10 20230926 Gebiedsvisie Eyckenlust en Omgeving def

Gebiedsvisie Landgoed Eyckenlust en omgeving Beek en Donk Landgoed Eyckenlust als vliegwiel voor een bredere gebiedsontwikkeling

29 augustus 2023

i.s.m.

FAA

GROENE LONG VOOR BEEK EN DONK Landgoed Eyckenlust is een prachtig landgoed dat

Strootman Landschapsarchitecten en Floris

onlosmakelijk is verbonden met de ontwikkeling

Alkemade maken in opdracht van het landgoed en

van het dorp Beek en Donk, gemeente Laarbeek.

de gemeente een masterplan voor een duurzame en

Het landgoed is al sinds 1745 in eigendom van de

toekomstgerichte ontwikkeling van het landgoed.

familie de Jong van Beek en Donk. Met de komst

De gebiedsvisie is hiervoor de basis. De gemeente,

van de Zuid-Willemsvaart in 1826 is een enorme

waterschap Aa en Maas, provincie Noord-Brabant en

economische impuls gegeven aan de omgeving,

de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed zijn intensief

maar werd het landgoed ook letterlijk afgesneden

betrokken bij dit proces.

van Beek en Donk. De huidige eigenaar van het landgoed, wil net zoals zijn voorouders het landgoed goed doorgeven aan de toekomstige generaties waarbij de van oudsher typerende maatschappelijke betekenis wordt gecontinueerd en geactualiseerd. In de bijna vier eeuwen dat het landgoed met kasteel bestaat is er veel veranderd, maar één constante bleef overeind: de betekenis van de omgeving voor het landgoed en omgekeerd waar het gaat om natuur, cultuur en maatschappelijke betrokkenheid.

Binnenplaats van Eyckenlust met rechts zicht op de Kasteelsingel aan de Aa.

2

Nadere uitwerking Omgevingsvisie Buitengebied In de Omgevingsvisie Buitengebied van Laarbeek wordt de kans geboden voor een nadere uitwerking voor Landgoed Eyckenlust, als onderdeel van

In deze gebiedsvisie ligt de nadruk op de wijze waarop het landgoed en haar omgeving een rol ingezet kunnen worden voor de maatschappelijke opgaves waarvoor we staan. De uitgangspunten worden hierna thematisch uiteengezet.

het Aa-landschap. De gemeente en landgoed nemen hun verantwoordelijkheid door waar mogelijk het landgoed in te zetten voor de grote maatschappelijke opgaven waarvoor we als samenleving staan, zoals klimaatadaptie, mobiliteit, transitie van de landbouw, woningbouwopgave en natuurherstel.

Creëer verbindingen met omliggende natuurgebieden en maak Landschapspark Eyckenlust als groene contramal.

3

GEBIEDSVISIE EYCKE

VERSIE 28 AU

4

ENLUST EN OMGEVING

UGUSTUS 2023

TITEL Wij verheugen ons enorm om aan de parkenvisie

van verval zichtbaar. Op die plekken is op (korte)

voor Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem te

termijn actie nodig om de parken hun oude luister

mogen werken. We beschouwen het als een groot

terug te geven, en bestendig te maken voor de

voorrecht om te werken aan landgoederen met een

toekomst.

lange historie en deze weer toekomstbestendig

Deze tijd heeft laten zien hoe belangrijk groen

te maken. Dit doen we voor landgoed Twickel,

is voor mensen: om naar buiten te kunnen, te

waar we sinds 2015 als huislandschapsarchitect

bewegen en te recreëren. Alle reden om zuinig

bij betrokken zijn. Ook hebben we recent, in

om te gaan met het unieke groen in en rond de

opdracht van Geldersch Landschap & Kasteelen, voor

stad. Daarnaast is er ook de urgentie om groen

landgoed Brakel een vernieuwingsplan gemaakt dat

in te zetten als middel tegen de gevolgen van de

op dit moment wordt uitgevoerd. Met respect voor

klimaatverandering en groeit de wens om groen

de historische parkaanleg passen wij landgoederen

vanuit andere perspectieven te bezien, zoals

aan aan nieuwe omstandigheden met aandacht voor

klimaatadaptatie en biodiversiteit. Dit stelt

het huidige en toekomstige gebruik.

nieuwe eisen aan de inrichting. Het gaat hierbij niet langer alleen over schoonheid of recreatief

Subkop De Rijksmonumentale parken Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem voegen een unieke groene kwaliteit toe aan de stad Arnhem. De prachtige bossen, indrukwekkende watervallen, historische bouwwerken en spannende doorkijkjes vormen tezamen een topvoorbeeld van een romantisch landschapspark: een arcadisch landschap dat zijn weerga in Nederland niet kent. De ligweide, steile tuin, gezellige horeca en keur aan evenementen zorgen ervoor dat het park iedereen iets te bieden heeft. Een blokje om, even de hond uitlaten of een lange boswandeling; dankzij de prominente ligging van de parken nabij de stadskern aan de ene kant, en grenzend aan de Veluwe aan de andere kant, vormen ze een groen toevluchtsoord voor álle Arnhemmers. De unieke combinatie van landschap en cultuurhistorie in de parken, tuinen en bossen

gebruik, maar ook om het optimaliseren van de bijdrage aan verkoeling of soortenrijkdom in de stad. De parken zijn dus toe aan een nieuwe visie en ontwikkelplan. Met die nieuwe visie kunnen we de parken voorbereiden op de toekomst. Parken zijn immers dynamisch, en aanpassingen of nieuwe toevoegingen hebben tijd nodig om zich te ontwikkelen. Door nu met voorstellen te komen voor de verbetering van de parken, kunnen we de huidige kwaliteiten van Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem ook voor toekomstige generaties veiligstellen, en nieuwe kwaliteiten ontwikkelen.

FAA

Subkop Gemeente Arnhem heeft ons bureau – met vestigingen in Amsterdam én Arnhem - gevraagd en offerte uit tein de komende decennia, en hoe om te gaan met ontwikkelingen van deze

maakt Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem zeer geliefd. De almaa sr toenemende bezoekersaantallen zijn daar het bewijs van. Hoewel de parken onverminderd populair zijn bij hun bezoekers, is op sommige plekken ook slijtage of een eerste teken

5

GEBIEDSVISIE EN TRANSITIE Thema landbouw, natuur en bos

zorgt dit voor een aantrekkelijk recreatief netwerk

Uitgangspunt 1: Groene contramal

betekenis krijgen.

Het landgoed is een groen gebied grenzend aan

Het deels terugbrengen van de historische

de kern van Beek en Donk. Het landgoed kan het

houtwallenstructuur leveren een belangrijke

hart vormen van de contramal van de oprukkende

bijdrage aan biodiversiteit en zorgen voor een

verstedelijking en verrommeling van het landschap

fijnmazige ruimtelijke en ecologische structuur. Dit

met kassen, bedrijventerreinen en infrastructuur.

kan gecombineerd worden met een kleinschalige,

Een aantrekkelijk landschap van vertraging,

gevarieerde en sociale vorm van landbouw.

waarbij historische verbindingen een actuele

verbonden met andere belangrijke groengebieden in de omgeving met betekenis op de schaal van

Uitgangspunt 3: Bevorderen duurzame landbouw

Brainport Eindhoven. Een landschapspark met een

Landbouw was, is en blijft belangrijk voor het

stevige ruimtelijke structuur die zorgt voor een

landgoed. Om bij te dragen aan de belangrijke

goed recreatief en ecologisch netwerk en voorkomt

maatschappelijke opgaven zijn de ambities voor

dat de dorpen verder aan elkaar groeien.

de transformatie van de landbouw hoog. Waar de landbouw eeuwenlang gericht is geweest op het

Een stevig groen netwerk van bos en lanen is

maximaliseren van opbrengsten en schaalvergroting

nodig om een groene contramal te vormen (zie de

zet de toekomstgerichte landbouw op het

afbeelding op pagina 7). Met de aanplant van een

landgoed juist in op landschapsinclusiviteit en

aanzienlijke hoeveelheid nieuw bos ontstaat er

kleinschaligheid.

een natuurlijke beekgeleide boszone langs de Aa

Een duurzame vorm van landbouw waarbij

en de Broekkant Aa die zorgt voor een robuuste

samenwerken met de natuur het uitgangspunt is

ecologische verbinding met Missieklooster

en een rijk bodemleven de basis vormt. Gericht op

Heilig Bloed en natuurgebied de Biezen. Bij deze

smaakvolle en gezonde producten voor de lokale

ontwikkeling van nieuw en de transformatie van

markt met een bedrijfsvoering die uitnodigt

bestaand bos wordt er ingezet op een variatie die

tot ontmoeting en bijdraagt aan de van oudsher

maximaal bijdraagt aan biodiversiteit en zorgt

aanwezige sociale binding met de omgeving. Denk

voor een rijke en aantrekkelijke bosbeleving. Deze

hier bijvoorbeeld aan het terugbrengen van een

bosontwikkeling levert een belangrijke bijdrage aan

van de talrijke boomgaarden die in het gebied

het realiseren van de Brabantse bossenstrategie

aanwezig waren.

waarmee de provincie met de uitbreiding van

Deze aanpak kan een voorbeeld vormen voor de

13.000 ha bos in 2030 inzet op meer en beter bos

omgeving. Het is de wens en ambitie om deze

voor mens, dier en plant.

kleinschalige vorm van landbouw uit te breiden tot ruim over de grenzen van het landgoed.

Uitgangspunt 2: Herstellen en versterken historische laanstructuur en landschapselementen Historische kaarten tonen een sterke laanstructuur waarmee Eyckenlust verbonden was met zijn omgeving. Het waar mogelijk herstellen van de historische laanstructuur en de aanplant van nieuwe lanen vormen een belangrijk onderdeel van de planvorming. In combinatie met de bossen

6

Water en bodem

Het natuurlijke water- en bodemsysteem

Uitgangspunt 4: de Aa als

een wezenlijk onderdeel van de inrichting,

groenblauwe verbinding versterken

bedrijfsvoering en beheer van het landgoed. Het

De Aa stroomt door de oostelijke zijde van Beek en

karakteristieke en gekanaliseerde karakter van

Donk. Samen met de historische ‘vooruitgang’ in

de beek blijft deels behouden en voorzien van

de landbouw is deze beek onderdeel geworden van

natuurlijke- en voor inundatie ingerichte oevers en

een steeds verder geoptimaliseerd watersysteem

een vispasseerbare stuw. Op andere delen worden

dat vooral gericht was op het gereguleerd

oude meanders gebruikt voor het terugbrengen van

afvoeren van water. Het waterschap Aa en Maas

een meer natuurlijke beekloop en het toevoegen

werkt aan de transformatie van de Aa naar een

van een bypass in het naast- en laaggelegen

veel duurzamer en klimaatrobuust watersysteem,

inundatiebos. Op deze manier vormt het rijke

dat is gericht op het tegengaan van droogte en

verleden van de Aa de basis voor een duurzame

wateroverlast door water vast te houden. Daarbij

groenblauwe ruggengraat van landschapspark

worden natuurwaarden en waterkwaliteit verbeterd

Eyckenlust. Om de contramal te versterken en de

wat bijdraagt aan de doelstellingen voor de

doelstellingen voor beekherstel van de Aa te halen

Kaderrichtlijn Water. Het met de transformatie

is het wenselijk om de Aa vanaf de Blauwe Poort tot

van de landbouw gepaard gaande gezonde

aan de nieuwe Zuid-Willemsvaart meer ruimte te

bodemsysteem is hier onlosmakelijk mee verbonden.

geven.

wordt weer sturend en op Landgoed Eyckenlust

Lanen, bossen en de Aa vormen de duurzame hoofdstructuur van landschapspark Eyckenlust en zorgen voor robuuste groenblauwe en recreatieve verbindingen tussen Eyckenlust, Beek en Donk en omliggende natuurgebieden.

7

Woon- en leefklimaat

Uitgangspunt 7: Integrale aanpak mobiliteit

Uitgangspunt 5: Woningen toevoegen ter

benaderd met de verschillende betrokken partijen.

instandhouding van het landgoed

Langs de Gemertseweg komt een snelfietsroute. De

Naast groen en blauw is ook ‘rood’ een essentiële

noodzakelijke aanpassingen bieden kans om, in

laag van een goed functionerend en ‘compleet’

combinatie met het van de grens van de bebouwde

landgoed. Tot in de 18e eeuw waren er diverse

kom, de Gemertseweg her in te richten als een

hoeves aanwezig op de gronden van Eyckenlust.

groene entree van het dorp.

De uitdagingen rondom mobiliteit worden integraal

Veelal waren deze pachtboerderijen gesitueerd buiten de huidige grenzen van het landgoed.

Uitgangspunt 8: Verduurzaming landgoed

Inmiddels zijn ze grotendeels verdwenen. Om bij te

De historische sfeer en kwaliteit van het landgoed

dragen aan het oplossen van de lokale en regionale

wordt grotendeels bepaald door de aanwezigheid

woningnood, en als middel voor ‘behoud en

van historische gebouwen en elementen. Om dit

duurzaam door ontwikkeling’, is het uitgangspunt

te behouden, te versterken en onzichtbaar te

om woningen toe te voegen in het landgoed als

moderniseren worden deze rijksmonumenten

financiële drager voor de instandhouding. Dit

gerestaureerd en verduurzaamd. Het idee voor het

gebeurt op een manier die passend is bij de

toevoegen van een waterkrachtcentrale in de Aa

historische karakteristiek en bijdraagt aan het

is een ander voorbeeld waarmee de ontwikkeling

versterken van het cultuurhistorisch erfgoed zoals

van het landgoed bijdraagt aan de opgave voor de

dat is terug te vinden op historische kaarten. Net

energietransitie.

zoals in de oorspronkelijke opzet wordt de nieuwe bebouwing gekoppeld aan het eerder benoemde herstel van bossen, lanen en houtwallen en vormt daarmee een integraal onderdeel van de op de historie gebaseerde ruimtelijke compositie van het landgoed. Uitgangpunt 6: Uitbreiden recreatieve verbindingen Een op de wandelaar gericht, verbeterd en ‘vertragend’ recreatief netwerk verbindt het landgoed met zijn omgeving. Het routesysteem maakt de rijkdom aan historische en nieuwe lagen bereikbaar en beleefbaar. Een nieuwe brug over het kanaal is nodig om het landgoed te beleven als een samenhangend groen hart van Landschapspark Eyckenlust. Het is cruciaal voor het herstel van historische relatie met de Groene Long die na de komst van de Zuid-Willemsvaart (1822-1826) is afgescheiden van het landgoed. Samen met een veel aantrekkelijkere inrichting van de oevers en het naastgelegen afleidingskanaal wordt het kanaal op die manier getransformeerd van een historische doorsnijding naar een aantrekkelijke verbinding.

Bestaande routes, potentiële nieuwe routes (roze) en een potentiële brug over de Zuid-Willemsvaart (icoon) verbinden het landgoed met Beek en Donk en de omgeving.

8

Impressie mogelijke brug over de Zuid-Willemsvaart.

9