Visie Beekdalontwikkeling Goorloop 52578131
Tekst van het document
Goorloop beekdalontwikkeling
groen-blauwe ruggengraat voor een veerkrachtig Helmond
P R O J E C T DATA
Beekdalontwikkeling Goorloop
Projectnaam
Beekdalontwikkeling Goorloop
Locatie
Helmond
Opdrachtgever
Gemeente Helmond Waterschap Aa en Maas Gemeente Laarbeek
Opgesteld door
BoschSlabbers landschapsarchitecten Wijnand Bouw Inge van Wijk Maria-Chrysoula Akrivou Job Abbink Michiel van Zeijl
Datum
Maart 2025
Projectnummer
BS24-051
0.Introductie 1.
4
- BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop
- 5
BESTE LEZER Voor u ligt het rapport Beekdalontwikkeling Goorloop.opgesteld in opdracht van de Gemeente Helmond, Waterschap Aa en Maas en de Gemeente Laarbeek. Dit rapport vormt de basis voor de ontwikkeling van een integraal masterplan voor het beekdal van de Goorloop.
O P B O U W VA N D I T R A P P O R T 1. 2. 3. 4.
6
- BoschSlabbers
A N A LYS E & O P G AV E VISIE & BOUWSTENEN M AS T E R P L A N B I J L AG E N
8 38 68 74
Beekdalontwikkeling Goorloop
- 7
1. Analyse & 1. Schutblad opgave
8
- BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop
- 9
1. Analyse & opgave
Goorloop en zijstromen
Het Brabantse landschap kenmerkt zich door een vervlechting van beken en kanalen. De omgeving van Helmond wordt doorkruist door drie watersystemen: het beekdal van de Goorloop, het beekdal van de Aa, en een drietal kanalen (De Zuid-Willemsvaart, Het Wilhelminakanaal Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
1726
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
en het Eindhovens Kanaal).
1815
Fotobijschrift op de foto
1.1 V E R L E D E N In de beekdalen van deze lopen ontstond in de Hoge Middeleeuwen een groot aantal kastelen en adellijke huizen op de hogere zandige flanken. In de ontwikkeling van de nederzetting Helmont is de Aa ingezet als omgrachting van stad en kasteel. Vanaf de 11e en 12e eeuw werden de omliggende beekdalen steeds grootschaliger ontgonnen voor de creatie van vruchtbare landbouwgronden: de beemden.
1875 Fotobijschrift op de foto 10 - BoschSlabbers
1926 TitelBeekdalontwikkeling - Ondertitel van het document Goorloop
- 11
Beekdal van de Goorloop
Intermezzo Het beekdal van de Goorloop ligt op de overgang van hoog naar laag. Langs de beek zijn uitgesproken laagtes zichtbaar, waarbij het beekdal breed uitwaaiert in het gebied van het Groot Goor, smaller wordt ter hoogte van de Haagse Beemden en zich vervolgens weer verbreed in het noordelijke deel. Binnen deze laaggelegen gebieden komen enkele hoger gelegen ‘eilanden’ voor. Het verhang van de beek, oftewel de hoogteverschillen in de loop, zijn beperkt in het zuidelijke en middengedeelte, terwijl deze in het noordelijke deel toeneemt. Oorspronkelijk stroomde het beekdal van de Goorloop in noordoostelijke richting ook naar de Aa. Door de aanleg van het kanaal is deze natuurlijke verbinding echter doorsneden.
AHN | 2024 op de foto Fotobijschrift
12 - BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop - 13
In de loop der jaren zijn de natuurlijke stroomgebieden steeds meer doorsneden door vaarten en kanalen, die de opschalende scheepvaart ten behoeve van de staal- en textielindustrie faciliteerden. Hetgeen tal van ontwikkelingen met zich meebracht:
Tot en met 1850
1850 tot en met 1926
1926 tot en met 2024
• • •
•
•
• • •
Opening van de Zuid-Willemsvaart (1826). Opening van het Eindhovens kanaal (1846). Ontstaan van textielververijen en textieldrukkerijen. Verbinden van Helmond met het Warande domein. Bouwen van bruggen over beide vaarten. Gedeeltelijk verleggen en afsnijden van de Aa ter bevordering van de Zuid-Willemsvaart.
• • •
• •
Opening van het spoor en Station Helmond (1866). Opening van de tramverbinding met Den Bosch (1882). Opening van het Wilhelminakanaal (1923). Opkomst van de metaalindustrie en de houtverwerkende/grafische nijverheid (vanaf 1900). Stadsuitbreiding ten westen van de ZuidWillemsvaart met een riante villawijk. Verbreding van de Zuid-Willemsvaart naar 25 meter, met uitzondering van het centrum van Helmond.
• • •
• •
•
14 - BoschSlabbers
Rechttrekken en verleggen van de Goorloop en andere beeklopen in verband met de verkaveling. Grotendeels verdwijnen van de Aa in het stedelijke gebied. Opleving van nieuwe industrie (vanaf 1945). Annexatie van Stiphout en delen van de gemeenten Aarle-Rixtel, Bakel, Deurne, Mierlo en Someren (1968). Benoeming van Helmond als groeistad (1976). Omlegging en verbreding Zuid-Willemsvaart (1993) door toenemende verkeershinder in het centrum vanwege openstaande bruggen. Ontwikkeling van bedrijventerreinen ten zuidoosten van Helmond.
Beekdalontwikkeling Goorloop - 15
benedenstrooms
benedenstrooms
A
1
A B
2
Fotobijschrift op de foto
1 A
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
C
3 Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat4past nu ook nog in de layout
D
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
C
A bovenstrooms
van verleden...
bovenstrooms
2
De Goorloop en haar beekdal hebben haar landschappelijke karakter door de tijd zien veranderen. De natuurlijke beek kronkelde oorspronkelijk door een kleinschalig agrarisch landschap en voedde de vochtige graslanden. Doordat ze in natte periodes regelmatig buiten haar Fotobijschrift op de foto oevers trad ontstond er een dynamisch beekdal met veel ecologische variatie. 1.
2.
3.
4.
De (Kleine) Goorloop: Relatief kleinschalige percelering, ladderstructuur van houtsingels.
B
Fotobijschrift op de foto
... naar heden Ten gunste van efficiëntere waterhuishouding voor met name landbouwontwikkeling is de Goorloop gekanaliseerd, waardoor het beekdal meer gefragmenteerd is geraakt. De ecologische waarde van het dynamische beekdal is hierdoor ook afgenomen. De stad is gegroeid tot in het beekdal, en infrastructuur en kanalen doorsnijden het beekdal.
Fotobijschrift op de foto
3
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
C
De Stiphoutse loop: Relatief kleinschalige percelering, afgewisseld met open escomplexen en houtsingels.
A. De landelijke beek: een beek in een open agrarisch landschap met afwisseling van houtwallen en bomenrijen, die deels is Fotobijschrift op de foto rechtgetrokken door verkaveling. B.
De Haagsche loop: Relatief kleinschalige percelering, ladderstructuur van houtsingels.
C. De stedelijke beek: een smalle beekloop door stedelijk gebied.
De Goorloop (bovenloop bij Groot Goor): Moerasachtig, open, relatief grootschalige percelering.
Fotobijschrift op de foto
16 - BoschSlabbers
De cultuurlijke beek: een divers beeklandschap van kastelen en landgoederen met veel relatief veel hoogteverschillen.
D.
4
D Fotobijschrift op de foto
De parkachtige beek: een beekloop die fungeert als park als overgang tussen stedelijk en landelijk gebied.
Fotobijschrift op de foto
Beekdalontwikkeling Goorloop - 17
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Intermezzo Helmond en de Goorloop Helmond is een stad met twee gezichten. Enerzijds het rauwe, industriële en stedelijke karakter, gevormd door een rijke geschiedenis van nijverheid en handel. Anderzijds het beekdal van de Goorloop, dat een natuurlijke, zachte en groene tegenhanger vormt van de stad.
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto
Als we naar de toekomst kijken, wordt het belang van het beekdal alleen maar groter. Het biedt verkoeling in warme zomers, helpt tegen droogte en wateroverlast, en draagt bij aan een betere luchtkwaliteit. Bovendien versterkt het beekdal de leefbaarheid en de ruimtelijke kwaliteit van Helmond, waardoor het een aantrekkelijke plek blijft om te wonen, werken en recreëren.
1.2 H E D E N De gemeente en het waterschap stellen zich ten doel om uiterlijk in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust ingericht te zijn. Dit houdt onder meer in dat beken worden opgewaardeerd tot meerlagige landschappelijke dragers met waarde voor klimaatadaptatie (zoals CO₂-opslag en waterberging), natuur, recreatie, cultuurhistorie en innovatieve landbouwvormen. Ook het waterschap streeft naar een robuust, veerkrachtig en stuurbaar watersysteem. In lijn met deze ambitie en de actuele uitdagingen van de Goorloop en haar omgeving zijn vijf themakaarten ontwikkeld. Deze kaarten brengen niet alleen de ontwikkelkansen van het plangebied in beeld, maar bieden ook een doorkijk naar de opgaven die in de visie worden behandeld.
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Fotobijschrift op de foto
18 - BoschSlabbers
Fotobijschrift op de foto
Beekdalontwikkeling Goorloop - 19
Beekdal geomorfologie Historische beekdalstructuur Beeklopen Kanaal Verdwenen beeklopen
H E T WAT E R SYS T E E M De Goorloop bestaat uit verschillende stromen. Het beekdal heeft een relatieve hoge grondwaterstand, gepaard met kweldruk. Door het grote aantal watergangen wordt dit water relatief snel afgevoerd en ontstaat er druk op de waterhuishouding.
•
Vanuit de Natuur- en Landschapsvisie heeft de gemeente Helmond de ambitie om het hydrologisch systeem van het beekdal te herstellen.
•
De opgaven vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW) omvatten beekherstel, natuurvriendelijke inrichting en het verbeteren van de waterkwaliteit. Dit is noodzakelijk om overmatige algengroei, dichtgroeien van watergangen en verlies van soorten tegen te gaan.
•
In het Grondwaterconvenant is afgesproken de grondwaterstand in de beekdalen met 10 cm te verhogen. Op de hogere delen wordt gestreefd naar een grondwaterverhoging tot en met 35 cm.
•
Vernatting blijft een uitdaging, met name voor de agrariërs en het stedelijk gebied.
•
Nieuwbouwprojecten moeten 10km neutraal worden ontwikkeld.
Er is potentie voor waterberging in het geomorfologisch beekdal. Op de hoge delen moet water geïnfiltreerd worden, zodat het weer als kwel in de lagergelegen gebieden omhoog kan komen.
0
1 : 100
1:50
1 : 5000
50
100
200
300m
0
1:50
1 : 100 0
50
100
0
100
200
250
500m
100
200
300m0
1
2
4
6km
0
1:1000 0
50
100
0
100
200
1
2
4
6km
1:1000 250
0
500m
2,5
5
10km
0
2,5
5
hydrologisch
1 : 5000 400
600m
1:100
1:100 0
0
0,25
0,25
0,5
0,5
1km
1
1,5km
1:200
0
0,5
0,5
1
1
0
2
2km
3km
1:500 0,5
1
2,5
0,25
0,5
2
0,5
0
1
0
1,5km 5
10
1
0
5
10
3km 0
10
20
5
10
5 1km
10
20
15km
20km
30km
1
2
2km
25
40
0,5
1
50km
60km
1:10.000 0
2
0
0
5
10
0
5
10
0
10
20
5
10
5
10
20
15km
20km
30km
1:5000
0,5
0,5
0
1:2000
1:5000
0
5km
0,25
0
1:500 0
600m0
400
1:2000 0
1:200 0
20 - BoschSlabbers
50
25
40
50km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 21
60km
1:10.000 2,5
0
25
5km
50
100km
0
25
50
100km
Veeclusters
Agrarisch landgebruik
Kleine percelering
Boom- en fruitteelt
Grote percelering
Potentiële agritoeristische hotspot
HET LANDGEBRUIK In het beekdal zijn (intensieve) veehouderijclusters gesitueerd ten zuiden van Helmond. Deze clusters, gelegen ten zuiden van het Eindhovens Kanaal, hebben invloed op de waterkwalteit. Dit kan resulteren in een accumulatie van ammoniak (NH₃) in de benedenstroomse gebieden, wat de waterkwaliteit en ecologische balans negatief kan beïnvloeden. Maatregelen in de bovenloop ter verbetering van de waterkwaliteit is wenselijk voor een gezonde benedenloop. In het noordelijke deel van het plangebied is het landgebruik extensiever, met een divers mozaïek van agrarische en recreatieve functies. Hier zijn onder andere tuinderijen, maneges, volkstuinen, pluktuinen en zorgboerderijen te vinden. Dit gebied biedt kansen voor kleinschalige, duurzame landbouw en recreatie. Ook zou het beekdal profiteren van een transitie van intensieve landbouw naar natuur-inclusieve landbouw.
1 : 100
1:50
1 : 5000
0
50
100
0
50
100
0
100
200
200
300m
50
0
50
100
0
100
200
1:50
1 : 100 250
500m
100
200
300m0
1
2
4
6km
0
1:1000
1
2
4
De gemeente en het waterschap hebben de ambitie het grondgebruik in het beekdal te verduurzamen. Door extensivering van landbouwgronden, en het ontwikkelen van bufferzoners langs de beek waarin landbouw en natuur samengaan.
•
In het Grondwaterconvenant is afgesproken de grondwaterstand in de beekdalen met 10 cm te verhogen. Op de hogere delen wordt gestreefd naar een grondwaterverhoging tot en met 35 cm. Deze vernatting is een uitdaging, maar kan ook een kans zijn voor de agrariërs in het beekdal.
•
Er ligt een opgave voor de inpassing van landbouw in een nat en kwetsbaar beekdal. Natuur-inclusieve landbouw en landbouw als natuurbeheerder bieden mogelijk kansen.
•
Agrarisch ondernemers en de natuur- en landschapskwaliteit in het gebied moeten met elkaar verbonden worden. Zoals bij het 10km initatief 'Brabants Bodem' is er een nieuw perspectief voor agrarische ondernemers en de maatschappij in het Van Gogh Nationaal Park, waartoe ook Helmond behoort. Agrarische productie is daarbij in evenwicht met het 20km maatschappelijk belang.
6km
1:1000 250
0
500m
2,5
5
10km
0
2,5
5
1 : 5000 400
600m
1:100
1:100 0
0
0,25
0,25
0,5
0,5
1km
1
1,5km
1:200
0
0,5
0,5
1
1
0
2
2km
3km
1:500 0,5
1
2,5
0,25
0,5
2
0,5
0
1
0
1,5km 5
10
1
0
5
10
3km 0
10
20
5
10
5 1km
10
20
15km
20km
30km
1
2
2km
25
40
0,5
1
50km
60km
1:10.000 0
2
0
0
5
10
0
5
10
0
10
20
5
10
5
10
20
15km
30km
1:5000
0,5
0,5
0
1:2000
1:5000
0
5km
0,25
0
1:500 0
600m0
400
1:2000 0
1:200 0
22 - BoschSlabbers
0
•
25
40
50km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 23
60km
1:10.000 2,5
0
25
5km
50
100km
0
25
50
100km
Natuurnetwerk Brabant
Ecologisch waardevol gebied
Natte Natuurparel
Ontbrekende ecologische verbinding
Groenblauwe tracé Stadse Aa
Potentiële natuurontwikkeling
Potentiële ecologische corridor
Belangrijke kruispunten wild
Vernauwing stedelijk groen Goorloop Vergroenen contour historisch centrum
D E N AT U U R De Goorloop is van groot ecologisch belang in omgeving Helmond (Ecologische Verbindings Zone, Natuur Netwerk). De beek verbindt meerdere (natuur)gebieden, waaronder de Strabrechtse Heide, Sang en Goorkens, Groot Goor, Warande, Eenselaar en Croy. In zowel het noordelijke als het zuidelijke deel is sprake van verdroging door intensieve wateronttrekking en de focus op snelle afvoer door sloten. Dit leidt tot afname van kwelwater, cruciaal voor het behoud van vochtige natuurgebieden zoals het Groot Goor. In deze natte zones ligt ook veen, wat significant meer stikstof opneemt dan bossen. In de Warande heeft verdroging gezorgd voor een sterke achteruitgang van de bosflora.
0
1 : 100
1:50
1 : 5000
50
100
200
300m
0
1:50
1 : 100 0
50
100
0
100
200
250
500m
100
200
300m0
1
2
4
1:1000 0
50
100
0
100
200
250
0
500m
2,5
1 : 5000 400
600m
1:100
1:100 0
0
0,25
0,25
0,5
0,5
1km
1
1,5km
1:200
0
0,5
0,5
1
1
0
2
2km
3km
1:500 0,5
1
2,5
0,25
0,5
0,5
2
5
0
5 1km
1
0
1,5km 5
10
1
0
5
10
3km 0
10
20
20
1:5000
0
5km
0,25
0
1:500 0
600m0
400
1:2000 0
1:200 0
24 - BoschSlabbers
50
0,5
0,5
1
2
2km
Om de natuurwaarden te herstellen en te versterken, zijn verschillende maatregelen genomen. De Goorloopzone-Midden werd in 2018 ingericht als park, dat een groene verbinding vormt 6km 0 1 2deel van 4 binnen Helmond. Voor het zuidelijke de 6km 1:1000 Goorloop zijn hydrologische herstelmaatregelen 5 10km 0 2,5 5 voorgesteld, zoals het verhogen van de beekbodem en het creëren van natte zones. In het noorden ligt de nadruk op herstel van het beekdallandschap 10 15km 0 2 5 10 door bosaanplant, beplanting van perceelsgrenzen 1:2000 van bloemrijke graslanden. en de aanleg 10
0,5
1
0
5
10
Door het herstel van de hydrologie en het versterken van30km de biodiversiteit kan het beekdal robuuster en 30km 0 5 10 20 veerkrachtiger worden, waardoor het zijn waarde 1:5000 als natuurgebied 50km behoudt, versterkt, en 25 0 5 10 verder kan 25 ontwikkelen.
40
60km
1:10.000 0
20km
0
10
20
40
•
Er ontstaan natuurontwikkelingskansen door hydrologisch beekherstel gepaard met een verhoogd waterpeil. Hierdoor krijgen soortenrijke biotopen de kans zich te ontwikkelen; zoals de transformatie van populierenbosjes naar soortenrijke Elzenbroekbossen, en het herstel en versterken van kwelnatuur.
•
Doelen vanuit het Kaderrichtlijn Water (KRW) omvatten beekherstel, natuurvriendelijke inrichting en het verbeteren van de waterkwaliteit.
•
Voor een veerkrachtig beekdalsysteem dient het bestaand Natuurnetwerk Brabant (NNB) uitgebreid en ingericht te worden. Om het beekdal robuuster te maken dienen de ontbrekende (natte) ecologische verbindingszones (EVZ) in het beekdal gerealiseerd te worden.
•
De breedte van een ecologische verbindingszone (EVZ) moet minimaal 25-50 meter zijn, wat neerkomt op circa 5 ha per kilometer.
•
Stapstenen in de vorm van paddenpoelen en 10km begeleidende beplanting, moeten worden aangelegd om de ecologische verbinding te versterken.
15km
•
Knelpunten voor de migratie van vissen, kleine 20km zoogdieren en amfibieën moeten worden opgeheven of verkleind.
•
Refugia (vluchtplaatsen bij droogte) voor vissen en amfibieën moeten worden aangelegd. 50km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 25
60km
1:10.000 2,5
0
25
5km
50
100km
0
25
50
100km
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto dat over twee regels gaat past nu ook nog in de layout
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto
26 - BoschSlabbers
Fotobijschrift op de foto
Fotobijschrift op de foto
Beekdalontwikkeling Goorloop - 27
Cultuurhistorische gebieden Kenmerkende historische structuren Versterken cultuurhistorische netwerk Rijksmonument Kansrijk gebied groen erfgoed
D E C U LT U U R H I S TO R I E De cultuurhistorie rond de Goorloop is sterk verbonden met de ontwikkeling van het landschap. Door de eeuwen heen heeft de Goorloop bijgedragen aan het ontstaan van nederzettingen en landgoederen, zoals Kasteel Croy en het klooster Binderen. Deze historische plekken zijn van groot belang voor de regio, waar de invloed van adel en kloosters zichtbaar is in het landschap.
0
1 : 100
1:50
1 : 5000
50
100
200
300m
0
1:50
1 : 100 0
50
100
0
100
200
250
500m
100
200
300m0
1
2
4
1:1000 0
50
100
0
100
200
1:1000
250
0
500m
2,5
5
10km
0
2,5
Beschermen, behouden en versterken van het bestaande (cultuurhistorisch waardevolle) landschap.
•
Cultuurhistorische landschapselementen moeten hersteld worden, waardoor een doorlopende sfeer van Laarbeek naar Helmond en de Goorloop ontstaat. Behoud en herstel van het cultuurhistorisch landschap en identiteit. Trek deze identiteit, dit landschapsbeeld het sprekende cultuurhistorische, landelijke karakter - door vanuit Laarbeek richting Helmond en de Goorloop.
•
Het groen erfgoed (autochtone genenbronnen) moet behouden en hersteld worden.
•
Er moeten stevige, verbindende groenstructuren worden aangelegd die zowel in de stad als tot in het buitengebied doorlopen.
•
Om de identiteit van Helmond een gezicht te geven, en de ontstaansgeschiedenis van 10km Helmond als stad gebouwd op de beekdalen van de Aa en de Goorloop voor het voetlicht te brengen. Heeft de gemeente als opgave om de contouren van het historisch centrum zichtbaar- en beleefbaar te maken (onder 20km andere door deze te vergroenen)
5
1 : 5000 400
600m
1:100
1:100 0
0
0,25
0,25
0,5
0,5
1km
1
1,5km
1:200
0
0,5
0,5
1
1
0
2
2km
3km
1:500 0,5
1
2,5
0,25
0,5
2
0,5
0
1
0
1,5km 5
10
1
0
5
10
3km 0
10
20
5
10
5 1km
10
20
15km
20km
30km
1
2
2km
25
40
0,5
1
50km
60km
1:10.000 0
2
0
0
5
10
0
5
10
0
10
20
5
10
5
10
20
15km
30km
1:5000
0,5
0,5
0
1:2000
1:5000
0
5km
0,25
0
1:500 0
600m0
400
1:2000 0
1:200 0
28 - BoschSlabbers
50
Naast deze monumenten herbergen veel andere rijksmonumenten in de stad en het omliggende gebied vaak belangrijke ecologische waarden, dankzij de bijbehorende landschapselementen. De landgoederen worden omringd door bosplantsoenen en lanen, geflankeerd door indrukwekkende bomenlanen. Agrarische percelen zijn vaak gescheiden door houtwallen, die niet alleen een rol spelen in het landschapsbeheer, maar ook de biodiversiteit bevorderen. Door traditionele landschapselementen in het ontwerp van het gebied op te nemen, kan de historische structuur 0 1 en2 behouden. 4 6km van6km het landschap worden versterkt
•
25
40
50km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 29
60km
1:10.000 2,5
0
25
5km
50
100km
0
25
50
100km
Wandelpad Wandelknooppunt Fietspad Fietsknoppunt Point of interest
R E C R E AT I E Het beekdal van de Goorloop is een waardevol cultuurhistorisch landschap, doorkruist door een fijnmazig netwerk van fiets- en wandelroutes met talloze knooppunten. Dit netwerk versterkt de recreatieve beleving van het gebied en draagt bij aan de toegankelijkheid van de natuur voor bewoners en bezoekers. Dit vergroot niet alleen de recreatieve druk op het landschap, maar onderstreept ook het belang van een evenwichtige inrichting. Het recreatieve gebruik is gelaagd, met intensieve activiteiten in de eerste schil (skaten, hondenuitlaat, korte wandelroutes) en extensieve recreatie in de tweede schil (lange wandel- en fietsroutes). In het algemeen is er behoefte aan rustpunten voor zowel mens als dier, evenals een ‘zacht’ infrastructuurnetwerk dat natuurvriendelijk en landschappelijk inpasbaar is.
0
1 : 100
1:50
100
200
300m
0
1:50 0
1 : 5000
50
1 : 100 50
100
250
500m
100
200
300m0
1
2
4
1:1000 0
50
100
250
0
500m
2,5
1 : 5000 0
100
200
400
600m
0
1:100
1:100 0
0
0,25
0,25
0,5
0,5
1km
1
1,5km
1:200
0
0,5
0,5
1
1
2
3km
1:500 0,5
1
2,5
0,25
0,5
2
5
0,5
0
5 1km
1
0
1,5km 5
10
1
0
5
10
3km 0
10
20
1:2000
10
20
20km
30km
1:5000
0
5km
600m0
400
0,25
0
1:500 0
200
1:2000
0
2km
100
0
1:200 0
30 - BoschSlabbers
50
Daarnaast biedt het beekdal kansen voor de ontwikkeling van agro-ecologische nijverheid, zoals kleinschalige biologische bedrijven, die niet 6km 0 1 2 versterken, 4 6km alleen de lokale economie kunnen 1:1000 maar ook de landschappelijke kwaliteit kunnen 5 10km 0 2,5 5 verhogen. Verder kunnen zichtlijnen en bijzondere (landschaps)punten in het beekdal worden geaccentueerd, waardoor het gebied een plek van 10 15km 0 2 5 10 verwondering wordt.
1
2
2km
25
40
0,5
1
50km
60km
1:10.000 0
5
0
5
10
0
5
10
0
10
20
10
20
30km
25
40
Er dient gewerkt te worden met recreatieve zonering. Zo kunnen stiltegebieden behouden blijven waar de natuur niet verstoord kan worden en wordt kwetsbare natuur beschermd.
•
De wandelpaden moeten zo veel mogelijk inclusief zijn, mits de beekdalnatuur het toelaat. Denk bijvoorbeeld aan vlonderpaden die ook geschikt zijn voor rolstoelgebruikers.
•
De beek moet beleefbaar gemaakt worden voor kinderen, zonder dat dit de beekdalnatuur schaadt. Voorbeelden hiervan zijn: vlonderpaden, natuurspeeltuinen, en speciale educatieve evenementen zoals de Slootjesdagen.
•
Het bestaande toeristisch potentieel dient versterkt te worden. Door landschappelijke en cultuurhistorische waardevolle gebieden en locaties recreatief met elkaar te verbinden (voorbeeld: bolakkerroute in samenwerking met IVN Helmond en Laarbeek.). 10km
• 15km
•
1:5000
0,5
0,5
0
•
Zichtlijnen en panoramische uitzichten over het beekdal moeten geaccentueerd worden om de beleving van het landschap te versterken. 20km
Vanuit de gemeente is er de ambitie voor voldoende schaduw te zorgen op wandelen fietsroutes: 40% van de routes moet beschaduwd zijn. 50km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 31
60km
1:10.000 2,5
0
25
5km
50
100km
0
25
50
100km
Kortom, een omgeving met kwaliteiten...
Beek
Historische parels
Kanalen
Kleinschalig agrarisch landschap
32 - BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop - 33
recreatie drukte
...maar ook een omgeving met uitdagingen hevige regenval
waterkwaliteit
intensieve landbouw hittestress
U I T DAG I N G E N VO O R D E TO E KO M S T Helmond en haar omgeving staan ook voor uitdagingen. Het aanpakken van deze uitdagingen is noodzakelijk voor een veerkrachtige leefomgeving. Biodiversiteit: De biodiversiteit holt achteruit. De matige waterkwaliteit en droogte hebben grote gevolgen voor het natuurlijke systeem. Toenemende recreatiedruk brengen flora en fauna in het nauw. Het is van belang de kwetsbare beeknatuur te herstellen en beschermen. (Langdurige) droogte: Door klimaatverandering, een systeem gericht op water afvoeren, en een afname van infiltratiecapaciteit droogt het beekdal steeds sneller uit. Dit heeft grote gevolgen voor de landbouw, waar gewassen en vee afhankelijk zijn van voldoende water. Ook de natuur lijdt onder verdroging, wat leidt tot een afname van biodiversiteit. Het is essentieel om water langer vast te houden in het beekdal en het grondwaterpeil te stabiliseren.
droogte
stedelijke druk
Matige waterkwaliteit: Vervuiling door riooloverstorten, landbouw en industrie zorgt ervoor dat de waterkwaliteit achteruitgaat. Dit heeft negatieve gevolgen voor de natuur en ecologische waarde van het beekdal, en voor de volksgezondheid.
luchtkwaliteit 34 - BoschSlabbers
biodiversiteit
in te richten, kunnen overstromingen beter worden opgevangen en kan schade worden beperkt. Stedelijke druk: De groei van Helmond legt beslag op de ruimte en vergroot de druk op het landschap. Het landschap en haar natuur kunnen ten koste gaan van woningbouw en infrastructuur. Een doordachte ruimtelijke inrichting is noodzakelijk om natuur, waterbeheer en stedelijke ontwikkeling met elkaar in balans te brengen. Luchtkwaliteit en hittestress: Door verstedelijking neemt de verharding toe, waardoor warmte langer blijft hangen en de luchtkwaliteit verslechtert. Dit heeft directe gevolgen voor de gezondheid van bewoners en de leefbaarheid van de stad. Door de ontwikkeling van een robuust beeklandschap kan de Goorloop bijdragen aan een betere luchtkwaliteit. Deze uitdagingen raken direct het beekdal van de Goorloop, maar vormen tegelijkertijd een kans. Door de kwaliteiten van het beekdal te herstellen, benutten en versterken, kan Helmond zich wapenen tegen klimaatverandering, de biodiversiteit vergroten en een gezondere leefomgeving creëren.
Wateroverlast: Piekafvoeren bij hevige neerslag kunnen leiden tot overstromingen in zowel stedelijke als agrarische gebieden. Dit veroorzaakt schade aan woningen, infrastructuur en gewassen. Door ruimte te geven aan de beek en natuurlijke retentiegebieden Beekdalontwikkeling Goorloop - 35
De beek herstellen en kwaliteiten benutten!
De huidige staat van de beek. De natuurlijke kwaliteiten van de beek worden weinig benut.
Hier wordt gewerkt mét de beek. De natuurlijke kwaliteiten van de beek worden gebruikt in combinatie met ander landgebruik.
De natuurlijke staat van de beek. Een natte zone met heel veel kwaliteiten!
Hoe kunnen we hier op anticiperen? B E N U T T E N VA N K WA L I T E I T E N VA N D E G O O R LO O P Door de eeuwen heen is de Goorloop drastisch veranderd. Waar de beek ooit een vitaal onderdeel was van een dynamisch en waterrijk landschap, is haar natuurlijke rol steeds verder ingeperkt. Dit heeft geleid tot een verslechterde waterkwaliteit, een verminderde biodiversiteit en een beperkte capaciteit om water vast te houden en door te voeren. Oorspronkelijk functioneerde de Goorloop als een sponsachtig systeem dat grote hoeveelheden water kon vasthouden en een hoge natuurwaarde had. Zo was het zuidelijk deel een moerasbeek waar het water verzamelde en vertraagde, waarna het water daarna weer zijn weg door het landschap vond. Later werd de beek gedeeltelijk hier en daar meanderend ingericht en zorgden sloten voor afwatering om het land geschikter te maken voor landbouw. In dit systeem was er sprake van een gemêleerd landschap van waterbeheer, landbouw en natuur. In het huidige beekdallandschap ligt de focus op water zo snel mogelijk afvoeren. Dit is gunstig voor onder andere de landbouw en voor wonen, maar daarmee leveren we ook in op de natuurlijke kwaliteiten van de beek.
Het beekdal van de Goorloop heeft vele kwaliteiten: • Een groene long voor de stad: een natuurlijke tegenhanger van het stedelijke karakter van Helmond. • Een waterdrager: het vermogen om water op te slaan: het hoofd bieden aan klimaatverandering, met hevigere droogte en grotere neerslaghoeveelheden. • Ecologische waarde: een verbinding tussen natuurgebieden waar flora en fauna kunnen floreren. • Historische en landschappelijke structuren: de beek verbindt verschillende gebieden en vertelt het verhaal van het landschap en de identiteit van het gebied. • Recreatieve potentie: een aantrekkelijke plek voor bewoners en bezoekers om te wandelen, fietsen en ontspannen.
Met oog op de uitdagingen van de toekomst is er een noodzaak de natuurlijke kwaliteiten te herstellen, versterken en optimaal te benutten.
36 - BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop - 37
2. Visie & bouwstenen
38 - BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop - 39
2. Visie & bouwstenen
Sterke groen-blauwe ruggegraat
Stroompjes vloeien samen en vormen samen een krachtige beek. 5 stroompjes, 5 pijlers tezamen vormen een sterke visie voor een sterke Goorloop.
5: Goorloop als beleefwereld
B E E K A L S B L AU W E R U G G E G R A AT De Goorloop is meer dan een beek; als een groenblauwe ruggengraat is het de basis van een veerkrachtige omgeving. Eeuwenlang heeft de beek het landschap gevormd, gemeenschappen verbonden en ruimte geboden aan natuur en landbouw. Om de uitdagingen van de toekomst het hoofd te bieden, maken we de beek klimaatbestendig en waterrobuust. De Goorloop is onze leidraad en vormt de verbinding tussen natuur, water, cultuur en landbouw.
1: Goorloop als regisseur voor landgebruik 4: Goorloop als herkenbaar icoon
2: Goorloop als robuust watersysteem
5 PIJLERS Zoals een beek gevormd wordt door vele stroompjes, zo bouwen we deze visie op vijf pijlers. Samen zorgen zij voor een sterk en toekomstbestendig beekdal waar water zijn weg vindt, natuur floreert en mensen genieten. De pijlers geven sturing aan toekomstige ontwikkelingen en worden ingezet om de kwaliteiten van het beekdal te herstellen, benutten en versterken.
1. De Goorloop als regisseur voor landgebruik 2. De Goorloop als robuust watersysteem 3. De Goorloop als herkenbaar icoon 4. De Goorloop als natuurader 5. De Goorloop als beleefwereld
BOUWSTENEN Niet elk landgebruik kan overal of is wenselijk. Om hier grip op te krijgen, zijn 'bouwstenen' gemaakt. De bouwstenen zijn een nadere uitwerking van de pijlers. Deze bouwstenen hebben allemaal hun eigen plek in het beekdal. Zo zijn sommige bouwstenen bijvoorbeeld alleen mogelijk of wenselijk in een bepaald deel van het beekdal. Het beekdal is daarom opgedeeld in zones (1 t/m 4). De bouwstenen geven daardoor sturing aan verdere ontwikkelingen binnen het beekdal van de Goorloop. Een overzicht van de pijlers en toebehorende bouwstenen is te vinden op pagina 44 en 45.
3: Goorloop als natuurader
40 - BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop - 41
1. Goorloop als regisseur voor landgebruik
Het natuurlijk bodem- en watersysteem zijn bepalend voor het landgebruik. De natuurlijke loop van de Goorloop en de dynamiek van bodem en water geven richting aan de inrichting van het beekdal. Door het watersysteem te herstellen, versterken we de samenhang tussen landbouw, natuur en waterbeheer. Gezonde bodems zorgen voor betere wateropslag, meer biodiversiteit en een robuust ecosysteem.
0
50
100
0
50
100
200
300m
0
250
1:50
1 : 100
1 : 5000
0
100
200
400
0
600m
500m
50
100
0
50
100
0
100
200
300m
0
0,25
0,5
0,25
0,5
1
42 0 - BoschSlabbers 0,5
1
0,25
400
0
1:1000
0,5
1:2000
0
2,5
0,5
1
1,5km
0,5
1
2
5
0
1:2000 1km
2km
6km
1
5
2
0
0
600m
1:200
1,5km
4
500m
1km
0
0
0
250
0,25
2
1:1000
200
1:100 0
1
0
0
5
10
5
10
4
2,5
10
2
0
5
1:5000
6km
10km
5
5
15km 10
5
10
10km
15km
20km
10
20
'Het natuurlijk bodem- en watersysteem van de Goorloop bepaalt de inrichting en het landgebruik'
20km
0
5
10
20
0
5
10 30km
30km
25
50km
1:5000 2km
0
0,5
1
0
0,5
1
2
0
3km
1:500
0
25
10
20
40
60km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 43
50km
1:10.000 2,5
5km
0
25
50
Niet elk landgebruik kan overal. Op basis van de bodem en het watersyteem zijn zones (1-4) opgesteld (zie overzicht op pagina 44). Hierdoor ontstaan ‘spelregels’ die het landgebruik sturen om de natuurlijke omstandigheden te volgen: in natte delen is over het algemeen minder mogelijk dan in de drogere delen.
100km
Pijler
1: Goorloop als regisseur voor landgebruik
Bouwstenen zone 4: intensief
zone 3: extensief
[1D] Intensief landgebruik: hoogproductieve landbouw, wonen
[1C] Extensief landgebruik: natuur-inclusieve landbouw, landbouw als natuurbeheerder
zone 2: klimaatbuffer
zone 1: beek
zone 2: klimaatbuffer
zone 3: extensief
zone 4: intensief
[1B] Ruimte voor klimaatbuffer maken
[1C] Extensief landgebruik: natuur-inclusieve landbouw, landbouw als natuurbeheerder
[1D] Intensief landgebruik: hoogproductieve landbouw, wonen
[1A] Ruimte voor de beek maken [1B] Ruimte voor klimaatbuffer maken
Voorbeeld: Bouwsteen 2A is in alle zones (1 t/m 4) van toepassing.
[2A] Grondwaterpeil verhogen [2B] Beekdal doortrekken: ruggengraat van andere functies
2:Goorloop als robuust watersysteem
[2C] Water bufferen en bergen [2D] Sponswerking herstellen [2E] Goede kwaliteit water binnen laten stromen [2F] Robuust beekprofiel toepassen
[3A] Beekdal als brede ecologische verbindingszone [3B] Zone van rust creëren
3: Goorloop als natuurader
[3C] Ecologische dooradering [3D] Poelen introduceren [3E] Beekhabitats diversificeren [4A] Houtwallen/hagen op perceelgrenzen
4: Goorloop als herkenbaar icoon
[4B] Kadering en openhouden van escomplexen
[4B] Kadering en openhouden van escomplexen
[4C] Verbinden en herstellen van beekarmen
[4C] Verbinden en herstellen van beekarmen
[5A] Routes verbinden met het huidige fiets- en wandelnetwerk
5: Goorloop als beleefwereld
[5C] Intensieve recreatie: verharde fiets/wandelpaden op hogere delen
[5B] Extensieve recreatie: laarzenpaden en vlonderpaden in natte zones
[5D] Bijzondere punten, uitkijkpunten en rustpunten creëren en verbinden aan routes [5E] Natuur- en educatiecentrum
44 - BoschSlabbers
[4B] Houtwallen/hagen op perceelgrenzen
[5A] Routes verbinden met het huidige fiets- en wandelnetwerk [5B] Extensieve recreatie: laarzenpaden en vlonderpaden in natte zones
[5C] Intensieve recreatie: verharde fiets/wandelpaden op hogere delen
[5D] Bijzondere punten, uitkijkpunten en rustpunten creëren en verbinden aan routes [5E] Natuur- en educatiecentrum
Beekdalontwikkeling Goorloop - 45
1. Goorloop als regisseur voor landgebruik
D
1: Ruimte voor de beek maken A Zone Zone 1 is de meest kwetsbare zone en wordt volledig ingericht voor de beek en haar natuurlijke dynamiek. Dit betekent dat de natuurlijke waterloop wordt hersteld of zo veel mogelijk wordt behouden en dat menselijke invloed minimaal blijft. In deze zone mag het beekprofiel en de oevers niet verstoord worden. Gewassen of andere teelten mogen niet tot op de insteek van de beek worden geplant en intensieve recreatie is niet toegestaan. Het is een zone van rust, waar minimaal activiteiten plaatsvinden, zoals ecologisch beheer en onderhoud van de waterloop. 2: Ruimte voor klimaatbuffer maken B Zone Zone 2 is de klimaatbuffer, een natte zone waarin water wordt opgevangen en vastgehouden. Hier ligt de nadruk op klimaatadaptatie en waterbeheer. Water wordt niet direct afgevoerd, maar krijgt de ruimte om in de bodem te infiltreren: de bodem fungeert als spons. Dit water kan in droge perioden dienen als voorraad voor natuur en natuur-inclusieve landbouw. De ontwikkeling en instandhouding van natte natuur, zoals 46 - BoschSlabbers
B
moerasgebieden en overstromingsgraslanden, spelen hier een belangrijke rol. Recreatie is beperkt en wordt 'gestuurd' met laarzenpaden of vlonderpaden, zodat de impact op het landschap minimaal blijft. De biodiversiteit wordt versterkt door herstel van natuurlijke waterstromen, poelen en landschapselementen.
'Water wordt niet direct afgevoerd, maar krijgt de ruimte om in de bodem te infiltreren: de bodem fungeert als spons.'
A
C
3: Extensief landgebruik: natuur-inclusieve C Zone landbouw, landbouw als natuurbeheerder In zone 3 is alleen extensief landgebruik toegestaan: actviteiten moeten in balans zijn met het landschap. Dit betekent dat landbouw en natuurbeheer hand in hand gaan en dat er geen schadelijke effecten mogen zijn op de beek en haar omgeving. Natuur-inclusieve landbouwmethoden, zoals agroforestry, extensieve veehouderij (grote grazers als natuurbeheer), en natte teelten worden hier toegepast. Houtwallen, hagen en bloemrijke akkerranden zorgen voor ecologische verbindingen en versterken de biodiversiteit. Recreatie is kleinschalig en passend bij het landschap, met onverharde wandelpaden en laarzenpaden. Er wordt geen gebruik gemaakt van intensieve meststoffen en bestrijdingsmiddelen om de bodem en waterkwaliteit te beschermen.
intensiever landgebruik, zoals hoogproductieve- en precisie landbouw en bebouwing. Hier is ruimte voor innovatieve en efficiënte landbouwtechnieken die zorgen voor een maximale opbrengst, zonder het natuurlijk systeem te belasten. Daarnaast biedt deze zone plek voor woningen en bedrijvigheid. Recreatieve infrastructuur, zoals verharde fietsen wandelpaden, zorgt ervoor dat het gebied toegankelijk blijft. Ook intensieve recreatie, zoals campings, sportvelden en recreatieparken, vindt hier plaats. Duurzaam waterbeheer blijft een belangrijke factor: om kwelstromen te voeden moeten op de hogere gronden water infiltreren.
4: Intensief landgebruik: hoogproductieve D Zone landbouw, wonen Zone 4 omvat de hogere delen van het beekdal, waar de bodem en het watersysteem relatief minder kwetsbaar zijn. Dit maakt deze zone geschikt voor Beekdalontwikkeling Goorloop - 47
Verdieping: perspectief voor landbouw
Perspectief voor de landbouw Het beekdal wordt natter. Dit gaat lastig samen met de huidige manier van landbouw. Dit betekent echter niet dat er geen landbouw in het beekdal mogelijk is. Wel zal de landbouw er wat anders uitzien in een natte natuurlijke zone in vergelijking met een hoogproductieve zandgrond. In sommige gevallen liggen agrarische percelen zodanig dicht bij de beek, dat er natschade optreedt als de beek bij piekbuien overstroomt. Omgekeerd tast de milieudruk vanuit de landbouw (afspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en nutriënten) de waterkwaliteit aan in het stroomgebied, wat leidt tot verlies aan biodiversiteit. Om zowel de ecologische als de agrarische functies te versterken, is een transitie nodig naar een klimaatrobuust landschap waarin natuur en landbouw elkaar ondersteunen.
Randvoorwaarden voor landbouw • Watergebruik moet afgestemd worden op de natuurlijke aanvulling. Dit vraagt om infiltratie van regenwater in hoger gelegen gebieden en een structureel natter beekdal. • Geen instroom van meststoffen en pesticiden in bufferzones en waterlopen • Vergoedingen voor ecosysteemdiensten: Agrariërs die bijdragen aan waterretentie, natuurherstel en landschapsbeheer moeten gecompenseerd worden.
48 - BoschSlabbers
Landbouw in een nat beekdal Extensieve natte landbouw (paludicultuur): Beekdalen bieden kansen voor gewassen die goed gedijen in vochtige omstandigheden, zoals lisdodde en riet. Lisdodde heeft de meeste potentie om een rendabele teelt te worden vanwege de teeltmogelijkheden en groeiende afzetmarkt. Er komen steeds nieuwe toepassingen op de markt, zoals de verwerking tot duurzame, veenvrije potgrond. De business case voor lisdodde is nu nog niet sluitend. Teelt wordt rendabeler als de markt volwassener wordt en ecosysteemdiensten worden beloond. Elzenbroekbossen kunnen bijdragen aan koolstofopslag en houtproductie zonder het beekdal te verstoren. Natte bosbouw met elzen levert gemiddeld 120 m³ stamhout op per ha bij een rotatietijd van 60-70 jaar. In kortere rotatiecycli kan op jaarbasis 4-10 ton droge stof per hectare als brandhout geproduceerd worden. In het kader van biobased bouwen wordt dit steeds interessanter. In het kader van natte landbouw is in december 2024 een convenant biobased bouwen en telen in de Metropoolregio Eindhoven (MRE) vastgesteld. In februari 2025 is hiervoor een actieplan gemaakt. Hierin wordt beschreven om nieuwe agrarische verdienmodellen, zoals natte teelten, te stimuleren. Belangrijk hierbij is om ook de biodiversiteit te versterken en verantwoord landgebruik te stimuleren.
Extensieve veehouderij Grote grazers in natte gebieden kunnen een robuuste en natuurinclusieve alternatieve melk- en vleesproductie ondersteunen. Daarnaast kunnen deze grazers gebruikt worden voor agrarisch natuurbeheer.
Zij doen het al! Brabants Bodem Brabants Bodem biedt een perspectief voor agrariërs die bijdragen aan het landschap van het Van Gogh NP. Agrarische productie is daarbij in evenwicht met het maatschappelijk belang: agrariërs zien het in hun verdiensten terug als zij zich onderscheiden door in hun bedrijfsvoering extra in te zetten op biodiversiteit, bodem en landschap. Er worden ook een aantal randvoorwaarden beschreven om landschapsherstel aantrekkelijk te maken voor agrariërs: • Regelingen moeten worden opengesteld voor alle agrariërs. • Regelingen moeten toegankelijk zijn: één uitvoeringsloket waar de grondeigenaar een totaalpakket aangeboden kan krijgen. • Er moet een totaalpakket aangeboden worden voor landschapselementen op landbouwgrond waarin een vergoeding is voor alle onderdelen (aanleg, beheer en vergoeding voor de grond. • De vergoeding moet langjarig zijn. • Landschap moet onderdeel worden van het verdienmodel van een agrarisch ondernemer.
Landgoed Twickel Op Landgoed Twickel (Delden, Twente) is gekeken hoe, door middel van een extensief bedrijfssysteem, natuur en landbouw samen te laten gaan. Hieruit is een visie ontstaan: ‘Boeren voor Natuur’. Hierin is het boerenbedrijf voorwaardenscheppend voor natuur. De inkomstenderving als gevolg van de sterke extensivering van de bedrijfsvoering krijgen de agrariërs vergoed uit het Boeren voor Natuurfonds. Rijk, provincie, gemeenten en het waterschap hebben dit fonds gevuld om daarmee de deelnemende boeren dertig jaar lang te betalen voor hun groene en blauwe diensten. Voor de natuurgerichte bedrijven zijn drie voorwaarden: • Geen input van mineralen in de vorm van kunstmest, krachtvoer, ruwvoer en chemische bestrijdingsmiddelen. • Tolereren van hogere (grond)waterstanden en herinrichting van het watersysteem • Behoud en aanleg van streekeigen landschapselementen op minimaal tien procent van de bedrijfsoppervlakte. Een toekomstbestendig beekdal combineert waterbeheer, natuurherstel en landbouw op een manier die duurzaam is voor zowel de agrariër als het ecosysteem. Door een landschapsgerichte aanpak waarin waterpeil, bodemkwaliteit en biodiversiteit leidend zijn, ontstaat een veerkrachtig en klimaatrobuust beekdallandschap waarin landbouw een plaats heeft. Beekdalontwikkeling Goorloop - 49
2. Goorloop als robuust watersysteem
De Goorloop wordt een natuurlijke buffer tegen droogte en wateroverlast. Het beekdal wordt ingericht om water vast te houden en langzaam af te voeren, zodat de beek een stabiele en gezonde waterloop blijft, zelfs in tijden van extreme neerslag of langdurige droogte. Waterberging, infiltratie en natuurlijke afstroming staan centraal om een duurzaam watersysteem te creëren. Op de flanken van het beekdal ligt de focus op regenwater infiltreren. Het bergen van overtollig regenwater kan plaatsvinden in zone 2: klimaatbuffer.
0
50
100
0
50
100
200
300m
0
250
1:50
1 : 100
1 : 5000
0
100
200
400
0
600m
500m
50
100
0
50
100
0
100
200
300m
0
0,25
0,5
0,25
0,5
1
50 0 - BoschSlabbers 0,5
1
0,25
400
0
1:1000
0,5
1:2000
0
2,5
0,5
1
1,5km
0,5
1
2
5
0
1:2000 1km
2km
6km
1
5
2
0
0
600m
1:200
1,5km
4
500m
1km
0
0
0
250
0,25
2
1:1000
200
1:100 0
1
0
0
5
10
5
10
2,5
10
2
0
5
1:5000
4
6km
5
5
15km 10
5
10
10km
15km
20km
10
20
10km
20km
0
5
10
20
0
5
10 30km
30km
25
50km
1:5000 2km
0
0,5
1
0
0,5
1
2
0
3km
1:500
0
25
10
20
40
60km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 51
50km
1:10.000 2,5
5km
0
25
We willen de beek veerkrachtig en natuurlijk maken. Door slim gebruik te maken van de bodem, hoogteverschillen en water, zorgen we dat de beek water langer vasthoudt, zoals een spons. Dit voorkomt overlast en droogte. Waar mogelijk worden obstakels, zoals wegen en dammen, verwijderd of overbrugd. De waterkwaliteit borgen we door waar mogelijk overstorten te verwijderen, een bergbezinkbassin in te bouwen en te filteren met helofyten. Nutriëntrijk water zoals van agrarische percelen laten we zo laat mogelijk instromen en wordt gecombineerd met helofyten.
50
100km
2. Goorloop als robuust watersysteem
A
D
E
verhogen doortrekken: ruggengraat van andere A Grondwaterpeil B Beekdal Om het watersysteem van het beekdal te functies herstellen en rekening te houden met toekomstige klimaatuitdagingen, is het essentieel om het grondwaterpeil te verhogen. Zoals afgesproken in het Grondwaterconvenant is het doel om in 2027 de gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand ten opzichte van het referentiejaar 2002 met 10cm te verhogen in de lagere, peilgestuurde en nu al natte delen van Brabant. In de hoger gelegen infiltratiegebieden wordt gestreefd naar een verhoging van zeker 35cm.
'Om het watersysteem van het beekdal te herstellen en rekening te houden met toekomstige klimaatuitdagingen, is het essentieel om het grondwaterpeil te verhogen.' 52 - BoschSlabbers
Het beekdal fungeert als de groen-blauwe ruggengraat van de omgeving Helmond en Laarbeek. Door een doorgaande structuur te creëren en zo veel mogelijk obstakels, zoals doorsnijdende kanalen en wegen, te overbruggen, wordt de beek beter verbonden met het landschap.
bufferen en bergen C Water Een robuust beekdal is essentieel om extreme neerslag en langdurige droogte op te vangen. In plaats van water uit hoger gelegen gebieden direct af te voeren, wordt het zoveel mogelijk vastgehouden en geïnfiltreerd in het grondwater. Dit draagt bij aan structureel hogere grondwaterstanden en het herstel van kwelstromen. Natuurbeheerders en gebiedspartners onderzoeken samen waar klimaatbuffers kunnen worden aangelegd, zodat er in de zomer voldoende watervoorraad is voor zowel natuur als aangrenzende landbouwgebieden.
B
C
F
kwaliteit water binnen laten stromen herstellen D Sponswerking E Goede Het is van groot belang om de kwaliteit van het Het herstellen van de sponswerking is een belangrijk onderdeel voor een robuuste Goorloop. Door sloten te dempen of te verondiepen, krijgt de beek haar natuurlijke moerasachtige karakter terug, waardoor water langer wordt vastgehouden in plaats van snel te worden afgevoerd. Op hogere gronden wordt het water geïnfiltreerd, terwijl het op de flanken wordt gebufferd en op de lagere gronden de kwelstromen worden hersteld. Er wordt collectief ingezet op bodemverbetering (geen verdichting, geen ploegzool), met als doel meer water vast te houden en minder af te voeren.
'Door sloten te dempen of te verondiepen, krijgt de beek haar natuurlijke moerasachtige karakter terug, waardoor water langer wordt vastgehouden in plaats van snel te worden afgevoerd.'
instromende water te waarborgen. Dit wordt gerealiseerd door bij nieuwe ontwikkelingen en transformaties van bebouwde gebieden een gescheiden rioolsysteem aan te leggen. Waar dit niet mogelijk is, worden buffers bij rioolwateroverstorten ingebouwd, zoals bergbezinkbassins. Een helofytenfilter kan ervoor zorgen dat het water gefilterd de beek instroomt, en (nutriëntenrijk) agrarisch water vertraagd wordt toegelaten. beekprofiel toepassen F Robuust Om de beek een robuuster profiel te geven, wordt in plaats van een gekanaliseerde beek met steile oevers zo veel mogelijk gekozen voor een natuurvriendelijke inrichting. Het beekprofiel krijgt meer ruimte met natuur-vriendelijke oevers, een accolade-profiel of moerasbeek. Hierdoor ontstaat een natuurlijk en veerkrachtig beekprofiel dat beter bestand is tegen klimaatextremen.
Beekdalontwikkeling Goorloop - 53
3. Goorloop als natuurader
De beekdalnatuur krijgt de ruimte om te groeien en bloeien. De Goorloop fungeert als een ecologische verbinding tussen natuurgebieden, waar flora en fauna zich vrij kunnen ontwikkelen. Door de biodiversiteit te versterken en natuurlijke overgangen tussen water en land te herstellen, creëren we een robuust ecosysteem waar inheemse soorten kunnen gedijen.
Potentieel habitat voor doelsoort 0
50
100
0
50
100
200
300m
0
0
250
1:50
1 : 100
500m 0
50
100
50
2
4
1:1000
200
100
1
300m
0
250
1:1000
6km
0
2,5
500m
1
5
2
0
4
2,5
6km
De beek en omliggende gebieden worden ingericht als natuurlijke verbindingszone. Water en natuur staan centraal, met ruimte voor biodiversiteit en soorten zoals de ijsvogelvlinder en kamsalamander. Natuurlijke overgangen in hoogte, openheid en begroeiing versterken de natuur en verbinden het beekdal met omliggende gebieden.
10km
5
10km
Ecologische verbindingen 1 : 5000
0
100
200
400
600m
0
100
200
400
1:100 0
0
0,25
0,5
0,25
0,5
1
54 0 - BoschSlabbers 0,5
1
0,5
1:2000
0,5
1
1,5km
0,5
1
0,25
0,25
1:200
1,5km
0
2
5
0
1:2000 1km
1km
0
0
0
600m
2km
0
0
5
10
5
10
2
0
5
1:5000
10
5
15km 10
5
10
15km
20km
10
20
20km
0
5
10
20
0
5
10 30km
30km
25
50km
1:5000 2km
0
0,5
1
0
0,5
1
2
0
3km
1:500
0
25
10
20
40
60km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 55
50km
1:10.000 2,5
5km
0
25
50
100km
3. Goorloop als natuurader
C
B
Zone van rust creëren als brede ecologische verbindingszone A Beekdal B Om de kwetsbare natuur in stand te houden, wordt Het beekdal van de Goorloop wordt getransformeerd van een gekanaliseerde beek met steile oevers naar een brede beekzone met flauwe oevers en een moerasbeek, die zich uitstrekt over een laaggelegen, brede vlakte van 50 tot 250 meter breed met een EVZ van 25 tot 50 meter breed. Dit sluit aan bij het ecologische streefbeeld van een moerasbeek (R20). Deze moerasbeek komt van nature voor in laagtes op de hoge zandgronden, waarbij het water eenzijdig afstroomt met een zeer klein verval van minder dan 0,5 meter per kilometer en een lage afvoer. Naast de beekloop ontstaan brede moeraszones die permanent nat blijven door toestromend grondwater of een passend peilbeheer. Het beekprofiel varieert van 2 tot 10 meter breed, met een gemiddelde van 5 meter. Ongeveer 25 tot 75% van het oppervlak wordt bedekt met wateren oeverplanten, en ten minste 75% van de oevers wordt natuurvriendelijk ingericht met helder water van goede kwaliteit.
56 - BoschSlabbers
gewerkt met een zonering: er zijn gebieden waar rust prevaleert, en gebieden waar een mix van functies mogelijk is. Met name zone 1, de beekzone, en zone 2, de klimaatbuffer, zijn gevoelig voor verstoringen en verdienen extra bescherming. De beekzone wordt een gebied met minimaal menselijke ingrijpen (m.u.v benodigd beheer), waar de natuur ongestoord haar gang kan gaan. In de klimaatbuffer worden activiteiten beperkt, zodat deze natte zones hun belangrijke ecologische functies kunnen behouden.
C Ecologische dooradering De Goorloop vormt een belangrijke natuurader die ecologische dooradering bevordert in zowel het landelijke als het bebouwde gebied. Beekarmen dienen als basis voor het doortrekken van beekdal natuur in bebouwde omgeving. Houtwallen en hagen dragen bij aan ecologische verbindingen binnen het agrarische landschap. Dit netwerk zorgt ervoor dat flora en fauna zich beter kunnen verspreiden en populaties zich kunnen versterken.
E
D
A
introduceren diversificeren D Poelen E Beekhabitats Poelen spelen een essentiële rol als waardevolle Om de ecologische waarde van het beekdal verder habitats voor diverse planten- en diersoorten. Omdat poelen zowel geïsoleerd als in verbinding met de beek kunnen liggen, ontstaan er verschillende ecologische condities die de biodiversiteit ten goede komen. Door de aanwezigheid van zowel open water als moerasachtige vegetatie bieden poelen een geschikte leefomgeving voor talrijke watergebonden soorten.
te verhogen, wordt ingezet op het diversifiëren van beekhabitats. Natuurlijke overgangen in hoogte, openheid en begroeiing worden hersteld, waardoor het beekdal beter wordt verbonden met de omliggende natuurgebieden. Bij voorkeur wordt een breed beekprofiel met flauwe taluds aangelegd, waarbij ongeveer de helft van het moerasgebied wordt beplant met bomen of struiken. Dit draagt bij aan een afwisselend en veerkrachtig landschap, waarin water, natuur en biodiversiteit hand in hand gaan.
'Omdat poelen zowel geïsoleerd als in verbinding met de beek kunnen liggen, ontstaan er verschillende ecologische condities die de biodiversiteit ten goede komen.'
Beekdalontwikkeling Goorloop - 57
2
Verdieping: perspectief voor natuur
3a
TYPEN POELEN EN BEEKPROFIELEN Verschillende typen poelen en beekprofielen kunnen van toepassing zijn op het beekdal. In essentie streven we naar een zo natuurlijk mogelijk beekprofiel (2, 3a, 3b).
Welk type profiel en poel waar het beste toegepast kan worden, vereist nader onderzoek en ontwerpen. Het zuidelijke deel, Groot Goor is van oorsprong een natte zone; hier is hoogstwaarschijnlijk profiel 3b moerasbeek gewenst. Hiernaast staat een eerste inschatting van welk profiel waar wenselijk zou kunnen zijn.
1. Gekanaliseerde beek 2. Natuurvriendelijke oever 3a. Akkoladeprofiel 3b. Moerasbeek 4. Tijdelijke/seizoenspoel 5. Permanente poel
2 3a
3b
hoge waterdynamiek
1 Gekanaliseerde beek
<5m
2
flauw
er da
4
n 1 :5
Natuur-vriendelijke oever
lage waterdynamiek
3b
3a
3a
Tijdelijke / seizoenspoel
ca. 18m
brede ondiepe 'bak'
Akkoladeprofiel
Zuidoever
3b Moerasbeek
58 - BoschSlabbers
brede ondiepe zone met microreliëf
5
1 :2 -
1 :6 - 1 :8
Noordoever
1 :3 Permanente poel (wel of niet verbonden met beek)
Beekdalontwikkeling Goorloop - 59
4. Goorloop als herkenbaar icoon
De beek moet weer een zichtbare en beleefbare plek in het landschap worden. Door de natuurlijke meandering en karakteristieke landschapselementen te herstellen, krijgt de Goorloop haar eigen identiteit terug. Historische structuren worden waar mogelijk geïntegreerd en toegankelijk gemaakt, zodat de beek een levend en herkenbaar element is en blijft voor bewoners en bezoekers.
0
50
100
0
50
100
200
300m
0
250
1:50
1 : 100
1 : 5000
0
100
200
400
0
600m
500m
50
100
0
50
100
0
100
200
300m
0
0,25
0,5
0,25
0,5
1
60 0 - BoschSlabbers 0,5
1
0,25
400
0
1:1000
0,5
1:2000
0
2,5
0,5
1
1,5km
0,5
1
2
5
0
1:2000 1km
2km
6km
1
5
2
0
0
600m
1:200
1,5km
4
500m
1km
0
0
0
250
0,25
2
1:1000
200
1:100 0
1
0
0
5
10
5
10
4
2,5
10
2
0
5
1:5000
We versterken het unieke karakter van het beekdal met graslanden, houtsingels, moeras, en escomplexen. Open gebieden, bossen en kleinschalige landbouw krijgen een zichtbare plek in het landschap. 6km
5
5
15km 10
5
10
10km
15km
20km
10
20
10km
20km
0
5
10
20
0
5
10 30km
30km
25
50km
1:5000 2km
0
0,5
1
0
0,5
1
2
0
3km
1:500
0
25
10
20
40
60km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 61
50km
1:10.000 2,5
5km
0
25
50
100km
4. Goorloop als herkenbaar icoon
C
op perceelgrenzen A Houtwallen/hagen Uit historische kaarten blijkt dat er voor de schaalvergroting en ruilverkaveling een veelvoud aan houtwallen haaks op de beekloop stonden. Waar mogelijk worden deze houtwallen hersteld, waardoor het beekdallandschap beter leesbaar wordt en de identiteit van Helmond en Laarbeek wordt versterkt. Naast de landschappelijke waarde hebben houtwallen en hagen een grote ecologische meerwaarde. Ze vormen een belangrijke habitat voor kleine zoogdieren en vogels en fungeren als natuurlijke verbindingen in het landschap. en openhouden van escomplexen B Kadering Het cultuurhistorisch beekdal kent een mooie
B
van de escomplexen en het benadrukken van de randen met beplanting zoals hagen. Op deze manier blijft de overgang tussen de verschillende landschapstypen goed zichtbaar en herkenbaar.
'Voor een goed leesbaar gradiënt in het landschap is het van belang om deze cultuurhistorische structuren te herstellen, behouden en accentueren.'
A
en herstellen van beekarmen C Verbinden Het geomorfologische beekdal vormt, waar mogelijk, de basis voor een groen-blauwe dooradering binnen de bebouwde omgeving. Door het herstellen en zichtbaar maken van voormalige beekarmen wordt de identiteit van het landschap versterkt. Daarnaast is dit een kans voor waterbeheer, biodiversiteit en klimaatadaptatie in stedelijk gebied.
overgang van hooggelegen droge akkers naar de natte, dynamische beekzone. De escomplexen, zoals de Eenselaar, liggen op deze hoger gelegen delen en vormen een belangrijk cultuurhistorisch element. Voor een goed leesbaar gradiënt in het landschap is het van belang om deze cultuurhistorische structuren te herstellen, behouden en accentueren. Dit gebeurt onder andere door het openhouden 62 - BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop - 63
5. Goorloop als beleefwereld
De Goorloop is niet alleen een ecologisch en hydrologisch systeem, maar ook een plek om te ontdekken en beleven. Wandelpaden, fietsroutes en rustpunten langs de beek zorgen ervoor dat mensen de schoonheid van het beeklandschap kunnen ervaren. Van rustige plekjes om de natuur te bewonderen tot avontuurlijke routes die het landschap verkennen – de Goorloop wordt een plek waar iedereen kan genieten van water, natuur en cultuur.
0
50
100
0
50
100
200
300m
0
250
1:50
1 : 100
1 : 5000
0
100
200
400
0
600m
500m
50
100
0
50
100
0
100
200
300m
0
0,25
0,5
0,25
0,5
1
64 0 - BoschSlabbers 0,5
1
0,25
400
0
1:1000
0,5
1:2000
0
2,5
0,5
1
1,5km
0,5
1
2
5
0
1:2000 1km
2km
6km
1
5
2
0
0
600m
1:200
1,5km
4
500m
1km
0
0
0
250
0,25
2
1:1000
200
1:100 0
1
0
0
5
10
5
10
2,5
10
2
0
5
1:5000
4
6km
5
5
15km 10
5
10
10km
15km
20km
10
20
10km
20km
0
5
10
20
0
5
10 30km
30km
25
50km
1:5000 2km
0
0,5
1
0
0,5
1
2
0
3km
1:500
0
25
10
20
40
60km
Beekdalontwikkeling Goorloop - 65
50km
1:10.000 2,5
5km
0
We maken het beekdal toegankelijk voor iedereen. Rust en reuring volgen het bodem- en watersysteem van het beekdal: rustige zones langs de beek en intensievere recreatie op de flanken zorgen voor balans. Nieuwe paden, zoals laarzenpaden en vlonderpaden, verbinden ook de natte zones in het gebied. Uitzichtpunten en een mogelijk natuur- en educatiecentrum brengen bezoekers dichter bij het landschap en zijn verhaal.
25
50
100km
5. Goorloop als beleefwereld
A
D
verbinden met het huidige fiets- en A Routes wandelnetwerk Er wordt geïnvesteerd in een aantrekkelijk en samenhangend netwerk van recreatieve routes die aansluiten op het bestaande fiets- en wandel netwerk. In het noordelijke, cultuurhistorische deel van de Goorloop wordt een ‘rondje beekdal’ ontwikkeld dat langs karakteristieke locaties zoals Croy, Overbrug, de oude toren en de Warande loopt. Via het stedelijke midden van de Goorloop kan aangetakt worden op Station Helmond of het rondje beekdal in het zuidelijke deel. In het zuidelijke, natuurlijke deel van het beekdal loopt een route die door het natte Groot Goor voert. Langs deze route liggen kansen voor mogelijke ontwikkeling van een natuur- en educatiecentrum en uitkijkpunten die het bijzondere landschap benadrukken. recreatie: laarzenpaden B Extensieve vlonderpaden in natte zones
en
Om de kwetsbare beeknatuur te beschermen, wordt gestuurd op recreatie: in de meest kwetsbare zones worden enkel laarzenpaden en vlonderpaden 66 - BoschSlabbers
B
aangelegd. Er lopen geen paden direct langs de beek, tenzij deze gecombineerd kunnen worden met een beheerpad. Op deze manier kunnen bezoekers het landschap beleven zonder de kwetsbare natuur te verstoren.
'Om de kwetsbare beeknatuur te beschermen, wordt gestuurd op recreatie: in de meest kwetsbare zones worden enkel laarzenpaden en vlonderpaden aangelegd.'
E
recreatie: verharde fiets/wandelpaden C Intensieve op hogere delen Op de hogere delen, aan de rand van de natte zones, is ruimte voor verharde fiets- en wandelpaden. Hier kunnen bezoekers het beeklandschap op een toegankelijke manier ervaren zonder het watersysteem te verstoren. Deze paden bieden ruimte voor intensievere recreatie en dragen bij aan een duurzame ontsluiting van het gebied. punten, uitkijkpunten en rustpunten D Bijzondere creëren en verbinden De unieke plekken in het beekdal worden verbonden door routes met een verhaal. Uitkijkpunten worden strategisch geplaatst om de pareltjes van het landschap uit te lichten en een diepere beleving van de natuur en cultuurhistorie mogelijk te maken. Iconische locaties zoals Croy, Overbrug, de oude toren en de Warande worden met elkaar verbonden en krijgen een prominente plek in de recreatieve infrastructuur.
C
'Uitkijkpunten worden strategisch geplaatst om de pareltjes van het landschap uit te lichten en een diepere beleving van de natuur en cultuurhistorie mogelijk te maken.'
educatiecentrum E NatuurEen natuur- en educatiecentrum wordt een centrale plek waar jong en oud in contact komen met de natuur. Hier kan men leren over de ecologie van het beekdal, de geschiedenis van het landschap en het belang van duurzaam beheer. Natuurplatform Helmond speelt hierbij een belangrijke rol in het delen van kennis en het organiseren van activiteiten die bezoekers betrekken bij het gebied.
Beekdalontwikkeling Goorloop - 67
3. Masterplan
68 - BoschSlabbers
Beekdalontwikkeling Goorloop - 69
3. Masterplan D O O R H E T TO E PA S S E N VA N D E 5 P I J L E R S E N H E T B E N U T T E N VA N D E H U I D I G E K WA L I T E I T E N , O N T S TA AT E E N G R O E N - B L AU W E R U G G E N G R A AT VO O R E E N V E E R K R AC H T I G H E L M O N D.
Regisseur voor landgebruik
Herkenbaar icoon
Beekdal doortrekken
Belevingspunt
Geomorfologisch beekdal
Brug
(1) Beekzone
Uitzichtpunt
(2) Klimaat/bufferzone
Houtwal / haag
(3) Extensieve zone
Haag op esrand
(4) Intensieve zone Open escomplex Grote grazers
Beleefwereld Wandelroute rondje beekdal Verbindingsroute rondje beekdal
Robuust watersysteem
+
++
Water bergen
Bestaand fietsnetwerk Nieuwe connectie fietsnetwerk
Afwateren Kwelstromen 0
50
100
0
50
100
200
300m
0
250
1:50
1 : 100
1 : 5000
0
100
200
400
0
600m
500m
50
100
0
50
100
0
100
200
300m
0
0,25
0,5
0
250
400
4
1:1000
1:2000
0,5
1
1,5km
0,5
1
2
5
0
1:2000 1km
1km
1
5
2
0
0
600m
6km
0
2,5
500m
0,5
0,25
2
1:1000
200
1:100 0
1
0
4
2,5
10
2
0
5
6km
Natuurader 10km
5
5
15km 10
5
10
10km
Potentieel habitat voor doelsoort
15km
Ecologische dooradering Nieuwe bossage 20km
10
20km
Huidige bossage 0
0
0,25
0,5
1
70 0 - BoschSlabbers 0,5
1
0,25
1:200
1,5km
0
2km
0
1:5000 5
10
5
10
0
5
10
20
0
5
10 30km
30km
Zone van rust 20