B2.4. Archeologie

6500 voor Chr.

RAAP-NOTITIE 6096 3750 voor Chr. 37 .

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer Gemeente Landsmeer Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek 2200 voor Chr.

700 voor Chr.

150 na Chr.

320 na Chr.

250 na Chr.

1650 na Chr.

Colofon Opdrachtgever: Architectenbureau ir Henri Leloup BV Titel: Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek Status: eindversie Datum: 28 september 2017 Auteur: drs. R.A.C. Kroes Projectcode: LARS Bestandsnaam: NO6096_LARS Projectleider: drs. R.A.C. Kroes Projectmedewerkers: niet van toepassing ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer: 4566573100 Autorisatie: drs. S. van den Berg Bevoegde overheid: gemeente Landsmeer

ISSN: 0925-6369

RAAP Leeuwenveldseweg 5b

telefoon: 0294-491 500

1382 LV Weesp

telefax: 0294-491 519

Postbus 5069

E-mail: raap@raap.nl

1380 GB Weesp

© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2017 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

1 Inleiding 1.1 Administratieve gegevens • type onderzoek: een bureauonderzoek • bevoegde overheid: gemeente Landsmeer • onderzoekskader: omgevingsvergunningsaanvraag • locatie: - naam: Plangebied Raadhuisstraat 25 - plaats: Landsmeer - gemeente: Landsmeer - provincie: Noord-Holland - oppervlakte plangebied: circa 770 m² - kadastraal bekend onder: Landsmeer sectie B 1761 en 3218. - kaartblad topografische kaart Nederland 1:25.000: 25E - centrumcoördinaten (X/Y): 122.860 / 493.890 • afbakening onderzoekszone: straal van 300 m rondom het plangebied • ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer: 4566573100 • documentatie: De documentatie van het project wordt bij RAAP bewaard onder de projectcode LARS.

1.2 Aanleiding en doelstelling In het plangebied zijn bodemingrepen gepland (zie § 1.4 voor een uitgebreide beschrijving) die mogelijk bedreigend zijn voor eventuele archeologische resten. Ten behoeve van de omgevingsvergunning is daarom een bureauonderzoek uitgevoerd. De doelstelling van het onderzoek is het vaststellen van de gespecificeerde archeologische verwachting. Hiertoe is inzicht in de bodemopbouw en de gaafheid ervan van belang en dient te worden onderzocht of in het terrein archeologische resten aanwezig kunnen zijn.

1.3 Onderzoeksvragen • Hoe ziet de geomorfologie en de geologische en lithologische bodemopbouw van het plangebied eruit? • Wat is de gespecificeerde archeologische verwachting? • Zijn de archeologisch relevante lagen in (delen van) het plangebied intact en wat betekent dit voor de archeologische verwachting? • Zijn er aanwijzingen voor (grotere) archeologische nederzettingen? • Zijn archeologische maatregelen (planinpassing, vervolgonderzoek, e.d.) noodzakelijk?

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[3 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

1.4 Huidige en toekomstige situatie Huidig gebruik In het plangebied staat momenteel één pand en de rest bestaat uit tuin en/of openbaar groen. Toekomstig gebruik Op dit moment is er sprake van plannen in de ontwerpfase voor de sloop van het bestaande pand en de bouw van een appartementencomplex. De exacte omvang en diepte van de geplande bodemingrepen is in deze fase van het ontwerpproces nog niet bekend. Wel is bekend dat een ondergrondse parkeergelegenheid wordt voorzien. Consequentie voor de archeologie Een exacte inschatting van de gevolgen voor het bodemarchief is op dit moment niet mogelijk, maar de kans bestaat dat bodemingrepen hierin verstoring zullen veroorzaken, zeker gezien het plan voor een ondergrondse parkeervoorziening.

1.5 Randvoorwaarden Het onderzoek is uitgevoerd volgens de normen van de archeologische beroepsgroep (zie artikel 24 van het Besluit archeologische monumentenzorg). De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), beheerd door de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; http://www.sikb.nl), geldt in de praktijk als richtlijn. De werkzaamheden zijn onder certificaat op basis van de BRL SIKB 4000 uitgevoerd. Vigerend beleid Het grootste deel van het plangebied ligt in een dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 1’ waar volgens de regels van het bestemmingsplan Het Lint 2015, vastgesteld 18-6-‘15, een archeologische onderzoeksplicht geldt voor ingrepen groter dan 50 m² en dieper dan 35 cm (art 23.2). De oostelijke rand van het plangebied valt net in een dubbelbestemming ‘Waarde - Archeologie 2’, waar volgens de regels een archeologische onderzoeksplicht geldt voor ingrepen groter dan 500 m² en dieper dan 35 cm (art 24.2). De in het bestemmingsplan gehanteerde ondergrenzen komen exact overeen met wat in de gemeentelijke beleidskaart is aangegeven. Beide bepalingen hebben te maken met de ligging van het plangebied binnen de historische lintbebouwing van Landsmeer. Binnen de nu voorgenomen plannen ligt het appartementencomplex uitsluitend binnen de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 1’.

Hoogstens valt alleen de uiterste zuidoosthoek in de dubbelbestemming ‘Waarde - Archeologie 2’.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[4 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

2 Bureauonderzoek 2.1 Methode Het bureauonderzoek dient om een gespecificeerde archeologische verwachting op te stellen. Hiervoor worden verschillende bronnen gebruikt (zie literatuurlijst). Zie tabel 1 voor de dateringen van de in deze notitie genoemde archeologische perioden.

2.2 Geomorfologie en bodem Geomorfologie en bodem De ondergrond van het plangebied bestaat uit veen (Hollandveen) op klei (Laagpakket van Wormer), afgezet in een waddengebied (Molenaar e.a., 2009), zo blijkt ook uit een boring gezet in de directe omgeving van het plangebied (www.dinoloket.nl; B25E2135). Het plangebied wordt op de geomorfologische kaart aangeduid als bebouwde kom en is dus niet gekarteerd. In de directe omgeving van de bebouwde kom komen ‘ontgonnen veenvlakte met petgaten’ en ‘ontgonnen veenvlakte’ al dan niet bedekt met zand of klei voor (Van den Berg & Kluiving, 1992: code 2M47 en 2M46). De bodem is binnen de bebouwde kom eveneens niet gekarteerd op de bodemkaart. De bodem rondom de bebouwde kom van Landsmeer is aangegeven als ‘vlierveengronden op veenmosveen’ (De Lange & Van Wallenburg, 1965: code Vs). Deze bodem bestaat uit een ontwaterde maar niet veraarde, stevige hoogveengrond die niet of gedeeltelijk is ontgonnen. Op basis van deze gegevens kan geconcludeerd worden dat het plangebied bewoonbaar is geweest vanaf de Late Middeleeuwen.

2.3 Archeologische gegevens Bekende archeologische vindplaatsen Volgens het ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) zijn in een straal van 300 m rond het plangebied de volgende archeologische terreinen (AMK-terreinen) en archeologische waarnemingen bekend. Het plangebied ligt grotendeels in de historische kern van Landsmeer (ARCHISmonumentnummer 14644). Dit betreft een terrein waarin resten van bewoning uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd aangetroffen zijn.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[5 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Geologische perioden Tijdvak

Chronozone

Archeologische perioden Datering

Datering

Tijdperk

Recente tijd

- 1945

C

Nieuwe tijd

Laat Subatlanticum

- 1850

B

- 1650

A

- 1500

Laat B - 1150 na Chr.

Laat A C: Karolingische tijd B: Merovingisch tijd A: Volksverhuizingstijd

Vroeg Subatlanticum

Laat

Romeinse tijd

Holoceen

D: Ottoonse tijd

Vroeg

Middeleeuwen

Midden Vroeg

-0

Laat

IJzertijd

- 450 voor Chr.

Midden Vroeg Laat

Bronstijd

Subboreaal

Midden Vroeg Laat

Neolithicum

- 3700

(N ieuwe Steentijd)

Vroeg

Atlanticum - 7300

Boreaal

Allerød Vroege Dryas

Laat

Vroegste Dryas

Midden

Denekamp

(M idden S teentijd)

- 9700

- 1050 - 900 - 725 - 525 - 450 - 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000 - 2850 - 4200 - 4900/5300

Laat

- 6450

Midden

- 8640

Vroeg

- 9700

- 11.050 - 11.500

Laat

- 12.000

- 12.500

Jong B

- 12.500 - 13.500

- 30.500

Prehistorie

Laat Glaciaal

Late Dryas

Bølling

- 16.000

Jong A - 35.000

Hengelo - 60.000

Vroeg

Weichselien Pleniglaciaal

Mesolithicum

- 8700

Preboreaal

Moershoofd

Paleolithicum - 71.000

Vroeg Glaciaal

Pleistoceen

Midden

- 1250

(O ude Steentijd)

Odderade Midden Brørup - 114.000

Eemien Saalien II Oostermeer Saalien I Belvedère/Holsteinien Glaciaal x Holsteinien

- 126.000 - 236.000 - 241.000

- 250.000

- 322.000 - 336.000

Oud

- 384.000 - 416.000

Elsterien 463.000

tabel1_standaard_GeoBioArcheo_RAAP_2014

Tabel 1. Geologische en archeologische tijdschaal.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[6 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

AMK-nr 14644

complextype Stad

datering

waarde

Late Middeleeuwen – Nieuwe

Historische lintbebouwing

Tijd

Landsmeer opmerking

Nr

complextype

datering

416634

Nederzetting

Nieuwe Tijd

Hoort bij onderzoeksmelding 40150. Locatie valt niet binnen onderzoeksgrens.

Tabel 2. Overzicht van de bekende archeologische vindplaatsen in en rond het plangebied.

eerder uitgevoerd onderzoek in de omgeving volgens ARCHIS melding-nr 4728

resultaat/advies

opmerking

n.v.t.

Onderzoek naar grondwaterpeilverlaging door RAAP in 1986-1994

5160

Geen locaties nabij plangebied

Booronderzoek RAAP in 1987 in Oostzaan, Den Ilp, Ilpendam, Amsterdam en Landsmeer

5178

Geen locaties nabij plangebied

Booronderzoek RAAP in 1987 in ruilverkavelingsgebied WaterlandMidden

9276

Grootste deel plangebied van hoge archeologische

Bureauonderzoek bestemmingsplan

waarde (komt overeen met dubbelbestemming

het Lint (Soonius, 2005)

‘Waarde – Archeologie 1’) 14862

Geen vervolgonderzoek i.v.m. verstoring.

Booronderzoek RAAP op Dorpsstraat 6 (Van den Berg, 2005)

40150

Geen resten van bebouwing aangetroffen van

Proefsleuvenonderzoek Oranje-

voorgangers van bebouwing aangegeven op de

woud. (Van der Haar e.a., 2010)

kadastrale minuutplan van 1832. Plangebied grotendeels verstoord door recente bouwactiviteiten. Geen vervolgonderzoek. 60696

Onbekend

Bureauonderzoek Hollandia Dorpsstraat 12-14

62386

Onbekend

Bureauonderzoek Archeodienst 2014

Tabel 3. Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in en rond het plangebied.

De aangetroffen en onderzochte resten wijzen op een bewoningsgeschiedenis vanaf de Late Middeleeuwen, zoals al werd verwacht op grond van de geomorfologie en bodem.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[7 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

2.4 Historische situatie Historisch gebruik en bouwhistorie Op de kadastrale minuutplan van 1832 en de topografische kaart van 1850 staat nog geen pand in het plangebied aangegeven, wel de Dorpsstraat die er langs loopt (figuur 2). Iets ten noorden van het plangebied is een west-oost verlopende watergang aangegeven. Deze loopt ten noorden van de huidige Raadhuisstraat. Op de topografische kaarten van 1879, 1900 en 1914 staat in het plangebied één pand aangegeven. In 1950 blijkt er een ander pand op het perceel te staan dat vrijwel de gehele breedte van het perceel langs de Raadhuisstraat beslaat. De Raadhuisstraat is op deze kaart voor het eerst aangegeven. In 1961 blijkt het pand te zijn verdwenen en staat er op het perceel een kleiner pand. In 1969, 1981, 1988, 1994, 1999, 2001, 2007, 2009, 2011, 2013 en 2015 lijkt deze situatie ongewijzigd te blijven. In het plangebied staat momenteel dit éne pand en de rest van het perceel bestaat uit tuin en/of openbaar groen. Consequentie voor de archeologie Voor zover de informatie uit de geraadpleegde topografische kaarten strekt, zijn drie bouwfasen in het plangebied te onderscheiden: één tussen 1850 en 1879, één tussen 1914 en 1950 en één tussen 1950 en 1961.

2.5 Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek zijn archeologische resten uit de periode voorafgaand aan de Late Middeleeuwen niet te verwachten. Het veengebied en het onderliggende waddengebied waren te nat en woest. Wel is in het plangebied sprake van een hoge verwachting op de aanwezigheid van resten van bewoning uit de Late Middeleeuwen tot aan het eind van de 18e eeuw. Deze kunnen verwacht worden in de vorm van huisterpen of gewone dorpsbebouwing. Concrete aanwijzingen hiervoor zijn er echter niet. Daarna is met zekerheid sprake van e

bebouwing vanaf het midden van de 19 eeuw tot en met heden. Resten van bebouwing kunnen worden aangetroffen vanaf maaiveld en zullen een oppervlakte beslaan die groter is dan de geplande ingrepen. Ze zijn bij inventariserend onderzoek herkenbaar aan fragmenten aardewerk, houtskool, bot, glas, metaal, natuur- en baksteen, mortel en mogelijk nog in verband zittende houten of gemetselde funderingsconstructies. Waarschijnlijker is echter dat eventueel aanwezige e

resten (deels) zijn verstoord door bouwingrepen uit het begin en het midden van de 20 eeuw. De gaafheid zal dan ook beperkt zijn. De conservering is naar verwachting goed, gezien het relatief natte bodemmilieu. Een advies over de omgang met deze verwachting binnen het project, is hieronder geformuleerd onder § 3.2 ‘Aanbevelingen’.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[8 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

3 Samenvatting 3.1 Conclusies 1. Hoe ziet de geomorfologie en de geologische en lithologische bodemopbouw van het plangebied eruit? Het plangebied ligt op Hollandveen op kleiige wadafzettingen van het Laagpakket van Wormer, waarin zich ontwaterde maar niet veraarde, stevige hoogveengronden (vlierveengronden) hebben ontwikkeld. 2. Wat is de gespecificeerde archeologische verwachting? Zie hierboven onder § 2.6 ‘Gespecificeerde archeologische verwachting’. 3. Zijn de archeologisch relevante lagen in (delen van) het plangebied intact en wat betekent dit voor de archeologische verwachting? Waarschijnlijk is sprake van aanzienlijke verstoring als gevolg van bouwactiviteiten in het bee

gin en het midden van de 20 eeuw. 4. Zijn er aanwijzingen voor (grotere) archeologische nederzettingen? Ja, het plangebied ligt midden in de historische lintbebouwing van Landsmeer. 5. Zijn archeologische maatregelen (planinpassing, vervolgonderzoek, e.d.) noodzakelijk? Ja, zie hierna onder § 3.2 ‘Aanbevelingen’.

3.2 Aanbevelingen Het onderzoek heeft aanwijzingen opgeleverd voor de aanwezigheid van archeologische resten: uit historische gegevens blijkt dat in het plangebied sprake was van bebouwing en voor oudere periodes gedurende de late Middeleeuwen bestaat er een grote kans dat in het plangebied door de mens is gewoond. Daarom wordt vervolgonderzoek aanbevolen. Boringen in het niet bebouwde deel van het plangebied kunnen bepaalde vormen van recente verstoringen in kaart brengen en daardoor mogelijk vaststellen of de verwachte archeologische resten nog in de bodem van het plangebied aanwezig kunnen zijn of niet. Zeker is dit echter niet, omdat in voorkomende gevallen bouwsporen in de boor niet altijd te onderscheiden zullen zijn van recente verstoringen. Meer zekerheid, en hogere kosten, zou het aanleggen van proefsleuven met zich meebrengen. Dit zou echter betekenen dat vervolgonderzoek pas mogelijk is na sloop van het bestaande pand. Dat levert echter het risico op dat eventueel aanwezige resten al bij de sloop worden verstoord. Bovendien zal – gezien de bodemopbouw – het bestaande pand op funderingspalen staan, wat de uitvoering van een proefsleuvenonderzoek aanzienlijk bemoeilijkt. Dat is dus geen goede oplossing voor het deel van het plangebied waar nu nog bebouwing

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[9 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

staat. In een dergelijk geval is het uitvoeren van de archeologische werkzaamheden ter plaatse van het bestaande pand gelijktijdig met de bodemingrepen van sloop, in de vorm van een opgraving, variant archeologische begeleiding, de meest voor de hand liggende oplossing. Ook deze oplossing gaat gepaard met hogere kosten. Daarom wordt aanbevolen een verkennend booronderzoek uit te voeren met als doel te bepalen in hoeverre de bodem in verstoord door recente bodemingrepen. Dit onderzoek is relatief goedkoop, maar kan uitmonden in drie uitkomsten: ‘er zit archeologie’, ‘er kan geen archeologie meer zitten’ of ‘ de aanwezigheid van archeologische resten is niet uit te sluiten’. Die laatste mogelijkheid vormt een risico. Na dat booronderzoek, of in plaats daarvan, kan gravend onderzoek worden uitgevoerd. Ter plaatse van het bestaande pand kan het archeologisch onderzoek gelijktijdig met de bodemingrepen van de sloop uitgevoerd worden, in de vorm van een opgraving, variant archeologische begeleiding. Wanneer in de planning van de sloopwerkzaamheden rekening wordt gehouden met het documenteren en bergen van archeologische vondsten of structuren, bijvoorbeeld door naast extra tijd ook de mogelijkheid in te bouwen dat werkzaamheden tijdelijk naar elders worden verplaatst om documentatie mogelijk te maken, hoeven beide werkzaamheden elkaar niet te hinderen.

Daar waar nu geen bebouwing staat, is uitvoering van een proefsleuvenonderzoek wel mogelijk. In dit deel van het plangebied wordt dan ook een dergelijk onderzoek geadviseerd, liefst direct voorafgaand aan de sloop van het bestaande pand, zodat vóór de sloop al kan worden bepaald of verder onderzoek onder het bestaande pand nog wel zinnig is. Ervan uitgaande dat in het gehele plangebied behoudenswaardige archeologische resten aanwezig blijken te zijn, zullen deze bij archeologische begeleiding van de sloop van het bestaande pand volledig gedocumenteerd kunnen worden. In het onbebouwde deel van het plangebied, waar een proefsleuvenonderzoek wordt geadviseerd, moet vooralsnog rekening worden gehouden met het verder opgraven van de rest van het onbebouwde deel van het plangebied. Hiermee kan, mede gezien de beperkte omvang van het plangebied, het beste rekening worden gehouden in de vorm van een doorstart van het proefsleuvenonderzoek naar een opgraving. Beide typen gravend onderzoek dienen uitgevoerd te worden conform een vooraf opgesteld Programma van Eisen (PvE). Het PvE dient te zijn goedgekeurd door de bevoegde overheid (gemeente Lansingerland). Het bovenstaande is ons advies. Het is uiteindelijk de vergunningverlener, de gemeente Lansingerland, die hierover een besluit neemt.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[1 0 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Literatuur Berg, M.W. van den & S.J. Kluiving, 1992. Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000. Toelichting op kaartblad 24 Zandvoort – 25 Amsterdam. DLO-Staring Centrum/Rijks Geologische Dienst, Wageningen/Haarlem. Berg, J.M. van den, 2005. Plangebied Dorpsstraat 6, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een aanvullend bureau- en inventariserend veldonderzoek. RAAPnotitie 1453. Amsterdam. Haar, L.J. van der, D. la Fèber & I. Vossen, 2010. Proefsleuvenonderzoek Breekoever, Landsmeer. Archeologische Rapporten Oranjewoud 2010/80, Heerenveen. Lange, G.W. de & C. van Wallenburg, 1965. Bodemkaart van Nederland 1:50.000. Toelichting op kaartblad 25 Oost Amsterdam. Stiboka, Wageningen. Gemeente Landsmeer, 2011. Beleidsnota Archeologie Gemeente Landsmeer. Landsmeer. Molenaar, S., C.M. Soonius & D. Bekius, 2009. Noord-Holland Laagland: de archeologie en het landschap in 7 lagen. RAAP-rapport 1838. Weesp. Soonius, C.M., 2005. Bestemmingsplan 'Het Lint', gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-notitie 1033. Amsterdam.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[1 1 ]

Plangebied Raadhuisstraat 25 in Landsmeer, gemeente Landsmeer; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen Figuur 1.

Het plangebied op de topografische kaart met archeologische informatie.

Figuur 2.

Het plangebied (zwart) op de kadastrale minuutplan van 1832.

Tabel 1.

Geologische en archeologische tijdschaal.

Tabel 2.

Overzicht van de bekende archeologische vindplaatsen in en rond het plangebied.

Tabel 3.

Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in en rond het plangebied.

RAAP-notitie 6096 / eindversie, 28 september 2017

[1 2 ]

Figuur 2. Het plangebied (zwart) op de kadastrale minuutplan van 1832.