Z-2023-035991 RIB B1 Voortgang Armoedebestrijding en Schuldhulpverlening

Inhoudsopgave Inleiding....................................................................................................................................................2 Hoofdstuk 1: Lokale situatie en landelijke tendensen ...........................................................................3 1.1 Wat is armoede? ............................................................................................................................3 1.2 Armoede en schulden in Landsmeer ..............................................................................................3 1.3 Landelijke tendensen......................................................................................................................5 Hoofdstuk 2: Wat we doen......................................................................................................................5 2.1 Preventie en voorlichting ...............................................................................................................6 2.1.1 Aansluiting bij landelijke netwerken .......................................................................................6 2.1.2 Lokale preventie en voorlichting .............................................................................................6 2.1.3

Vroegsignalering......................................................................................................................6 2.1.4 Hulp bij een lager inkomen .....................................................................................................7 2.1.5 Aanvullende tijdelijke regelingen ............................................................................................7 2.2 Hulp bij schulden ............................................................................................................................8 2.3 Overige ondersteuning ...................................................................................................................8 Hoofdstuk 3: Nut en noodzaak armoedefonds.......................................................................................9

1

Hoofdstuk 1: Lokale situatie en landelijke overwegingen 1.1 Wat is armoede? Er zijn veel verschillende theorieën en definities van wat armoede is. Armoede gaat over het hebben van te weinig geld om in de eerste levensbehoeften te kunnen voorzien. Mensen die in armoede leven hebben bijvoorbeeld niet voldoende financiële middelen om boodschappen te doen en de energierekening en huur te betalen. Armoede is daarentegen meer dan alleen een tekort aan financiële middelen. Armoede is ook sociale uitsluiting omdat iemand te weinig geld heeft en daardoor niet mee kan doen in de samenleving. Armoede is vaak ook een gevolg van andere problemen, zoals werkloosheid, een slechte gezondheid of psychische problemen waardoor iemand niet in staat is om te werken. Daarnaast kunnen veranderingen in iemands levenssituatie, zoals een echtscheiding of het overlijden van een partner, leiden tot financiële problemen. Armoede is een ingewikkeld probleem en vraagt om een persoonlijke aanpak. Omgekeerd kan armoede ook problemen op andere leefgebieden veroorzaken. Zo lopen mensen die leven in armoede meer risico op het opbouwen van schulden.

Armoede gaat over onvoldoende besteedbaar inkomen om te kunnen voorzien in eerste levensbehoeften, maar dus ook over schulden, omgaan met vooroordelen en schaamte, het hebben van een beperkt sociaal netwerk, isolement, weinig perspectief, gezondheidsproblemen, verwaarlozing en kwetsbaarheid van kinderen. Een indicator die veel gebruikt wordt om te bepalen hoeveel huishoudens in een gemeente te maken hebben met armoede is de (lage) inkomensgrens. De lage inkomensgrens geeft aan wanneer er sprake is van een risico op financiële problemen. In Landsmeer wordt een inkomensnorm van 120% van de bijstandsnorm gehanteerd om te bepalen hoeveel huishoudens risico lopen op armoede. 1.2 Armoede en schulden in Landsmeer Hiervoor verwijzen wij u naar het beleidsplan armoedebestrijding en schuldhulpverlening 2021-2024 van de gemeente Landsmeer, zoals vastgesteld op 8 juli 2021. In dit plan is uitgewerkt welke maatregelen de gemeente Landsmeer inzet om de maatschappelijke participatie van mensen met een laag besteedbaar inkomen en/of schulden te vergroten. De uitgangspunten in dit plan sluiten aan bij de uitgangspunten van het beleidsplan sociaal domein “Met elkaar voor elkaar in Landsmeer”. De kern is meedoen. Meedoen van alle inwoners aan de samenleving, al of niet met hulp van vrienden, familie, bekenden of ondersteuning van de gemeente.

Wij hanteren daarbij onderstaande uitgangspunten: ➢ eigen verantwoordelijkheid; ➢ integrale aanpak; ➢ kwetsbare groepen krijgen prioriteit; ➢ meedenken in plaats van overnemen; ➢ participatie; ➢ voorkomen is beter dan genezen; ➢ de toegang is laagdrempelig; ➢ aanbod lokaal waar dat kan en regionaal waar het nodig is of voordeel heeft; ➢ de zorg staat voorop en is leidend. Dankzij de energietoeslag hebben wij nog beter zicht gekregen op de doelgroep die onder de inkomensnorm van 120 % van de bijstandsnorm valt. In Landsmeer hebben 388 huishoudens de energietoeslag 2022 uitgekeerd gekregen, hiervan zijn 119 aanvragen automatisch toegekend aan huishoudens welke ook een uitkering van de gemeente ontvangen. Dat betekent dat ruim 8,2 % van de huishoudens in gemeente Landsmeer een inkomen rond 120 % van de bijstandsnorm ontvangt.

3

Het armoedebeleid van de gemeente Landsmeer is gericht op: • het bevorderen van participatie (meedoen); • het voorkomen van sociale uitsluiting; • het voorkomen van uitsluiting van gezondheidsvoorzieningen. Wij voeren het beleid uit langs twee sporen. Het eerste spoor is het preventieve armoede- en schuldenbeleid en heeft als doel het terugdringen van (de overerving van) armoede en schulden door het bieden van kansen aan kinderen en hun ouders. Het tweede spoor is het curatieve beleid en is bedoeld voor mensen die in een situatie van armoede en/of schulden verkeren, waarbij instrumenten (o.a. bijzondere bijstand en schuldhulpverleningstrajecten) worden ingezet om hen in financiële zin te ondersteunen. 2.1 Preventie en voorlichting Wij zetten sterk in op het voorkomen van problemen (preventie). Het voorkomen van problemen is immers beter dan het achteraf verzachten van die problemen door de inzet van dure zorg of ondersteuning. Om armoede en schulden in Landsmeer te voorkomen zetten wij in op voorlichting. 2.1.1 Aansluiting bij landelijke netwerken Gemeente Landsmeer is aangesloten bij verschillende landelijke netwerken. Het voordeel hiervan is dat wij dit niet zelf hoeven in te richten en te onderhouden (waar de menskracht in onze gemeente voor ontbreekt) en dat deze onder de aandacht worden gebracht via landelijke campagnes.

Onze gemeente is aangesloten bij: - Geldfit.nl - Berekenuwrecht.nl - Gezondverzekerd.nl\goedkope energie 2.1.2 Lokale preventie en voorlichting ➢ In november 2022 is bij alle huishoudens huis-aan-huis een folder met een overzicht van al onze financiële regelingen bezorgd. ➢ Zelfstandig ondernemers kunnen gebruik maken van meerdere partners voor advies, ondersteuning en hulp bij schulden, zoals het Ondernemersloket Purmerend en Zaffier (voorheen Halte Werk). ➢ Alle inwoners kunnen gratis gebruik maken van de Sociaal Raadsvrouw van de SMD voor hulp bij het begrijpen en/of invullen van formulieren, budgetadvies en het maken van betaalafspraken. ➢ Inwoners kunnen gratis gebruik maken van budgetcoaching van Kredietbank Nederland. ➢ Inwoners kunnen ook gratis gebruik maken van de Onafhankelijk Cliëntondersteuner van MEE Amstel en Zaan. ➢ Sinds december 2023 kunnen inwoners ook terecht bij Humanitas Thuisadministratie. Een vrijwilliger helpt om de financiële zaken op orde te brengen en op orde te houden. ➢ Daarnaast zijn er in Landsmeer een aantal initiatieven van samenwerkingspartners waar onze inwoners gebruik van kunnen maken, zoals Helpdesk SamenMeer, die helpen bij simpele belastingaangiften en administratieve ondersteuning. 2.1.3 Vroegsignalering Vroegsignalering is sinds 2021 een wettelijke gemeentelijke taak.

Het doel van vroegsignalering is om financiële problemen en schulden binnen een gezin of huishouden in een zo vroeg mogelijk stadium te signaleren, zodat (beginnende) problemen snel kunnen worden opgepakt en een beroep op zwaardere en duurdere ondersteuning wordt voorkomen. De vroegsignalering wordt in Landsmeer 6

uitgevoerd door de Sociaal Raadsvrouw van de SMD. Na het ontvangen van wettelijk verplichte meldingen van zogenaamde meldingspartners (verhuurders, nutsbedrijven en zorgverzekeringen) probeert zij via telefoon, mail, brief en/of huisbezoek contact te leggen met de inwoner om hulp aan te bieden. Resultaten worden pas sinds augustus 2022 bijgehouden. Deze bieden onvoldoende houvast om conclusies aan te verbinden. Aan de hand van de cijfers die er zijn, blijkt dat de resultaten van Landsmeer op dezelfde lijn liggen als de landelijke resultaten, nl. een bereik van zo’n 24 %.5 Augustus t/m december 2022: 31,1 % van de benaderde inwoners bereikt. Januari t/m juni 2023: 23,3 % van de benaderde inwoners bereikt. 2.1.4 Hulp bij een lager inkomen Voor mensen met een laag inkomen is het niet altijd gemakkelijk om mee te doen. Zij hebben bijvoorbeeld niet altijd genoeg geld om lid te worden van een sportvereniging, muziekles te volgen of een theater te bezoeken. Minima lopen hierdoor een hoger risico op sociale uitsluiting.

Er zijn meerdere regelingen waar onze inwoners gebruik van kunnen maken: ➢ Energietoeslag (2022 en 2023) ➢ Bijzondere bijstand ➢ Individuele inkomenstoeslag ➢ Individuele studietoeslag ➢ Maatschappelijke participatie volwassenen ➢ Computerregeling schoolgaande kinderen ➢ Jeugdfonds Sport & Cultuur ➢ Collectieve ziektekostenverzekering ➢ Kwijtschelding belastingen en heffingen ➢ Voedselbank Purmerend ➢ Kledingbank Zaanstreek Als gemeente maken wij onze regelingen zo toegankelijk mogelijk. Zo vragen wij bij inwoners alleen de noodzakelijke gegevens op. Bijvoorbeeld bij de energietoeslag vragen wij alleen recente inkomensgegevens op en worden geen aanvullende gegevens gevraagd. Daarnaast is het aanbod van Jeugdfonds Sport & Cultuur de afgelopen jaren uitgebreid. Zo kunnen kinderen in Landsmeer die aanspraak maken op het Jeugdfonds Sport & Cultuur altijd gratis zwemles volgen en daarnaast kiezen voor een tweede sport of cultuuraanbieder. Ook hebben wij in Landsmeer het maximumbedrag los gelaten, waardoor kinderen echt de vrije keuze hebben in wat ze willen doen. 2.1.5 Aanvullende tijdelijke regeling In 2022 heeft het Rijk gemeenten de mogelijkheid geboden om huishoudens die in een kwetsbare positie verkeren te ondersteunen bij het nemen van maatregelen om de energierekening te verlagen.

Onze gemeente heeft deze gelden onder andere ingezet om Inwoners met een inkomen tot 120 % van de bijstandsnorm een cadeaubon te verstrekken welke recht geeft op € 279,00 korting op de

5

VNG nieuws Vroegsignalering 8 december 2023

7

aanschaf van witgoed. De gemiddelde besparing die behaald kan worden door een ouder model te vervangen door een energiezuinig model, is 75 euro per jaar6. Daarnaast heeft deze groep ook een aanbod gekregen om voor € 175,00 aan energiezuinige middelen, zoals oa LED-lampen, tochtstrips, energiezuinige douchekop, te bestellen via duurzaam bouwloket. Zij krijgen hierbij advies van onze energiecoaches. 2.2 Hulp bij schulden De gemeente is op basis van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) verplicht om iedereen vanaf 18 jaar met (beginnende) schulden te ondersteunen. Deze ondersteuning is gericht op het oplossen van de schulden, maar ook op stabilisatie van de situatie om verergering van de problemen (die bijvoorbeeld kunnen leiden tot uithuiszetting) te voorkomen. Kredietbank Nederland voert de schuldhulpverlening voor ons uit. Zij doen dit zowel voor particulieren als voor zelfstandig ondernemers. Gemiddeld melden zich jaarlijks zo’n 12 – 14 inwoners bij de Kredietbank voor hulp bij schulden. De verslechterde economische situatie van de afgelopen jaren, noch het verkorten van het schuldentraject heeft vooralsnog niet tot een toename van het aantal aanmeldingen geleidt. 2.3 Overige ondersteuning Als inwoners niet in aanmerking komen voor financiële ondersteuning vanuit de gemeente kunnen zij een beroep doen op landelijke fondsen.

In de bijlage 1 een overzicht van de beschikbare fondsen. Verwijzing is hierbij over het algemeen wel nodig en gebeurt via onze ketenpartners en het Middelpunt. Sommige landelijke fondsen zijn voor een specifieke doelgroep, andere fondsen zijn voor iedereen toegankelijk. Een fonds kan pas aangeschreven worden als er geen andere voorliggende voorziening beschikbaar is. Het betreft hierbij altijd een eenmalige aanvraag en toetsing vindt plaats op de door het fonds gestelde richtlijnen. Er zijn ook regionale fondsen en voorzieningen waar inwoners van Landsmeer gebruik van kunnen maken. De bekendste hiervan zijn de Voedselbank Purmerend en Kledingbank Zaanstreek. Daarnaast kunnen inwoners voor eenmalige financiële ondersteuning ook een verzoek indienen bij PCI Polderland.7 Zij verlenen financiële bijstand aan personen en gezinnen in die gevallen waarin van een noodsituatie sprake is, en waar de wettelijke voorzieningen ontoereikend zijn. Daarnaast geven zij financiële steun aan organisaties voor maatschappelijke dienstverlening, met name daar waar de overheidssteun geheel of gedeeltelijk ontbreekt. Ondanks dat Caritas vanuit de Rooms Katholieke kerk is ontstaan, hangen de hulpvragen niet af van geloofsovertuiging. Ook leeftijd speelt geen enkele rol.

6 7

Bron: Milieucentraal Caritas voor mensen in financiële nood

8

Hoofdstuk 3: nut en noodzaak armoedefonds Landsmeer Zoals uit voorgaande blijkt zijn er veel voorzieningen beschikbaar waar inwoners van Landsmeer gebruik van kunnen maken. De kans dat iemand financieel geheel door het ijs zakt vanwege een gemis aan een armoedefonds wordt als nihil ingeschat. Het college heeft geen signalen ontvangen dat een groep nu buiten de boot valt vanwege het missen van een inkomensvoorziening of ander vangnet. Daarnaast zijn er nog een tweetal andere afwegingen belangrijk: 1. Uit onderzoek blijkt dat niet gebruik van voorzieningen soms een bewuste keuze is, maar vaker voorkomt uit onbekendheid of onwetendheid.8 “Niet alle mensen die recht hebben op lokale voorzieningen worden bereikt. Een belangrijke oorzaak hiervan is onbekendheid met regelingen. Als mensen niet weten dat een regeling bestaat of als ze denken dat ze er geen recht op hebben, dan vragen ze een regeling ook niet aan. Onbekendheid hangt nauw samen met het gegeven dat elke gemeente andere regelingen met andere voorwaarden heeft. Daardoor is het lastig mensen via landelijke campagnes te attenderen op de lokale voorzieningen waar zij mogelijk aanspraak op kunnen maken. Daarnaast haken mensen soms af doordat regelingen te ingewikkeld zijn, of doordat mensen zich bij te veel verschillende loketten moeten melden.

Andere drempels die mensen kunnen ervaren, zijn het niet willen blootgeven van de privésituatie door schaamte, een eerdere negatieve ervaring met de betreffende gemeente, of het niet afhankelijk willen zijn van de overheid. Ook leidt onzekerheid over het kwijtraken van de voorzieningen of angst voor terugvorderingen vanwege het gebruik van andere voorzieningen tot niet-gebruik.” (Minimum, 2023) 2. Het gemiddelde “vangnet” van gemeenten bestaat soms uit wel 20 verschillende regelingen. Doordat hulp en regelingen los van elkaar zijn georganiseerd, met verschillende uitgangspunten en soms tegenstrijdige doelen, is het vangnet vaak niet toereikend.9 De vraag die gesteld moet worden is of een lokaal armoedefonds iets toevoegt aan het aanbod van voorzieningen en fondsen wat al beschikbaar is. Zeker in het licht van bovenstaande kennis dat mensen om verschillende redenen niet altijd gebruik maken van de aanwezige voorzieningen en dat er daarnaast al dermate veel regelingen zijn dat inwoners veelal door de bomen het bos niet meer zien. Concluderend is het college van mening dat er op dit moment geen aanleiding is om een lokaal armoedefonds op te richten in Landsmeer. Er zijn voldoende regelingen om een te laag inkomen te compenseren teneinde armoede te voorkomen. Onze inspanning is erop gericht om inwoners tijdig en volledig te informeren over deze regelingen.

8 9

Een zeker bestaan – Commissie Sociaal Minimum De rol van gemeenten in het vraagstuk bestaanszekerheid – BB 21-2023

9