6 20210909 Bijlage 1 Erfgoedhandboek inclusief bijlages.pdf

erf GO ED

Een erfenis aan verhalen Erfgoedhandboek gemeente Laarbeek

erf GO ED

Voorwoord Met trots presenteer ik het eerste erfgoedhandboek ‘Een erfenis aan verhalen’. Laarbeek heeft vele mooie plekjes. Het erfgoed maakt hier een belangrijk onderdeel van uit. Denk aan de gebouwen, maar ook de oude straten en groene landschapselementen. Aan al dit erfgoed zijn verhalen verbonden. Dit is de erfenis van Laarbeek. Met dit handboek willen we bewoners, bezoekers en initiatiefnemers uitnodigen om met het erfgoed aan de slag te gaan. Zo kunnen we onze erfenis aan verhalen koesteren en bewaren voor de volgende generaties, zodat ook zij in de toekomst de authentieke kernen kunnen herkennen in Laarbeek.

Monika Slaets Wethouder Erfgoed Gemeente Laarbeek

Dit erfgoedhandboek is geen eindpunt, maar een startpunt om verder te gaan. Met de Omgevingswet in het verschiet is dit het moment om erfgoed integraal te bekijken en goed te verankeren in de verschillende beleidsstukken. Tot slot mogen we niet vergeten om in te spelen op huidige vraagstukken zoals verduurzaming. Het behouden van een monument is per definitie duurzaam, maar hoe zorg je dat zo’n gebouw ook bewoonbaar blijft? Als duurzame gemeente willen wij onze bewoners hierbij helpen. Veel leesplezier!

Authentieke kern van Aarle-Rixtel

1

2

erf GO ED

Leeswijzer

Het erfgoedhandboek start met een toelichting op de visie en de ambities van het nieuwe erfgoedbeleid. Vervolgens lees je inspirerende verhalen over de vier kernen. Ook word je op weg geholpen als je met monumenten, beeldbepalende panden, archeologie of cultuurhistorie te maken krijgt. Na een overzicht van relevante wet- en regelgeving zoomen we in op de nieuwe documenten die bij de beleidsherziening horen en het uitvoeringsprogramma voor 2021-2026. We eindigen met de procesverantwoording die een overzicht geeft van betrokken partijen tijdens de actualisatie.

Molen De Leest in Lieshout

3

4

erf GO ED

Inhoud

1

Visie

2

Ambities

3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Het verhaal van... De eerste bewoners Aarle-Rixtel Beek en donk Lieshout Mariahout Ons allemaal

4 4.1 4.2 4.3 4.4

Wat moet ik bij… Monumenten Cultuurhistorisch waardevolle en beeldbepalende panden Cultuurhistorie archeologie

5

Wetgeving en bescherming

6

Overzicht nieuw beleid

7

Uitvoeringsprogramma 2021-2026

8

Procesverantwoording

9

Colofon Bijlages: Bijlage 1 Erfgoedregister Bijlage 2 Beeldbepalende en cultuurhistorisch waardevolle panden Laarbeek

Kapel Onze Lieve Vrouw in ’t Zand in Aarle-Rixtel

5

6

erf GO ED

Visie op erfgoed

1

Erfgoed gaat niet alleen over stenen en landschappen, maar ook over de verhalen die ze vertellen. Die verhalen zijn verweven met de identiteit van Laarbeek. Deze erfenis aan verhalen vertelt waar Laarbeek voor staat en waarom het haar huidige vorm en uitstraling heeft. Ook tradities, volksverhalen en gebruiken maken onderdeel uit van de eigenheid van Laarbeek. Denk hierbij aan de eeuwenoude schuttersgildes. Het koesteren en versterken van dit erfgoed zorgt ervoor dat Laarbeek ook echt Laarbeek blijft, nu én in de toekomst. Het zorgt ervoor dat bewoners zich thuis voelen in Laarbeek. Juist in tijden van grote maatschappelijke veranderingen, zorgt het lokale erfgoed voor een houvast en geeft het een gevoel van vertrouwdheid. De eigenheid van Laarbeek is te zien en te voelen in de contrastrijke kernen. De authenticiteit van de kernen bewaar je door duurzaam met erfgoed om te gaan. Daarbij draagt het erfgoed bij aan de omgevingskwaliteit en biedt het kansen om bezoekers Laarbeek beter te laten beleven. Een duidelijke identiteit biedt inwoners en bedrijven de mogelijkheid om zich te onderscheiden. Dit draagt bij de aan de economische vitaliteit van Laarbeek.

Onze Lieve Vrouw van Lourdes in Mariahout

7

Reden genoeg om het erfgoed te koesteren, beschermen en te gebruiken om Laarbeek die aangename plek te laten blijven die het nu is. 8

erf GO ED

Ambities met, voor en door erfgoed In de visie op erfgoed wordt duidelijk wat de meerwaarde van erfgoed is. Om die meerwaarde ten volle te benutten hebben we een aantal ambities voor de periode 2021-2026 geformuleerd. Ambitie 1: Integraal gebruik van erfgoed Erfgoed moet niet alleen op zichzelf bekeken worden, maar ook in een bredere context. Wat draagt het erfgoed bij aan de omgeving? Erfgoed is niet alleen een doel maar ook een middel om een mooiere leefomgeving te maken of bijvoorbeeld om toeristen te trekken. Door erfgoed als middel in te zetten, wordt het bestaansrecht hiervan ook duidelijker. Ambitie 2: Betere bescherming van het erfgoed Laarbeek moet voldoen aan de wettelijke taken op gebied van monumenten, archeologie en cultuurhistorie. Daarnaast is het nodig dat de aard en de reikwijdte van de bescherming aansluiten bij de wensen van de gemeente Laarbeek en haar inwoners. Maar bescherming reikt verder dan regels opstellen. Het is ook maatwerk en veel onderlinge afstemming over de planvorming. Zo is het bij leegstaande monumenten en cultuurhistorisch waardevolle panden belangrijk om als gemeente mee te denken hoe een nieuwe invulling passend is zonder de erfgoedwaarden te vernietigen. Behoud door ontwikkeling is hierbij het uitgangspunt. Als een monument gebruikt wordt, zal het niet zo snel leeg staan en vervallen.

9

2

Ambitie 3: Duurzame omgang met erfgoed Duurzaamheid en klimaatbeleid zijn actuele onderwerpen. Ook bij monumenten en cultuurhistorisch waardevolle en beeldbepalende panden wordt de vraag gesteld in hoeverre duurzaamheidsmaatregelen uitgevoerd kunnen worden. Hetzelfde geldt voor grootschalige opwek van energie in gebieden met cultuurhistorische waarden. Wenselijk is om alleen aanpassingen door te voeren die niet (te) zichtbaar zijn in cultuurhistorisch waardevolle gebieden en op monumentale gebouwen. Het beoordelen van mogelijke duurzaamheidsmaatregelen is maatwerk en vraagt zorgvuldige afweging met de betrokken partijen. Ambitie 4: Opzetten erfgoedcommunicatie Goede erfgoedcommunicatie staat of valt bij goede ontsluiting van informatie. Enerzijds gaat het over het verschaffen van de informatie over de regels, richtlijnen en mogelijkheden met erfgoed. Zo weten initiatiefnemers beter waar ze aan toe zijn. Anderzijds is het belangrijk dat inwoners en bezoekers kennis maken met de bijzondere plekken en verhalen van Laarbeek. Hiervoor is samenwerking met stakeholders belangrijk. Denk hierbij aan verenigingen en organisaties die actief bezig zijn met de instandhouding van erfgoed, zoals de heemkundekringen en gildes. Hun kracht mogen we niet onderschatten.

Het poortgebouw van kasteel Croy is in gebruik als Bed and Breakfast.

10

erf GO ED

Het verhaal van... Laarbeek heeft een erfenis aan verhalen. Veel van deze verhalen vertellen iets over de stenen die je ziet. Maar de verhalen zeggen ook iets over de mensen die er wonen, wie ze zijn en waarom ze hier wonen. Ze zeggen iets over de identiteit van de inwoners van Laarbeek. Erfgoed is verweven met deze verhalen. Om onze authenticiteit niet kwijt te raken, is het nodig het erfgoed te koesteren en beschermen. Dit maakt deel uit van de wortels van onze trotse gemeenschap.

3

Via de onderstaande kleuren worden de thema’s aangeduid. Thema’s: over boeren en landschap over vakmanschap en industrie over mensen en de gemeenschap over geloof en vertrouwen over macht en onderlinge contacten

In dit hoofdstuk wordt een selectie van belangrijke en bijzondere verhalen uitgelicht aan de hand van een tijdlijn. Aangezien de kernen hun eigen identiteit en ontstaansgeschiedenis hebben, is gekozen om de verhalen per kern te laten zien. Het is helaas onmogelijk om alle verhalen te vertellen. Dit zou ook het doel van het erfgoedhandboek voorbijgaan. De verhalen zijn terug te leiden tot 5 thema’s. De combinatie van deze thema’s vormen het verhaal van een gemeenschap. Afhankelijk van de ontwikkeling is bij de ene kern het ene thema belangrijker dan het andere. De tijdlijn van de eerste inwoners is voor heel Laarbeek samengenomen, omdat er toen nog geen onderscheid te maken was tussen de kernen.

11

12

erf GO ED

3.1

De eerste inwoners Het oorspronkelijke landschap in Laarbeek heeft veel invloed op de bewoningsgeschiedenis van Laarbeek. Onze verste voorouders verkiezen droge en hogere plekken nabij water. Later is de aanwezigheid van goede landbouwgronden de belangrijkste factor om ergens te wonen. Dit verandert wanneer we zelf gronden kunnen ontginnen die eerder onbewoonbaar waren. Het oorspronkelijke landschap bestaat uit hoger gelegen dekzandruggen en zandvlaktes, waardoor beekdalen slingeren. De beken en de beekdalen ontstaan al tijdens de vroegere ijstijden wanneer de waterlopen veel breder zijn en het landschap doorsnijden. De eerste dorpen en akkers ontstaan op hoge en droge gebieden. De natte gronden noemen we broekgebieden en worden gebruikt als weidegebieden en productiebos. Onze voorouders kunnen deze gronden pas bewonen en bewerken nadat deze ontgonnen worden. Op twee plekken in Laarbeek is het zo droog, dat er zandduinen ontstaan. Deze plekken zijn nu bekend als het Mariahoutse bos en Molenheide. Dit oorspronkelijke landschap is nog steeds te herkennen in het ruimtegebruik in Laarbeek. Zo zijn er langs de Aa grote landbouwpercelen aanwezig en bevinden de meeste bebouwingslinten zich op dekzandruggen tussen de kernen in.

Fysisch landschap Lage zandgronden Dekzandrug Duinen Dal Rijt Overige laagte Kernen Beeklopen

13

14

erf GO ED Oudste vondst in Laarbeek Een vuurstenen mes uit de oude steentijd is de oudste vondst die wijst op menselijke activiteit in Laarbeek. De vondst van meer ca. 12.000 jaar oud is gevonden bij de Wolfsputten in Aarle-Rixtel. In deze tijd zwerven jagers en verzamelaars door onze contreien. Werktuigen uit de midden steentijd In de midden steentijd (ca. 9000-4000 v.Chr.) wordt Laarbeek bewoond door rondtrekkende mensen die leven van jacht, visserij en het verzamelen van voedsel. Onze voorouders verblijven dan op hogere zandkopjes (donken) nabij het water. Daarom worden de meeste vuurstenen werktuigen gevonden langs de Aa en de Goorloop. Bijlen uit de nieuwe steentijd Tijdens de nieuwe steentijd (ca. 4000-2000 v.Chr.) gaan mensen aan landbouw doen en vestigen ze zich op een plek. In Beek en Donk worden er in de jaren ’30 tijdens de grote werkverschaffingsprojecten drie bijlen van vuursteen gevonden. Deze liggen nu in het Rijksmuseum voor Oudheden (RMO). 1: vuurstenen bijl (1938/7.1 uit collectie RMO)

1

15

2

Prehistorische weg Over de dekzandrug in Mariahout loopt een prehistorische weg van Son naar Uden. Een deel van de weg de Hei ligt nog steeds op het tracé van deze oude weg.

Veel boerderijen aan de Stater De Stater was lang geleden een populaire woonlocatie. Bij opgravingen aan de Stater in Lieshout zijn wel 6 boerderijen en wel 40 bijgebouwen uit de Late Bronstijd en de IJzertijd (ca. 1000 – 50 v.Chr.) aangetroffen. Ook werd hier een romeinse nederzetting van z’n 2,5 ha met 20 boerderijen gevonden.

Scherf klokbeker bij Vagevuur Bij het Vagevuur in Aarle-Rixtel is een scherf van een klokbeker gevonden. De aardewerken klokbekers danken hun naam aan de vorm van een omgekeerde klok. De klokbekercultuur komt over heel West-Europa voor en duiden op intensieve contacten over grote afstanden. 2: klokbeker (1929/3.13 uit collectie RMO) Bronzen bijl bij Donkersvoort In de Bronstijd (ca. 2000-800 v.Chr.) ontdekken onze voorouders hoe ze bronzen voorwerpen moeten maken. Een mooi staaltje vakmanschap is de bronzen hielbijl die bij Donkersvoort gevonden is. In deze tijd komen ook grafheuvels voor. 3. hielbijl (1939/9.1 uit collectie RMO)

wijk Nieuwenhof is een deel van deze weg teruggevonden. Boomstamput uit de 7de eeuw Waterputten zijn tot in de 20e eeuw nodig om aan drinkwater te komen. In de middeleeuwen gebruiken boeren soms uitgeholde boomstammen om de wand van de waterput te verstevigen. Zo ook bij de boomstamput uit Frankische tijd die nu in de heemkamer van Aarle-Rixtel staat.

Reconstructie boerderij uit de Vroege IJzertijd Urnenveld achter de oude toren Achter de oude toren in Beek en Donk ligt een urnenveld begraafplaats uit de Late Bronstijd of Vroege IJzertijd. In de jaren 40 zijn hier wel 16 urnen aangetroffen. 4: urn (1932/1.1 uit collectie RMO) Romeinse weg in Lieshout De Romeinse weg van Tongeren naar Cuijk doorkruist Laarbeek. Bij de opgravingen in de

3

Boomstamput in Heemkamer

4

16

erf GO ED

Een gehucht in Strijp In de 9e eeuw ontstaat een klein gehucht ter plekke van de wijk Strijp. Hier staan wel veertig boerderijen die generatie na generatie bijna op dezelfde plek worden herbouwd. De boerderijen uit deze periode hebben een bootvormige plattegrond.

Oude akkercomplex bij oude toren De voorloper van het dorp Beek is terug te vinden bij de oude toren. Hier zijn tijdens verschillende opgravingen boerderijen aangetroffen vanaf de vroege middeleeuwen tot de late middeleeuwen. Wist je dat... de boeren tijdens de late middeleeuwen stalmest met plaggen vermengen om de akkers te bemesten? Hierdoor ontstaat een plaggendek of esdek van soms meer dan 1 meter dik. Dit esdek is nog op vele akkers aanwezig. Soms is dit te herkennen aan de glooiing van de akker. Het esdek dekt de archeologische waarden eronder af. Hierdoor hebben de zogenaamde ‘bolle’ of open akkers zoals de Hooge akkers in Aarle-Rixtel een hoge archeologische waarde. Spinklos, gevonden bij opgravingen Verschuiving van dorpskernen In de 12e - 13e eeuw verschuift de bewoning van de hoogste delen van het landschap naar de lagere delen. De kerken blijven wel staan op de oude locatie, zo ook in Beek, Rixtel en Lieshout.

Plattegrond van middeleeuwse boerderijen in Strijp (VUHBS)

Abdijen, heren en pachtboeren Tijdens de volle middeleeuwen komt de macht grotendeels in handen van abdijen die zich gronden en rechten toe-eigenen. De gronden worden in leen gegeven aan lokale heren die het land laten bewerken door arme pachtboeren. In deze periode ontstaan de dorpen van Laarbeek.

Hooge akkers in Aarle-Rixtel

17

18

erf GO ED

Het verhaal van

3.2

Aarle-Rixtel

‘Zoals het klokje thuis klinkt, klinkt het nergens’ De inwoners van Aarle-Rixtel weten wat ze willen. Ze zijn trots op hun dorp en hun zelfstandigheid. Van oorsprong is het geen simpel boerendorp en dat laten de inwoners merken. Het grondgebied wordt al vroeg bewoond. De Aarle-Rixtelnaren zijn ondernemend en werken graag samen. Dat zie je terugkomen in het verenigingsleven. Ze koesteren hun monumenten, oude landschappen, mooie architectuur en natuur.

Koninklijke Klokkengieterij Petit & Fritsen

19

Kasteel Croy is een van de zeven kastelen en landhuizen die hier stonden. De klokkengieterij is het voorbeeld van Aarles vakmanschap. 20

erf GO ED 1214 | Kloosterhoeve gaat naar Malthezer Orde De kloosterhoeve wordt in het begin van de 13e eeuw geschonken aan de Malthezer Orde, een ridderorde. In 1820 gaat de hoeve over in particuliere handen. In 1930 worden de oude hoevegebouwen afgebroken en vervangen door nieuwbouw.

1179 | Kerk van Rixtel In dit jaar wordt de Kerk van Rixtel (Ricstelle) als moederkerk van Helmond genoemd in de pauselijke bul. Vanuit Helmond komt men naar de kerk van Rixtel. In 1587 wordt de kerk in brand gestoken. In het begin van de 17e eeuw wordt de kerk voor een deel herbouwd. In 1818 wordt de kerktoren afgebroken.

Reconstructie verdwenen Kerk van Rixtel

21

1100 >

1179 Kerk van Rixtel

1214 Kloosterhoeve gaat naar Malthezer Orde

1249 | Eerste vermelding Aarle 1324 | Stichting Onze Lieve Vrouwe Gilde 1411 | Stichting Gilde Sint Margaretha 1419 | Eerste vermelding hagelkruis Het hagelkruis wordt voor het eerst genoemd in een pachtcontract in 1419 ‘ter plaatse geheten dat Haghelcruys’. Het kruis is het oudste stenen hagelkruis van Nederland. Hagelkruisen staan in de velden om de gewassen te beschermen tegen hagel en onweer en boze geesten af te weren.

1246 | Gulden huis en watermolen Het Gulden huis is het kasteel waar de heren van Rixtel wonen vanaf de late middeleeuwen. Bij het kasteel hoort een watermolen, die ‘s winters als watermolen werkt en in de zomer door paarden wordt aangedreven. Het kasteel en de molen worden in 1885 afgebroken.

1246 Gulden huis en watermolen

1249 Eerste vermelding Aarle

1324 Stichting Onze Lieve Vrouwe Gilde

Kasteel Croy

Ca. 1500 | Onze Lieve Vrouw in ’t Zand Rond 1500 wordt een kapel gebouwd die uitgroeit tot een bedevaartsoord rondom het miraculeuze Mariabeeld. Dit pijpaarden beeld is helaas vernield en vervangen door een replica. De kapel is niet de hele tijd in gebruik geweest als religieuze plek. Onder protestants bewind is het gebouw gebruikt als raadhuis en leslokaal. In 1853 koopt de pastoor de kapel terug en vernieuwt het interieur.

Kaart Oldenzee

Kaart van H. Verhees uit 1808

aan. De oudste delen van het kasteel dateren uit de late 15e eeuw.

Het Hagelkruis

Onze Lieve Vrouw in ‘t Zand

1477 | Kasteel Croy In 1477 wordt Jacob de Croy eigenaar van de buitenplaats Croy en verleent zijn naam er-

Ca. 1510 | Arnoldus Arlenius Arnoldus Eijndhoudts wordt rond 1510 geboren in het huis Ter Smisse in Aarle-Rixtel.

1411 Stichting Gilde Sint Margaretha

1419 Eerste vermelding hagelkruis

1477 Kasteel Croy

Ca. 1500 Onze Lieve Vrouw in ’t Zand

Ca. 1510 Arnoldus Arlenius

>

22

erf GO ED Hij wordt één van de meest befaamde taalkundigen van de 16e eeuw en staat bekend als Arnoldus Arlenus (van Aarle). Hij is een meester in de Griekse taal en schrijft onder andere een Grieks-Latijns woordenboek.

een nieuwe kerk gebouwd: het Kouwenbergs Kerkje. 1856 | Eerste meisjesschool bij Mariëngaarde

1810 | Aarle en Rixtel één gemeente 19e eeuw | Opkomst industrie In de 19e eeuw komt de industrie op. In Aarle komt een molensteenfabriek en uurwerkfabriek. De thuisweverijen worden langzaam overgenomen door fabrieken. 1846-1847 | Bouw Waterstaatskerken Leerlingen meisjesschool Mariëngaarde

16e eeuw | Welvarend Aarle en Rixtel Aarle en Rixtel zijn welvarende dorpen dankzij hun vruchtbare gronden. Aarle-Rixtel ligt op een droogte-eiland omgeven door vruchtbare beekdalen. Bij de beken zijn er goede weidegronden en hooilanden. De akkers worden vruchtbaar gemaakt door graszoden uit de beekdalen vermengd met potstal. In Aarle wordt ook veel handel gedreven.

1903 | Stichting Missieklooster Heilig Bloed De trappist Franz Pfanner sticht in 1885 de congregatie van de Missiezusters van het Kostbaar Bloed. In 1903 vestigt de orde zich in het nieuwe klooster in Aarle-Rixtel, wat enkele jaren later het moederhuis van de congregatie wordt. Het verleden van het klooster is vervlochten met dat van Aarle-Rixtel. Zo werkten er zusters in de thuisverpleging en verzorgden ze ouderen in kasteel Croy.

1648 | Verplaatsing dorpskern Vanaf 1648 wordt het katholicisme verboden en worden de kerken verkocht. Er komt een schuurkerk aan de Kerkstraat en later aan de

1510 >

1787 | Klokkengieterij Petit en Fritsen In 1787 vestigt de klokkengieterij zich aan de Molenweg, de huidige Klokstraat. In 1819 verhuist de klokkengieterij naar Huize Zonnetij en vervolgens in 1887 naar de Havenweg. De klokkengieterij vestigt zich in 1906 definitief aan de Klokkengietersstraat. Het gebouw is nu een rijksmonument. In het gebouw is een monumentale houtgestookte smeltoven aanwezig.

ning Lodewijk Napoleon in april 1809 in Kasteel Croy. Hij zet zich in tijdens de cholera epidemie door een hulpactie op touw te zetten, zelf geld te geven en op bezoek te gaan bij zieken.

Huis Ter Smisse

1627 | Barthold van Heessel Erfsecretaris van het Peelland Barthold van Heessel is van 1627 tot 1651 Erfsecretaris van Aarle, Rixtel Beek, Donk, Lieshout en Stiphout. In 1658 wordt hij eigenaar van Hoeve Ten Caudenbergh. Dit is de plek waar nu de heemkamer gevestigd is.

23

Couwenberg, tussen Aarle en Rixtel in. Hier ontstaat het nieuwe centrum van Aarle-Rixtel.

16e eeuw Welvarend Aarle en Rixtel

1627 Barthold van Heessel Erfsecretaris van het Peelland

Klokkengieterij Petit en Fritsen

1809 | Lodewijk Napoleon in Aarle-Rixtel Kouwenbergs kerkje

Bezoek Lodewijk Napoleon

Tijdens zijn bezoek aan Brabant verblijft ko-

1648 Verplaatsing dorpskern

1787 Klokkengieterij Petit en Fritsen

1809 Lodewijk Napoleon in Aarle-Rixtel

Onder heerschappij van Napoleon is er vrijheid van godsdienst. Later komt er via het ministerie van Waterstaat een landelijke subsidieregeling voor het bouwen van kerken. In Aarle-Rixtel wordt een protestantse kerk op de Kouwenberg en rooms-katholieke kerk in de Dorpsstraat gebouwd. De achthoekige protestantse kerk heeft echter zo’n slechte constructie, dat de voorgevel nog geen dertig jaar later dreigt in te storten. In 1871 wordt

1810 Aarle en Rixtel één gemeente

19e eeuw Opkomst industrie

1846-1847 Bouw Waterstaatskerken

Missiezusters

1856 Eerste meisjesschool bij Mariëngaarde

1903 Stichting Missieklooster Heilig Bloed >

24

erf GO ED 1890 | Geboorte Pater Eustachius In 1890 wordt Pater Eustachius van Lieshout geboren aan de Hazeldonksestraat op Aarles grondgebied. Een deel van deze straat viel onder de parochie van Beek. Je zou hem de eerste Laarbeker kunnen noemen. Pater Eustachius gaat op missie naar Brazilië, waar hij zich enorm inzet voor de lokale bevolking. Hij wordt geroemd om zijn wonderen. In 2006 wordt hij zalig verklaard. Dagelijks komen er nog mensen bidden bij zijn graf in Belo Horizonte.

derlander die een vliegtuig heeft voor eigen gebruik. Ook bouwt hij achter zijn huis een kas voor het kweken van exotische planten. De schoorsteen van deze kas krijgt een nieuwe plek in het plan Mimosaplantsoen.

Dominee Hanewinckel Huize Zonnetij in Aarle-Rixtel is tussen 1791 en 1798 de woonplaats van Stephanus Hanewinckel, predikant voor Aarle, Beek en Lieshout. Hier schrijft hij het manuscript ‘Reize door de Majorij, een verzameling brieven en gedachten’. Als fervent protestant is hij heel kritisch op de Rooms-Katholieke bevolking. Dit leidt tot soms hatelijke en voor ons hilarische teksten. Maar achter het negatieve oordeel zit een scherp waarnemer die ons veel leert over Oost-Brabant aan het einde van de 18e eeuw. Aarle-Rixtel komt regelmatig aan bod in zijn verhalen.

De kas van villa Mimosa

1982 | Weerman Johan Verschuuren op radio De Aarlese weerman Johan Verschuuren wordt bekend door zijn weerspreuken en zijn woorden ‘goei morrege’.

1909 | Burgemeester Albers Pistorius In 1909 wordt burgemeester Albers Pistorius benoemd. Hij vestigt zich in villa Mimosa aan de Dorpsstraat. Hij dankt zijn bekendheid aan zijn bijzondere hobby’s. Zo is hij de eerste Ne-

25

1800 >

Dominee Hanewinckel kon zich ook negatief uitlaten over de streek. ‘Vanuit Aarle wandelde ik door een plezierig dreefje van berkenbomen naar Beek, en vandaar door naar Lieshout. Deze twee dorpen hebben niets opmerkelijks. Aarle, Beek en Lieshout waren vroeger, maar zijn ook nu nog, berucht om het criminele karakter van de inwoners.’ Hierover bestaat nog een oud gezegde: ‘Lieshout zonder dieven! Beek zonder moordenaars! Aarle zonder hoeren! Dan zal de wereld niet lang meer doeren!’

Weerman Johan Verschuuren

Pater Eustachius

1890 Geboorte Pater Eustachius

Aarle heeft sinds onheuglijke tijden het recht van de vrije jacht en de visserij gehad. Dat is

een privilege dat de oude hertogen van Brabant aan de inwoners van deze plaats zouden hebben gegeven vanwege bewezen diensten. Het is een privilege dat alle andere dorpen in de Meierij missen.

1909 Burgemeester Albers Pistorius

1995 | Ale blie Aarle-Rixtel verzet zich hevig tegen een mogelijke fusie met Helmond en pleit voor een samengaan met Beek en Donk en Lieshout. 1997 | Fusie tot Laarbeek

1982 Weerman Johan Verschuuren op radio

Huize Zonnetij 1995 Ale Blie

1997 Fusie tot Laarbeek

2021

26

erf GO ED

Het verhaal van

3.3

Beek en Donk ‘Daar zit muziek in’ Beek en Donk is een trots dorp met muzikale inwoners die van tradities houden. Maar ze kijken ook vooruit! Innovatie en voorruitgang hebben ze geleerd van Piet van Thiel, de stamvader van de Donkse spijkers. Een inwoner van Beek en Donk kan niet zonder natuur of water. De groene long is het letterlijke en figuurlijke groene hart van Beek en Donk. Beek en Donk is in dan ook in 2017 verkozen tot groenste dorp van Europa. De Zuid-Willemsvaart is beeldbepalend voor het dorp. Hier begon de industriële ontwikkeling van Beek en Donk.

27

28

erf GO ED 1642 | Heerlijkheid Beek en Donk In 1643 wordt Beek en Donk dat voorheen behoorde bij de heerlijkheid Beek, Aerle en Stiphout, een zelfstandige heerlijkheid. 1648 | Katholicisme verboden, schuurkerk Beek ontstaat 1658 | Bouw Eyckenlust en landgoed Philips van Leefdael bouwt in 1658 kasteel Eyckenlust als heer van Heerlijkheid Beek. In 1749 komt het landgoed in bezit van familie de Jong, die tot op heden zorg dragen voor het landgoed. De oude toren

1300 | Eerste vermelding Beek In 1300 wordt Beek voor de eerste keer genoemd bij de uitgifte van gemene gronden door Hertog Jan III van Brabant. 1392 | Heerlijkheid Beek, Donk, Aarle en Rixtel in leen aan Dirk van Rovere, Heer van Rixtel 1300 - 1800 | Ganzenkwekerij Beek en Aarle staan tussen 1300 en 1800 bekend voor de ganzenkwekerijen. Het dons en het vlees wordt geëxporteerd. Daarom heet Beek en Donk tijdens carnaval Ganzendonck en Aarle-Rixtel Ganzegat. 1400 | Bouw oude toren Rond 1400 wordt er een stenen romaanse kerk met toren gebouwd in Donk. In 1821 stort het schip van de kerk in door achterstallig onderhoud. Alleen de toren blijft staan.

29

1300 >

1300 Eerste vermelding Beek

1392 Heerlijkheid Beek, Donk, Aarle en Rixtel 1300 - 1800 in leen aan Ganzenkwekerij Dirk van Rovere, Heer van Rixtel

1422 | Stichting Sint Leonarduskapel De Sint Leonarduskapel wordt in 1422 gesticht door Gooswijn Moedel van der Donck, wapendrager van het Bisdom van Luik. De kapel staat nabij zijn huis op het ‘Goed ter Donck’ . Dit is ook de plek waar het hooghuis heeft gestaan: een omgrachte stenen woontoren. De Leonarduskapel wordt een regionaal bedevaartsoord, maar wordt in 1753 verkocht. In 1979 wordt de huidige kapel in gebruik genomen.

1672 en 1673 | Franse leger plundert Beek en Donk

1422 | Stichting Gilde Sint Leonardus

1739 | Eerste raadhuis en school

Oudste foto Gilde Sint Leonardus

Raadhuis met school

1400 Bouw oude toren

1422 Stichting Sint Leonarduskapel

1422 Stichting Gilde Sint Leonardus

1642 Heerlijkheid Beek en Donk

1658 Bouw Eyckenlust en landgoed

1672 - 1673 Franse leger plundert Beek en Donk

1826 | Zuid-Willemsvaart klaar De komst van het kanaal zorgt voor economische groei. Hier ontstaan onder andere de eerste machinale klompenfabriek van Nederland en een coöperatieve zuivelfabriek. 1835 | Bouw Waterstaatskerk Onder heerschappij van Napoleon worden de kerken weer aan de katholieken teruggegeven. De Beekse kerk is op de toren na vervallen en wordt gesloopt. In 1835 bouwt pastoor Van Abeelen de Waterstaatskerk op het Heuvelplein. Honderd jaar later wordt de kerk vervangen door de huidige St. Michaëlskerk.

Kasteel Eyckenlust

1648 Katholicisme verboden, schuurkerk Beek ontstaat

1754 | Definitieve sluiting St. Leonarduskapel De aanhoudende stroom van bedevaarders naar de St. Leonarduskapel zorgt voor conflicten tussen de katholieke inwoners en de protestantse bestuurders van Beek en Donk. Dit leidt tot de sluiting van Donkse schuurkerk. De Leonarduskapel is inmiddels vervallen tot een ruïne en wordt in hetzelfde jaar 1754 verkocht en daarna afgebroken.

1842 | Start spijkerfabriek van Thiel ‘In Donk wordt het geld verdiend, in Beek uitgegeven’.

Fabrieken van van Thiel

1739 Eerste raadhuis en school

1754 Definitieve sluiting St. Leonarduskapel

1826 Zuid-Willemsvaart klaar

1835 Bouw Waterstaatskerk

1842 Start spijkerfabriek van Thiel >

30

erf GO ED De draadindustrie en later de spijkerfabriek Van Thiel groeien snel. Wel zeshonderd arbeiders hebben hier huisvesting nodig. Er worden woningen voor het personeel gebouwd, onder meer in de Julianastraat en de Tuinstraat.

kanaal zijn gescheiden van domein Eyckenlust. In 1930-1935 wordt de muziektuin aangelegd als werkverschaffingsproject.

Wist je dat er vroeger een molen stond nabij de oude toren? Deze is in 1934 gesloopt.

1883 | ‘De Goede Moordenaar’ rijdt door Beek en Donk De stoomtram van den Bosch naar Helmond passeert Beek en Donk. Dit zorgt voor betere bereikbaarheid van het dorp. Door enkele dodelijke ongevallen kreeg de stoomtram de bijnaam ‘de goede moordenaar’. Muziektuin

1934 | Bouw Michaelskerk 1978 | Koninklijke harmonie O&U wereldkampioen In 1978 wordt de Koninklijke Harmonie O&U wereldkampioen op het Wereldmuziekconcours te Kerkrade met Strawinsky’s Le Sacre du Printemps in de bewerking van Heinz Friesen.

Reclameposter stroomtrein

1897 | Bouw Leonarduskerk 1909 | Staking bij de fa. Van Thiel In december 1909 gaan de arbeiders van de firma P. van Thiel en Zn. in staking vanwege een loonconflict. Die staking duurt een half jaar en krijgt landelijke bekendheid. De strijd is ongekend hard en wordt in de pers uitgevochten. In juni 1910 wordt de staking beëindigd. 1923 | Aankoop muziektuin In 1923 koopt de gemeente de gronden over van familie de Jong die na de aanleg van het

31

1842 >

1883 ‘De Goede Moordenaar’ rijdt door Beek en Donk

1897 Bouw Leonarduskerk

1909 Staking bij de fa. Van Thiel

Harmonie O&U wereldkampioen WMC 1978

1997 | Fusie tot Laarbeek

1923 Aankoop muziektuin

1934 Bouw Michaelskerk

1978 Koninklijke harmonie O&U wereldkampioen

1997 Fusie tot Laarbeek 2021

32

erf GO ED

Het verhaal van

3.4

Lieshout

‘Leven in de brouwerij’ De inwoners van Lieshout houden van gezelligheid. Ze zijn ondernemend, maar ook een tikkeltje behoudend. Het oorspronkelijke agrarische karakter is nog goed te herkennen in de gehuchten en oude boerderijen. In en rondom het centrum is het ondernemerschap goed zichtbaar. De naam Lieshout is in het hele land bekend dankzij Bavaria. Maar ook andere ondernemingen zetten het dorp op de kaart. De inwoners zijn trots op hun natuurpareltjes zoals de Ruweeuwsels en de Moorselen. In Lieshout is het aangenaam fietsen en wandelen tussen de mooie bomenlanen en op de oude zandpaden.

33

34

erf GO ED 1190 | Lieshout in handen van abdij van Floreffe Heerlijkheid Lieshout is vanaf 1190 tot 1698 in handen van de abdij van Floreffe. In Lieshout staan in de 12e eeuw zeven hoeves die pacht moeten betalen aan de abdij van Floreffe. 1515 | Vernieling door Maarten van Rossum Veldheer Maarten van Rossum vernielt 84 huizen en legt hoge belastingen op. In dienst van de hertog van Gelre laat hij een spoor van vernieling achter.

Ca. 700 | ’t Hof gesticht De oorsprong van Lieshout ligt in Het Hof. Dit landgoed met hoeves ontstaat rond 700 en is in bezit van de heer van Lieshout. Op deze plek staat de kerk van Lieshout. Deze is verschillende keren vergroot.

1050 | Plashoeve De Plashoeve aan de Provinciale weg is een van de Lieshoutse ontginningsboerderijen. De heer van Lieshout sticht de oorspronkelijke boerderij rond 1050. De huidige boerderij is een rijksmonument en dateert uit ca. 1750.

gen vinden plaats in schuurkerken. Aan de Renstraat (nu Burgemeester van den Heuvelstraat) blijft de schuurkerk in gebruik tot 1839. 1689 | Lieshout in handen van abdij van Postel Op 1689 verkoopt de abt van Floreffe de heerlijkheid aan de abdij van Postel. Postel heeft de heerlijkheid maar voor een korte tijd in bezit. In 1714 wordt alles doorverkocht. 1719 | Familie Swinkels start met bierbrouwen In 1719 wordt er voor de eerste keer een brouwerij op de ‘Kerkdijk’ in Lieshout vermeld. Een dochter van de familie Morees trouwt met een Swinkels, zo kwam de brouwerij in handen van familie Swinkels. Dit maakt Bavaria één van de oudste familiebedrijven in Nederland.

Afbeelding Maarten van Rossum

1420 | Ontstaan Sint Servatius gilde

Oudste accijnspapieren uit 1719

Reconstructie verdwenen kerk uit de 14de eeuw Johan Verhees (1788)

35

700 ‘t Hof gesticht 700 >

1050 Plashoeve

De Plashoeve

Schilderij gilde van Peynenburg uit 1930

1146 | Eerste vermelding Lieshout Lieshout wordt de eerste keer vermeld als ‘Litholz’.

1648 | Katholicisme verboden De kerk op het Hof wordt toegewezen aan de Gereformeerden. De katholieke vierin-

1146 Eerste vermelding Liessent

1190 Lieshout in handen van abdij van Floreffe

1515 Vernieling door Maarten van Rossum

1420 Ontstaan Sint Servatius gilde

1648 Katholicisme verboden

1689 Lieshout in handen van abdij van Postel

Ca. 1740 | Poort van Ribbius in Lieshout Jonkheer van de Bruggen uit Helmond en Johan Ribbius zitten samen in een kroeg in Boxtel. Tijdens het spel zet de Jonkheer de poort van Ribbius die in Binderen in Helmond staat in als inzet. Hij heeft pech en verliest de poort. Johan Ribbius laat de poort afbreken en opbouwen in Lieshout bij zijn huis. Hij

1719 Familie Swinkels start met bierbrouwen

1740 Poort van Ribbius in Lieshout

>

36

erf GO ED woont op de plek waar nu de kerk staat. Huize Ribbius wordt in 1959 afgebroken.

19e eeuw | opkomst industrie In de 19e eeuw komt de industrie op in Lieshout. Er verschijnen steenbakkerijen in het Achterbosch, klompenmakers, een breifabriek en twee landbouwwerktuigenfabrieken.

1880 | De eerste openbare school bij het klooster 1885 | Vincent van Gogh tekent Molen De Vogelenzang Tijdens zijn lange wandeltochten door de omgeving van Nuenen tekent Vincent Van Gogh in augustus 1885 twee keer molen De Vogelenzang in Lieshout met korenschoven op de voorgrond.

eenvoudige Brabantse boerenfamilies. Ook op zijn geboortegrond maakt hij regelmatig foto’s, bijvoorbeeld van zijn moeder.

Foto poort van Ribbius

1819 | Ontstaan Molen Vogelenzang

Klompenmaker Peer Foolen

Molen Vogelenzang

Molen de Vogelenzang

1876 | ‘Stoelen van den tip’ Familie Merkelbach begint in 1876 een houtbewerkingsfabriek in de Dorpsstraat. De fabriek wordt vooral bekend door haar stoelen. Koningin Juliana komt speciaal hier naartoe om een stoeltje te kopen voor Beatrix.

Martien Coppens

1899 | Bouw molen de Leest

1916 | Wilhelminakanaal wordt gegraven

1839 | Waterstaatskerk aan de Renstraat Aan de Renstraat wordt een Waterstaatskerk gebouwd. De stenen en klokken uit de oude toren op het Hof worden hier hergebruikt.

Molen de Leest

1908 | Martien Coppens De fotograaf Martien Coppens is in 1908 geboren in Lieshout. Hij verwerft veel bekendheid door foto’s en portretten te maken van

Fabriek Merkelbach

37 Oude kerk Renstraat

1740 >

1819 Ontstaan Molen Vogelenzang

19de eeuw Opkomst industrie

1876 ‘Stoelen van den tip’

1880 De eerste openbare school bij het klooster

1885 Vincent van Gogh tekent Molen De Vogelenzang

1899 Bouw molen de Leest

Het Wilhelminakanaal verbindt de Zuid-Willemsvaart bij Aarle-Rixtel met de Amer bij Geertruidenberg. De graafwerkzaamheden vangen in Laarbeek in 1916 aan. Circa 300 poldermannen verblijven in Lieshout om het

1908 Martien Coppens

1835 Bouw Waterstaatskerk

1916 Wilhelminakanaal wordt gegraven >

38

erf GO ED kanaal te graven. In 1923 is het kanaal klaar en kan het volledig in gebruik worden genomen. Het kanaal zorgt voor een economische impuls voor Lieshout.

1948 | Nieuwstraat Lieshout groeit snel in de 20ste eeuw. De eerste nieuwe straat heet dan ook de ‘Nieuwstraat’. Ondanks dat het dorp hard groeit, is Lieshout niet rijk. Het gemiddelde inkomen ligt 35% lager dan het Nederlandse gemiddelde. 1997 | Fusie tot Laarbeek

Poldermannen

1925 | Bavaria opent nieuwe fabriek In 1925 stapt Bavaria over op het produceren van laaggistend bier (Pilsner). Er wordt een nieuwe fabriek gebouwd en de naam Bavaria wordt geïntroduceerd. Veel Lieshoutenaren werken bij de brouwerij. Niet voor niets zei men vroeger in Lieshout: Als ge nergens meer kon gaan werken, kunt ge altijd bij den brouwer terecht.

Wist je dat Lieshout veel kroegen heeft rond 1900? Er stonden er al 13 tussen Merkelbach en de kerk. Wist je dat de bijnaam voor de Lieshoutenaren Strontrapers is? Deze bijnaam is ontleend aan een politieverordening uit 1647: Het is verboden om op de Lankelaar en het Luytelaar mest en stront te rapen op straffe van een boete van zeven stuivers. De carnavalsnaam ‘Raopersgat’ voor Lieshout is hiervan afgeleid.

Fabriek Bavaria

39

1916 >

1883 ‘Bavaria opent nieuwe fabriek

1948Nieuwstraat

1997 Fusie tot Laarbeek

2021

40

erf GO ED

Het verhaal van

3.5

Mariahout

‘Pioniersdorp in hart en nieren’ Dit dorp werd nog geen 100 jaar geleden midden op de hei gesticht. De pioniersgeest zorgt nu nog altijd voor saamhorigheid en trots. De inwoners van Mariahout zorgen voor elkaar, helpen graag en doen veel aan vrijwilligerswerk. Het groene hart van Mariahout is letterlijk het hart van het dorp. De oude verbindingen en gehuchten zijn nog duidelijk aanwezig. De groene bossen en vennen zijn een blijvende herinnering aan de ontginningen, de basis van de ontstaansgeschiedenis van Mariahout.

41

42

erf GO ED 1736 | De Reizende man Herberg de Reizende man is het laatste huis voordat de heidevlakte richting Nijnsel begint. De herberg wordt voor het eerst vermeld in 1736. De herberg aan Ginderdoor 53 is in 1975 afgebroken.

1933 | Mariahout is een feit In 1933 wordt de Mariakerk van de nieuwe parochie ingewijd en krijgt de plaats de naam Mariahout. 1935 | Lourdesgrot en processiepark Bouwpastoor van Eijndhoven beperkt zich niet tot het bouwen van een kerk. Na de kerk verrijzen een Lourdesgrot en het processiepark. De Lourdesgrot is nog altijd druk bezocht.

Herberg de Reizende man

1920 | Start ontginning Vanuit het Ginderdoor start de ontginning van de woeste gronden op Lieshouts grondgebied. Er verschijnen veel nieuwe boerderijen, waardoor het gehucht aanzienlijk uitbreidt.

1311 | Eerst vermelding Ginderdoor Het Ginderdoor is de ‘voorloper’ van Mariahout. Het was een buurtschap van zelfstandige boeren onder jurisdictie van de Hertog van Brabant. De oudste boerderij op het Ginderdoor 37 heeft nog kelder met tongewelf uit de 13e eeuw.

Lourdesgrot

1930 | Bernardusschool De jongensschool wordt in 1930 geopend. De inwoners van Mariahout zijn niet blij dat het enkel een jongensschool is. Ze gaan in staking en houden de kinderen thuis totdat het een gemengde school wordt.

1945 | Openluchttheater In 1945 wordt het Openluchttheater onder leiding van pastoor van Eijndhoven gebouwd uit betonblokken van het tijdens de oorlog gebombardeerde vliegveld Welschap in Eindhoven. De bouwpastoor is een groot liefhebber van toneel.

Bernardusschool

Foto Openluchttheater

1485 | Kapel Ginderdoor Het Ginderdoor heeft een eigen kapel. In 1485 wordt de kapel voor Sint Antonius Abt voor het eerst genoemd. In 1800 wordt deze verwoest door een orkaan. Kapel aan het Ginderdoor

41 43

1300 >

1311 Eerste vermelding Ginderdoor

1485 Kapel Ginderdoor

1736 De Reizende man

1920 Start ontginning

1930 Bernardusschool

1933 Mariahout is een feit

1935 Lourdesgrot en processiepark

1945 Openluchttheater

>

44

erf GO ED 1947 | Vestiging Zusters van Barmhartigheid De zusters van Barmhartigheid komen in 1947 naar Mariahout en staan hier midden in de samenleving. Ze staan in voor onderwijs en dragen bij aan het sociale en culturele leven. Zuster Egberta is lange tijd hoofd van de kleuterschool en staat bekend als een persoon met hart voor Mariahout. Iedereen kent in die tijd zuster Persoons uit de wijkverpleging.

1952 - 1953 | Gezinnen emigreren naar Canada In de jaren vijftig emigreert een derde van de bevolking naar Canada. Voor veel kinderen van de oorspronkelijke bewoners van Mariahout is er geen toekomst in het dorp. De Canadese immigranten geven in 1983 een totempaal aan Mariahout voor haar vijftigjarig bestaan. De paal laat de nauwe band met de overzeese familieleden zien.

1947 | Tinus Vermeulen wordt gemeenteraadslid Tinus Vermeulen wordt op 26 jarige leeftijd gemeenteraadslid en neemt 42 jaar lang zitting in de gemeenteraad van Lieshout voor het kerkdorp Mariahout. Na drukke vergaderingen gaat hij met zijn bezem de straat vegen en een praatje maken met voorbijgangers. Op het Oranjeplein staat er een beeld van Tinus met zijn bezem. 1949 | Bernadetteschool en Klooster Mariënhof In 1949 wordt bij het klooster van de zusters van Barmhartigheid met hulp van de Mariahoutse gemeenschap de Bernadetteschool gebouwd. Deze school bestaat naast het reguliere onderwijs ook uit een kleuterschool, naaischool en huishoudschool.

Totempaal

1972 | Guus Meeuwis geboren in Mariahout De bekendste persoon die geboren is in Mariahout is Guus Meeuwis. Voor vele Nederlandsers een Brabander bij uitstek.

Wist je dat bouwpastoor van Eijndhoven zich ook bezig hield met herten fokken? Daarom ontstaat er een hertenkamp in het processiepark.

Guus Meeuwis Klooster Mariënhof met zusters

41 45

1916 >

1883 Vestiging Zusters van Barmhartigheid

1947 Tinus Vermeulen wordt gemeenteraadslid

1949 Bernadetteschool en Klooster Mariënhof

1952 - 1953 Gezinnen emigreren naar Canada

1972 Guus Meeuwis geboren in Mariahout

2021

46

erf GO ED

Ons allemaal

3.6

Wil jij na het lezen van bovenstaande verhalen nog meer weten over de geschiedenis van Laarbeek? Raadpleeg voor meer inspiratie de gemeentelijke website over erfgoed (www.laarbeek. nl/erfgoed) of de Erfgoedkaart van Laarbeek. In de toelichting op de kaart en de cultuurhistorische inventarisatie vind je een schat aan informatie terug. Ook kun je contact opnemen met één van de heemkundekringen. De heemkundekringen bezitten veel kennis over de geschiedenis van Laarbeek. Je kan hier terecht voor meer informatie over een plek, persoon of over de algemene ontwikkeling van de dorpen. Zij houden de verhalen over de kernen levend en dragen deze uit naar de gemeenschap. Ze waken over het ontastbare erfgoed van Laarbeek • Aarle-Rixtel: Barthold van Heessel • Beek en Donk: De Lange Vonder • Lieshout en Mariahout: ‘t Hof van Liessent In het interview met Frans Leenders van heemkundekring De Lange Vonder lees je wat heemkundekringen doen en waarom dit zo belangrijk is.

47

48

erf GO ED

Interview

Op zoek naar verbanden tussen historische gebeurtenissen Frans Leenders is al jaren lid van Heemkundekring De Lange Vonder. Hij kent als geen ander de geschiedenis van Beek en Donk.

Frans, wat doet De Lange Vonder precies? “We bewaken het culturele erfgoed in Beek en Donk, waaronder oude gebouwen en dorpsdelen maar ook oude verenigingen en verhalen. We leggen vast wat zich vroeger in Beek en Donk heeft afgespeeld en verstrekken informatie door middel van het organiseren van lezingen, tentoonstellingen en begeleide dorpswandelingen.” De heemkundekring beheert een collectie. Waaruit bestaat die precies? “We bezitten veel oude foto’s van personen en straatbeelden. Deze zijn geregistreerd en gerangschikt, zodat je gemakkelijk in de foto’s kunt zoeken. Ook hebben we veel genealogische gegevens, bidprentjes, oude kranten, krantenknipsels en oude voorwerpen in ons bezit. Bovendien kun je in onze uitgebreide bibliotheek informatie vinden over Beek en Donk en omstreken.” Besteedt de gemeente volgens jou voldoende aandacht aan haar cultureel erfgoed? Frans: “Ik zou graag meer handhaving van erfgoed willen zien. Ga meer het veld in zou ik zeggen en maak niet alleen plannen op basis van beschikbare informatie en documentatie. Situaties kunnen in de praktijk zomaar anders zijn! Eenieder is van harte uitgenodigd 49

een keertje deel te nemen aan een dorpswandeling.” Hoe zou je de geschiedenis van Beek en Donk nog meer onder de aandacht kunnen brengen Frans? “Ik zou graag de scholen van Beek en Donk meer willen betrekken en met ze samenwerken want ik ben ervan overtuigd dat we boeiend lesmateriaal te bieden hebben. Weet een leerling die in de Kapelstraat woont waarom deze straat zo heet? Grote kans van niet. Hoe leuk is het om praktijkvoorbeelden te verbinden met een stukje historie? Dan begint het pas écht te leven.”

Frans Leenders op Landgoed Eykenlust

Wat maakt je werk voor de heemkundekring zo boeiend Frans? “Ik vind het leuk om verbanden te leggen tussen verschillende historische gebeurtenissen en ik denk dat het belangrijk is dat inwoners het verleden (leren) kennen alsmede de invloed van dit verleden op de gemeenschap. Neem bijvoorbeeld het verschil tussen Beek en Donk. In Donk woonden aanvankelijk veelal de arbeiders en in het Beek “het bestuur”. Mensen denken dat de rivaliteit tussen de dorpen daardoor is ontstaan. Dat is niet zo; het gaat veel verder terug, namelijk tot de eerste helft van de 18e eeuw. De protestantsgezinde overheid verlangde van de katholieken opgaven te doen van hun goe-

deren waarover zij dan belasting moesten betalen. De pastoor gaf slechts één kerkenhuis op terwijl Beek en Donk er twee had. Dat resulteerde erin dat naast een boete de pastoor slechts één kerkenhuis mocht bedienen. Hij kiest voor de kapel in Donk waar de bedevaarten veel meer geld in het laatje brachten. Uiteindelijk wordt de pastoor gedwongen (mede door de inwoners van Beek) in Beek dienst te doen, waarna de Donkse kapel wordt gesloten. Zo is de “strijd” tussen de dorpen ooit ontstaan. ”

50

erf GO ED

Wat moet ik als...

4

Wanneer je wilt bouwen, verbouwen of een terrein wilt inrichten, krijg je regelmatig te maken met erfgoed. Het is niet altijd gemakkelijk om je weg hierin te vinden. Met behulp van de informatie in dit hoofdstuk proberen wij je op weg te helpen. In dit handboek zijn vier erfgoedthema’s met specifieke informatie opgenomen:

51

4.1

Monumenten

4.2

Beeldbepalende of cultuurhistorisch waardevolle panden

4.3

Cultuurhistorie

4.4

Archeologie

52

erf GO ED

Monumenten

4.1

De monumenten zijn terug te vinden in het erfgoedregister (zie bijlage 1). De meeste monumenten zijn gebouwen. Maar ook standbeelden en parkinrichtingen kunnen monumenten zijn. De ondergrondse resten van verschillende Laarbeekse kastelen zijn nu een archeologisch monument. Verschillende van de ingeschreven rijksmonumenten horen samen tot een complex en worden daarom soms als één monument gezien, bijvoorbeeld de St. Michaëlkerk met monumentale interieurelementen. Verbouwen Een monument mag je niet zonder vergunning afbreken, verstoren, verplaatsen of veranderen. Bij een monument is niet alleen de buitenkant beschermd. Ook het interieur, latere uitbouwen en gebouwen op het erf kunnen beschermd zijn. Als stelregel geldt dat regulier onderhoud en plaatselijke herstellingen zonder vergunning mogelijk zijn. Denk hierbij aan het opschuren en schilderen van kozijnen in dezelfde kleur en het plaatselijk vervangen van dakpannen. Wanneer alle dakpannen worden vervangen is wel een vergunning nodig. Via de vergunningscheck van het omgevingsloket kun je checken of een vergunning nodig is. Bij vragen kan je best contact opnemen met de gemeente. Aanvragen omgevingsvergunning Om een monument te verbouwen is een omgevingsvergunning nodig. De vergunning vraag je aan via het omgevingsloket. De aanpassingen aan het monument moeten door een professional uitgewerkt zijn in een ontwerp.

Dit wordt beoordeeld door de adviescommissie voor monumenten. Bij grote verbouwingen kan de commissie een bouwhistorisch onderzoek en een recent rapport

53

van de Monumentenwacht Noord-Brabant vragen. Dit om na te gaan welke elementen een hoge waarde hebben en wat de huidige staat is van het pand. Belangrijk is om vroegtijdig in gesprek te gaan met de commissie via vooroverleg. Zo wordt duidelijk wat de spelregels zijn en welke kant de eigenaar op wil. Onderhouden Monument onderhouden Monumenten hebben onderhoud nodig. Soms meer dan moderne gebouwen. Een deel van de kosten voor dit onderhoud kan voor rijksmonumenten teruggevraagd worden via het rijk en via de gemeente voor gemeentelijke monumenten. Inspectie Monumentenwacht Noord-Brabant Gemeente Laarbeek stimuleert monumenteigenaren om een tweejaarlijkse inspectie door de Monumentenwacht Noord-Brabant te laten uitvoeren. In de subsidieverordening voor monumenten in Laarbeek is opgenomen dat eigenaren van rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten het abonnementsgeld en de kosten voor het rapport kunnen terugvragen. Meer informatie is te vinden op www,laarbeek.nl/monumenten.

54

erf GO ED Woonhuissubsidie rijksmonumenten Particuliere eigenaren van een woonhuis kunnen elk jaar subsidie aanvragen voor sober en doelmatig onderhoud en restauratie. De woonhuissubsidie kun je elk jaar vanaf 1 maart t/m 30 april aanvragen voor gemaakte kosten in het voorgaande jaar. Je kunt subsidie aanvragen voor 38% van de kosten. Meer informatie hierover vind je op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Instandhoudingsubsidie rijksmonumenten Eigenaren van rijksmonumenten die geen woonhuis zijn, kunnen in aanmerking komen voor de instandhoudingssubsidie voor rijksmonumenten (SIM). Denk hierbij aan kerken, fabrieken en molens. Belangrijk is dat de subsidie voordat de werkzaamheden plaatsvinden wordt aangevraagd op basis van een instandhoudingsplan voor 6 jaar. De subsidie is maximaal 60% van de subsidiabele kosten. Meer informatie hierover vind je op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Subsidie gemeentelijke monumenten Eigenaren van gemeentelijke monumenten kunnen 25% terugkrijgen van de subsidiabele onderhouds- en restauratiekosten met een maximum van € 10.000,- per 5 jaar. Maximaal de helft van dit bedrag kan ingezet worden voor het isoleren van het pand. De subsidie wordt aangevraagd voorafgaand aan de uitvoering van de werkzaamheden. Meer informatie is te vinden op www,laarbeek.nl/ monumenten.

Nationaal Restauratiefonds Eigenaren van een rijks- en gemeentelijke monumenten kunnen via het Nationaal Restauratiefonds een lening met lage rente aanvragen voor restauratie en energiebesparende maatregelen.

55

Herbestemmen Sommige monumenten kunnen niet meer ingevuld worden met activiteiten waarvoor ze bedoeld waren. Denk hierbij aan kloosters, kerken en fabrieken. Belangrijk is om een nieuwe functie te zoeken voor het gebouw. Behoud door ontwikkeling is het uitgangspunt. Als een monument gebruikt wordt, zal het niet zo snel in verval komen. De gemeente helpt graag bij het zoeken naar een bestemming voor het gebouw. Subsidies voor herbestemmingsonderzoek Vanuit het rijk zijn er mogelijkheden om herbestemmingssubsidies te verkrijgen voor gemeentelijke en rijksmonumenten. Hiermee kunnen haalbaarheidsstudies en energiescans deels gefinancierd worden. De subsidieaanvraag kan elk jaar ingediend worden vanaf 1 oktober tot 30 november. Meer informatie is online te vinden. Boerderijenfonds Een eigenaar van een te herbestemmen boerderij die ook een monument of cultuurhistorisch waardevol pand is, kan voor subsidie in aanmerking komen via het Boerderijenfonds. Voorwaarde is dat het agrarisch erfgoed behouden blijft en er een meerwaarde is voor de omgeving. Een boerderij die alleen voor eigen bewoning wordt gerestaureerd voldoet niet aan de eisen. Verduurzamen Verduurzaming van gebouwen is tegenwoordig een belangrijk onderwerp. Erfgoed is per definitie duurzaam. Een monument kan je blijven hergebruiken. Het moet echter wel aan hedendaagse gebruikseisen voldoen om in stand te blijven.

Als niemand een monument gebruikt of bewoond, komt het snel in verval. Veel monumenteigenaren geven aan dat zij hun monument willen verduurzamen,

maar niet weten hoe. Bij monumenten is dit altijd maatwerk. Via ‘De Groene Menukaart’ zijn verduurzamingstips, maatregelen en financieringsmogelijkheden te vinden specifiek voor monumenten. Bij verduurzamingsplannen is het belangrijk om zorgvuldig om te gaan met de monumentale waarden. Je kan zelf veel kleine en goedkope maatregelen nemen, zoals het plaatsen van radiatorfolie en thermostaatknoppen. Ook aanpassingen zoals een HR ketel, vloerisolatie of isolerend glas hebben geen of beperkte visuele effecten. Bij ingrepen met een grotere visuele verstoring is het belangrijk om met de adviescommissie voor monumenten in gesprek te gaan en samen tot een haalbaar plan te komen. Quickscan verduurzamingsmaatregelen In de nieuwe subsidieverordening voor monumenten in Laarbeek is opgenomen dat een quickscan voor verduurzamingsmaatregelen van een monument subsidiabel is. Als monumenteigenaar kan je eenmalig maximaal € 1000,- subsidie ontvangen voor een uitgevoerde quickscan. Belangrijk is dat een dergelijke quickscan door iemand met specifieke kennis van monumenten wordt uitgevoerd, bijvoorbeeld door Monumentenwacht Noord-Brabant die zogenaamde ‘keukentafelgesprekken’ voert over verduurzaming van monumenten. Duurzaamheidslening Laarbeek Voor het energiezuinig maken van een woning kun je een duurzaamheidslening aanvragen bij gemeente Laarbeek.

Zonnepanelen kunnen hier niet mee gefinancierd worden. Deze regeling is niet specifiek voor monumenteigenaren, maar kan wel door hen

gebruikt worden. De duurzaamheidslening staat los van een eventueel noodzakelijke vergunningsaanvraag. Zonnepanelen Specifiek voor zonnepanelen zijn gemeentelijke richtlijnen vastgesteld voor monumenten, beeldbepalende en cultuurhistorisch waardevolle panden, zie bijlage 2. Het heeft de voorkeur om de panelen uit het zicht te leggen vanaf de straatkant. Denk hierbij aan het achterdakvlak (als het geen zichtzijde is) of op een bijgebouw. Als er geen andere mogelijkheden zijn, kunnen de mogelijkheden voor zonnepalen in het zicht besproken worden met de gemeente. Belangrijk is dat de visuele kwaliteit niet achteruit gaat. Asbestsanering Asbest werd in 1993 verboden. Alle gebouwen van voor deze tijd kunnen asbest bevatten, zo ook monumenten. Het is niet verplicht om asbest te verwijderen als deze nog in redelijke staat is en goed vastzit in ander materiaal. Bij bouw- of sloopwerkzaamheden of bij een risico op blootstelling aan asbestvezels is er wel een verplichting om iets te doen aan het asbest. Er moet dan een asbestinventarisatie worden uitgevoerd. Op basis van de asbestinventarisatie kan er een saneringsplan worden opgesteld. Het Laarbeekse uitgangspunt is dat het aangetroffen asbest zo veel mogelijk gesaneerd wordt. Hierbij dient wel rekening gehouden te worden met de monumentale waarden.

Het saneringsplan dient samen met de verbouwingsplannen afgestemd te worden met de adviescommissie voor monumenten.

56

erf GO ED

Interview

Een nieuw verhaal voor het rijksmonument

Justin en Eva Otting verruilden twee jaar geleden de Pijp in Amsterdam voor het ouderlijk huis van Eva aan het Laar in Aarle-Rixtel. Ze verbouwden de monumentale boerderij tot een fijne plek om te wonen én te werken. Eva en Justin bieden dagbesteding aan jongeren en (jong)volwassenen met gedrags-, leer- en/of psychische problemen in en om ‘De Goeikamer’; hun koffiehuis en theetuin.

Eva en Justin, wat is bijzonder aan wonen in een rijksmonument? “Het wonen in een monument geeft je een speciaal gevoel. Er zitten zo veel verhalen in dit pand en wij zijn eigenlijk een nieuw verhaal”, vertelt Justin. Eva vult aan: “Ik heb nog steeds het romantische gevoel van vroeger toen ik hier als klein meisje speelde, alleen is het gevoel nu een mix van vroeger en het leven van alledag met al die lieve mensen om ons heen.” Waar zijn jullie het meest trots op na de verbouwing? “De vide. We hebben boven alles open gemaakt, zodat je de dakpunten kunt zien. Het is er nu heel licht en ruimtelijk en de kleine hokjes zijn weg. En de schouw in de woonkamer vinden we ook prachtig. Die staat er weer in vol ornaat. De schouw was ingebouwd en kwam er tijdens het sloopwerk ongeschonden uit, zo bijzonder!” Wat zijn de plus- en minpunten van wonen in jullie rijksmonument? “Je hebt hier ontzettend veel vrijheid en je kunt je eigen ding doen. We hebben niet zoveel buren en de buren die we hebben, zijn hele fijne mensen. Maar wonen in zo’n oud

57

pand is ook wel een beetje spannend. Hoe gaat het pand zich houden in de komende dertig jaar? De weersomstandigheden worden steeds heftiger. We hebben oude dakpannen en een rieten dak. We vragen ons wel eens af of het dak wel bestand is tegen een enorme hoosbui of veel sneeuw.”

Justin en Eva Otting voor hun monumentale boerderij

Jullie hebben een heel vergunningentraject doorlopen alvorens te renoveren. Hoe ging dat? Eva: “We stapten er realistisch in en we hebben ervoor gekozen om veel oude elementen te behouden. Dat vergroot de kans dat een vergunning snel verleend wordt. We zijn in gesprek gegaan met de monumentencommissie en een architectenbureau met veel ervaring op dit vlak heeft het vergunnin-

gentraject begeleid. Aan de buitenkant van de boerderij hebben we niet veel veranderd. Het enige punt van discussie was het weghalen van de schouw in de keuken. Daar deed de commissie moeilijk over. Die hebben we daarom laten zitten.” Op wat voor gebied zou de gemeente jullie kunnen ondersteunen? “Op het gebied van duurzaamheid. Dat is een kostbaar verhaal. Laat als gemeente zien welke subsidiemogelijkheden er zijn en wijs de weg.”

Wat zouden jullie tot slot tegen toekomstige eigenaren van een rijksmonument willen zeggen? “Als je een monument wilt kopen, moet je er gewoon voor gaan! Denk niet vanuit beperkingen. Je komt er gaandeweg wel achter wat wel en wat niet kan. Blijf bij jezelf en laat je niet te veel beïnvloeden door anderen.”

58

erf GO ED

Cultuurhistorisch waardevolle en beeldbepalende panden

4.2

Laarbeek staat vol mooie gebouwen. Er zijn wel meer dan 300 beeldbepalende en cultuurhistorisch waardevolle panden (lijst in bijlage 2). Het merendeel zijn boerderijen. Ze getuigen van de agrarische geschiedenis van Laarbeek en geven het buitengebied het authentieke plattelandskarakter. Verbouwen Beeldbepalende en cultuurhistorisch waardevolle panden worden beschermd omwille van het beeldbepalende karakter dat ze hebben en de ruimtelijke kwaliteit die ze geven aan een omgeving. De zichtzijdes (straatkant en zijkanten) en dakconstructie zijn beschermd. Dit betekent dat deze panden niet mogen afgebroken worden. Als stelregel geldt dat regulier onderhoud en plaatselijke herstellingen zonder vergunning mogelijk zijn. Aan de achterzijde kan vergunningsvrij verbouwd worden, zoals bij niet beschermde gebouwen. Ook verbouwingen binnenin zijn vergunningsvrij. Dit geldt niet voor rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten. Via de vergunningscheck van het omgevingsloket kun je checken of een vergunning nodig is. Overleg bij vragen met de gemeente. Aanvragen omgevingsvergunning Bij plannen om het dak of de zichtzijdes te veranderen of te renoveren is een omgevingsvergunning nodig. Denk hierbij aan het vernieuwen van het dak of het veranderen van de kozijnen. De vergunning vraag je aan via het omgevingsloket. De adviescommissie zal de aanvraag beoordelen.

De aanpassingen aan het pand moeten door een professional uitgewerkt zijn in een ontwerp. Bij grote verbouwen kan de commissie een bouwhistorisch onderzoek vragen. Belangrijk is om vroegtijdig in gesprek te gaan met de com59

missie via vooroverleg. Zo wordt duidelijk wat acceptabele aanpassingen zijn en wat niet. Informatie over de cultuurhistorisch waardevolle en beeldbepalende panden In de bestemmingsplannen en de Welstandsnota zijn beschrijvingen van de panden opgenomen. In de Welstandnota staan de criteria waaraan voldaan moet worden bij een verbouwingsplan. Vanaf 2022 zal de lijst met cultuurhistorisch waardevolle en beeldbepalende panden herijkt worden. De geactualiseerde lijst zal verwerkt worden in het nieuwe Omgevingsplan voor Laarbeek. Verduurzamen Verduurzaming is een veelbesproken onderwerp bij gebouwen. Omdat alleen een deel van de buitenzijde van de panden beschermd is, zijn veel reguliere duurzaamheidsmaatregelen mogelijk. Denk hierbij aan vloerisolatie, een warmtepomp en muurisolatie aan de binnenzijde. Bij maatregelen die het uiterlijk van de beschermde delen kunnen veranderen, moet een omgevingsvergunning aangevraagd worden. Dit geldt bijvoorbeeld voor zonnepanelen, nieuwe kozijnen met dubbel glas en dakisolatie waarbij het dak wordt verhoogd. Specifiek voor zonnepanelen worden gemeentelijke richtlijnen vastgesteld voor monumenten, cultuurhistorisch waardevolle en beeldbepalende panden.

60

erf GO ED

4.3

Cultuurhistorie Er zijn niet alleen gebouwen met cultuurhistorische waarde, maar ook groenstructuren, objecten en landschapselementen. Verschillende gebouwen en objecten samen kunnen een ensemble vormen. Zij dragen bij aan de authenticiteit van Laarbeek. Deze elementen zijn geïnventariseerd in de erfgoedkaart van Laarbeek. Wanneer heb ik te maken met cultuurhistorie? Bij een bestemmingsplanwijziging of het aanvragen van een omgevingsvergunning kan het zijn dat je rekening moet houden met cultuurhistorische elementen in het plangebied. Zij mogen niet zomaar beschadigd of vernield worden. Sommige elementen mogen niet verdwijnen. Bij andere plannen wordt gevraagd om ze te herstellen als onderdeel van het plan. Landschapselementen In het buitengebied zijn nog restanten van oude landinrichting terug te vinden in de vorm van landschapselementen. Voorbeelden zijn houtwallen en zandpaden. In de loop der jaren zijn veel van deze elementen verdwenen, daarom koesteren we degene die er nog wel zijn. Als door grondverzet bijvoorbeeld een steilrand (abrupt hoogteverschil tussen twee akkers) verloren is gegaan, kan deze teruggebracht worden. Per plan wordt er gekeken naar de tijdlijn van de plek en bepaald welke tijdslaag je wilt laten zien en wat er eventueel kan teruggebracht worden. Samen