De kosten in beeld, en nu? De studie voorbij 48. Volkskrant (2017), geraadpleegd via https://www.volkskrant.nl/economie/nieuwe-studieextreem-weer-kan-jaarlijks-voor-kwart-miljard-extraschade-zorgen 49. Deloitte (2017), ruimtewinst in de stad door smart mobility, geraadpleegd via https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/nl/Do cuments/deloitte-analytics/deloitte-nl-sots-2017smartmobility.pdf

32

Deloitte refers to one or more of Deloitte Touche Tohmatsu Limited, a UK private company limited by guarantee (“DTTL”), its network of member firms, and their related entities. DTTL and each of its member firms are legally separate and independent entities. DTTL (also referred to as “Deloitte Global”) does not provide services to clients. Please see www.deloitte.nl/about to learn more about our global network of member firms. Deloitte provides audit & assurance, consulting, financial advisory, risk advisory, tax and related services to public and private clients spanning multiple industries. Deloitte serves four out of five Fortune Global 500® companies through a globally connected network of member firms in more than 150 countries and territories bringing world-class capabilities, insights and service to address clients’ most complex business challenges. To learn more about how Deloitte’s approximately 264,000 professionals make an impact that matters, please connect with us on Facebook, LinkedIn, or Twitter. This communication contains general information only, and none of Deloitte Touche Tohmatsu Limited, its member firms, or their related entities (collectively, the “Deloitte network”) is, by means of this communication, rendering professional advice or services.

Before making any decision or taking any action that may affect your finances or your business, you should consult a qualified professional adviser. Deloitte accepts no duty, responsibility or liability to any other party who is shown or gains access to this report. No entity in the Deloitte network shall be responsible for any loss whatsoever sustained by any person who relies on this communication. © 2020 Deloitte The Netherlands