RIB26-118 213a Onderzoeksrapport Integraal Veiligheidsbeleid onderdeel Ondermijning
Tekst van het document
1814576 / 1814799 gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk www.krimpenerwaard.nl RAADSINFORMATIEBRIEF VAN HET COLLEGE VAN B&W VOOR de gemeenteraad CC DATUM 14 oktober 2026 ONDERWERP 213a onderzoeksrapport Integraal Veiligheidsbeleid onderdeel Ondermijning Beste meneer, mevrouw, Artikel 213a van de gemeentewet schrijft voor dat de gemeente onderzoek doet naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gevoerde bestuur. Dit ten behoeve van het lerend vermogen. In 2026 is de ondermijningsaanpak, een prioriteit in het collegeprogramma en Integraal Veiligheidsbeleid, onderzocht. Dit onderzoek is inmiddels afgerond en gepresenteerd in de auditcommissie. Uit het onderzoek blijkt dat de ondermijningaanpak, met de schaarse hiervoor beschikbare capaciteit, in de beleidsperiode duidelijk is versterkt. In 2023 werd de uitvoering weliswaar geremd door het vertrek van de specifieke functionaris, maar in 2024 is de opwaartse lijn ingezet: met hernieuwde focus en slagkracht zijn de randvoorwaarden voor een effectieve aanpak nu gerealiseerd. Instrumenten zijn doorontwikkeld, de samenwerking met partners is geïntensiveerd en de aanpak is beter verankerd binnen de organisatie.
Er is vaste capaciteit voor ondermijning, taakaccenten zijn gelegd, intern en extern is ingezet op bewustwording, beleid (IVB, APV, Damocles, Bibob en mensenhandel) is actueel, toezicht en handhaving zijn geborgd, integrale controles zijn uitgevoerd, de gemeente is deel gaan nemen aan dealbreakers en heeft de VOG-p ingevoerd. De onderzoeksresultaten wijzen in de richting van een doeltreffende en doelmatige aanpak. Tegelijkertijd vragen diverse thema’s nog aandacht, bleken signalen en incidenten veelal leidend, kan de relatie tussen ambities, prioriteiten, activiteiten, resultaten en monitoring versterkt worden en staat ondermijning duidelijk te boek als een wicked problem: telkens als je denkt dat je de oorzaak hebt weggenomen, steekt het elders weer de kop op. Dit vraagt doorlopend reflectie op wat werkt, voor wie en tegen welke inzet. Aandacht blijft noodzakelijk: succes vraag niet om achteroverleunen, maar om vasthouden en doorontwikkeling wat werkt. In het verlengde daarvan zijn drie aanbevelingen gedaan: 1. Werk naast de meerjarige beleidsnota met een (tweejarig) uitvoeringsprogramma; 2. Ontwikkel de monitoring door; 3. Houdt oog voor de organisatorische borging van de aanpak en specifiek rond de wet Bibob.
Reactie college: Het college bedankt voor het uitgevoerde onderzoek en deelt het beeld dat de inspanningen die de afgelopen jaren zijn geleverd hebben bijgedragen aan de ontwikkeling en professionalisering van de ondermijningsaanpak. De nadruk lag in de afgelopen periode vooral op het opbouwen, organiseren en uitvoeren van de aanpak. Het rapport biedt handvatten om een volgende stap te zetten in de verdere ontwikkeling van de aanpak, met meer aandacht voor strategische keuzes en prioriteiten. Het college onderschrijft de aanbevelingen uit het onderzoek. Met het dit jaar vast te stellen Integraal Veiligheidsbeleid wordt de strategische koers voor de aanpak van ondermijning en andere veiligheidsthema’s vastgelegd. Deze koers wordt vervolgens uitgewerkt in een integraal uitvoeringsplan. Daarbij kan het college pag. 2/2 zich vinden in de aanbeveling om te werken met een tweejarig uitvoeringsplan, omdat dit een passende balans biedt tussen wendbaarheid enerzijds en rust en continuïteit in de uitvoering anderzijds. Daarnaast herkent het college de bevinding dat de beschikbare capaciteit beperkt is en dat dit vraagt om bewuste keuzes en een zorgvuldige inzet van mensen en middelen. Ook onderschrijft het college het belang van meer inzicht in de resultaten en effecten van de aanpak.
Hoewel het meten van effecten binnen het veiligheidsdomein niet altijd eenvoudig is, ziet het college het versterken van dit inzicht als een belangrijke opgave voor de komende jaren. Bij de totstandkoming van het collegeprogramma is deze ambitie expliciet benoemd. Hieraan zal bij de verdere uitwerking van het uitvoeringsprogramma nader invulling worden gegeven. Bijlage: 213a onderzoeksrapport IVB Ondermijning Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard, de secretaris, de burgemeester, J. Hennip ir. J. Beenakker Met het oog op ondermijning Een zelfonderzoek naar de doelmatig- en doeltreffendheid van ondermijning als onderdeel van het integraal veiligheidsbeleid
2 Titelpagina Een zelfonderzoek naar de doelmatig- en doeltreffendheid van ondermijning als onderdeel van het integraal veiligheidsbeleid Datum uitvoering: medio 2026 Uitgevoerd door: Team: Concern control
3 Samenvatting In het collegeprogramma (22-26) en het integraal veiligheidsbeleid (23-26) heeft de gemeente Krimpenerwaard ondermijning als prioriteit bestempeld. In dit 213a-onderzoek is de aanpak hiervan in die periode bestudeerd, waarbij specifiek gekeken is naar doelmatig- en doeltreffendheid. Daarbij is het beeld ontsaan van een gemeente die haar ondermijningsaanpak, met de ter beschikking staande middelen, duidelijk heeft versterkt. Instrumenten zijn verder ontwikkeld, de samenwerking met partners is geïntensiveerd en de aanpak is beter verankerd binnen de organisatie. Belangrijke randvoorwaarden voor een effectieve aanpak van ondermijning zijn gecreëerd. Op basis van het onderzoek wordt voorzichtig gesteld dat de aanpak doeltreffend en doelmatig lijkt te zijn geweest. Net als bij veel beleidsonderzoeken zijn uitspraken hierover met enige onzekerheid omgeven. Dat ondermijning een breed en grotendeels verborgen fenomeen is en dat diverse interventies ingezet worden ter preventie, maakt dat ook hier het geval. Het is lastig vast te stellen welk effect het handelen daadwerkelijk heeft op de omvang en aard van ondermijnende criminaliteit. Met concrete doelstellingen en daaraan gekoppelde meetpunten, hetgeen waarvan de afgelopen jaren beperkt sprake was, kunnen wel relevante inzichten worden opgedaan.
Dit biedt aanknopingspunten om de doeltreffendheid van de aanpak verder te vergroten, al moet daar de kanttekening aan worden toegevoegd dat ondermijning te boek staat als wicked problem: telkens als je denkt dat je de oorzaak hebt weggenomen, steekt het probleem elders weer de kop op. Dat de gemeente meer dan alleen de voorgenomen activiteiten heeft uitgevoerd, het beschikbare basisinstrumentarium heeft ingezet, de aanpak stapsgewijs verder lijkt te hebben geprofessionaliseerd en binnen de beschikbare capaciteit keuzes heeft gemaakt, maakt onder andere dat tot de conclusie wordt gekomen dat de aanpak aannemelijk doeltreffend en doelmatig was. Tegelijkertijd is ondermijning breed, zijn diverse thema’s op de lange baan geschoven, waren toch vooral signalen en incidenten leidend en kan de relatie tussen ambities, prioriteiten, activiteiten, resultaten en monitoring nog explicieter. Om de aanpak verder te versterken worden drie aanbevelingen gedaan. Ten eerste wordt aanbevolen een uitvoeringsprogramma naast het beleidskader te introduceren. In het kader kunnen de ambitie, strategische doelstellingen, prioriteiten en randvoorwaarden voor de aanpak vastgelegd worden, waar vervolgens in het uitvoeringsprogramma concrete activiteiten, daarmee te behalen resultaten en bijbehorende verantwoordelijkheden aan gekoppeld worden.
Een dergelijke scheiding voorkomt een globaal of juist omvangrijk en daarmee weinig flexibel document en sluit beter aan bij het karakter van de opgave. Daarbij is het advies te kiezen voor een tweejaarlijks uitvoeringsprogramma. Dit met oog op doelmatigheid en gezien dit aansluit bij een sturing die meer gericht is op resultaat (in plaats van activiteit). Dit lijkt een nastrevenswaardige balans tussen wendbaarheid en continuïteit in de uitvoering. Ten tweede wordt aanbevolen de monitoring door te ontwikkelen om zo beter zicht te krijgen en te kunnen sturen. Door de nadruk minder te op uitgevoerde activiteiten en meer op resultaten te leggen, kunnen waardevolle inzichten worden opgedaan. Volledig aantoonbaar maken van impact is niet realistisch, maar het verzamelen van meer bruikbare informatie wel. Het advies is daarbij bewuste keuzes te in wat wel en niet wordt gevolgd niet te schuwen en oog te blijven houden voor welke middelen hiervoor worden ingezet. Ten derde wordt aanbevolen de organisatorische borging van de aanpak in het vizier te houden. De aanpak is kwetsbaar te noemen doordat er geen specifiek gelabelde financiële middelen voor zijn en door de afhankelijkheid van een beperkt aantal functionarissen en hun kennis en expertise.
Door processen vast te leggen en actuele te houden, door te blijven gaan met kennis delen en bewust na te denken over waar welke taken worden belegd, wordt de afhankelijkheid van individuele functionarissen verminderd. De algemene conclusie luidt dat Krimpenerwaard in de onderzochte periode belangrijke stappen heeft gezet in de verdere ontwikkeling van de aanpak van ondermijning. Tegelijkertijd blijft ondermijning een complex vraagstuk dat vraagt om voortdurende afwegingen, samenwerking, leren en bijsturen. Een lange adem en continue reflectie op wat werkt, voor wie en tegen welke inzet van mensen en middelen, is nodig. De voorgestelde aanbevelingen zijn erop gericht de aanpak in de komende beleidsperiode verder te versterken en beter inzichtelijk te maken. 4 Inleiding Aanleiding en kader Artikel 213a van de Gemeentewet verplicht het college van burgemeester en wethouders (B&W) om periodiek intern onderzoek te (laten) verrichten naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gevoerde bestuur. Een 213a-onderzoek, ook wel collegeonderzoek genoemd, is een zelfonderzoek welke de transparantie van het gemeentelijk handelen vergroot, maar vooral wordt ingezet om te toetsen in hoeverre de organisatie ‘in control’ is en ter bevordering van het leren vermogen. Het 213a-onderzoek is onderscheidend ten opzichte van andere (verplichte) onderzoeksfuncties.
Het dient niet om de reguliere controle van de planning- en controlcyclus te vervangen, niet om het werk van de accountant over te doen en is ook geen kopie van een rekenkameronderzoek, al vertoont het met dat laatste sterke gelijkenissen. Beide richten zich namelijk op het verschaffen van inzicht in doelmatigheid en doeltreffendheid, hetgeen naast rechtmatigheid ook aandacht moet blijven krijgen. Rekenkameronderzoek is echter een onafhankelijke externe controle voor de raad, waar een 213a- onderzoek een intern onderzoek in opdracht van het bestuur zelf is. Het college licht de rekenkamer tijdig in over de gekozen onderzoeksonderwerpen. De rekenkamer kan de keuze voor haar onderwerpen hierop baseren of gebruik maken van de resultaten van het 213a-onderzoek. In de Verordening onderzoeken doelmatigheid en doeltreffendheid bestuur Krimpenerwaard 2023 is de wettelijke verplichting verder lokaal uitgewerkt. Deze verordening regelt onder meer de onderzoeksfrequentie, de procedure voor het jaarlijkse onderzoeksplan, de afstemming van de onderwerpkeuze met de rekenkamer en de auditcommissie van de gemeenteraad en de definities. Conform verordening wordt onder doeltreffendheid verstaan: De mate waarin de gewenste prestaties en beoogde maatschappelijke effecten van het beleid daadwerkelijk worden behaald.
Doeltreffendheid wordt beoordeeld door gerealiseerde effecten af te zetten tegen vooraf geformuleerde doelen en andere relevante referentiekaders, zoals indicatoren, resultaten uit eerdere jaren of resultaten van vergelijkbare organisaties. Daarbij staat de vraag centraal in hoeverre de beoogde doelen zijn bereikt en in hoeverre aannemelijk is dat de uitgevoerde activiteiten hebben bijgedragen aan deze resultaten. Onder doelmatigheid wordt verstaan: De mate waarin de gewenste prestaties en beoogde maatschappelijke effecten worden gerealiseerd met de beschikbare middelen. De vraag is of de beschikbare middelen op een efficiënte, proportionele en passende wijze zijn ingezet, gegeven de beoogde prestaties en kwaliteitsnormen. Doelmatigheid kent geen vaste, algemene norm. Organisaties kunnen wel eigen streefwaarden hanteren, zoals budgetgrenzen, tijdsnormen of benchmarkwaarden. Het oordeel over doelmatigheid ontstaat door de inzet van middelen te relateren aan gerealiseerde prestaties, de kwaliteit daarvan, mogelijke alternatieve werkwijzen, resultaten uit eerdere jaren en prestaties van vergelijkbare organisaties. Doelmatigheid en doeltreffendheid beschrijven elk een ander deel van de sturingsketen, maar worden bij voorkeur in samenhang bezien.
Een efficiënte inzet van middelen is namelijk pas van waarde wanneer deze bijdraagt aan het realiseren van de beoogde maatschappelijke doelen. Omgekeerd is het bereiken van doelen minder waardevol wanneer daarvoor onevenredig veel middelen nodig zijn geweest. Maatschappelijke waarde ontstaat wanneer doelen worden bereikt en de beschikbare middelen daarbij passend en efficiënt zijn ingezet.
5 Onderwerp van onderzoek In 2018 werd het Strategisch Beraad Ondermijning opgericht met als doel het in gang zetten van een beweging die de aanpak van ondermijning lokaal, regionaal, landelijk en internationaal verstevigd. Van Dam & Oosterbaan stelde in 2023, na een analyse van coalitieakkoorden, dat de aandacht toenam: ondermijning door georganiseerde criminaliteit ofwel ondermijnende criminaliteit, had niet alleen in het landelijk coalitieakkoord 21-25 een plek gekregen, maar ook een prominente in verreweg de meeste gemeentelijke coalitieakkoorden 22-26. In het landelijke akkoord staat dat dit thema vraagt om een harde, realistische en effectieve aanpak. De directeur van de VNG riep in diezelfde periode op door te pakken en gaf daarbij aan dat de investeringen van het kabinet het meest opleveren als de aanpak effectief bestuurd wordt en de samenwerking verder zou worden verbeterd. De weg naar een effectieve aanpak is niet lineair, zo blijkt wel uit bijvoorbeeld het opheffing van het MIT en later het NSOC. Het was niet doeltreffend en doelmatig genoeg. Het was de Tweede kamer die de stekker uit het NSOC trok; het zoveelste initiatief met onduidelijke meerwaarde. Teun van Ruitenburg, lector ondermijning, begreep de keuze ergens wel: "De vraag of je genoeg resultaat hebt geboekt, valt of staat met de vraag wat je gedaan wil hebben.
Ze hebben hun doelen te weinig concreet gemaakt." Hij hoopt dat de miljoenen euro’s die eraan zijn besteed niet helemaal voor niks zijn geweest doordat medewerkers wel nieuwe kennis en ervaring mee terugnemen. In 2026 verscheen het eerste Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland (DON), opgesteld door het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit, onderdeel van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Het Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland beschrijft de aard en ontwikkeling van ondermijnende criminaliteit en de kwetsbaarheden die criminelen benutten. Wat onder andere naar voren komt is dat gemeenten kwetsbaar zijn voor infiltratie en beïnvloeding door CSV’s. Het rapport en de daaropvolgende koersbrief van de minister aan de Tweede Kamer, vormen een belangrijke stap in de ontwikkeling van het Nederlands Ondermijningsbeleid. Echter wordt opgemerkt dat het rapport weliswaar uitvoerig de dreiging analyseert, maar daarbij relatief weinig aandacht besteedt aan de vraag hoe hier in de praktijk tegen wordt opgetreden. De maatschappelijke schade van georganiseerde criminaliteit wordt niet alleen bepaald door de kracht van criminele netwerken, maar ook door de kwaliteit van bestuur, publieke instituties, maatschappelijke organisaties en private partijen die daartegen weerstand bieden.
Belangrijke vragen die nog onbeantwoord blijven, zijn: Hoe weerbaar zijn bijvoorbeeld gemeenten? Welke vormen van samenwerking blijken effectief? Welke lessen zijn geleerd in vijftien jaar bestuurlijke aanpak van ondermijning? En waar liggen de grootste kwetsbaarheden? Hoe de bestuurlijke en maatschappelijke weerbaarheid op lokaal en regionaal niveau verder wordt versterkt, komt nier naar voren, terwijl juist daar zichtbaar wordt hoe georganiseerde criminaliteit doorwerkt in buurten, bedrijven en maatschappelijke instituties. De hiervoor geschetste ontwikkelingen laten zien dat ondermijnende criminaliteit hoog op de bestuurlijke agenda staat en dat de afgelopen jaren aanzienlijk is geïnvesteerd in de aanpak ervan. Tegelijkertijd bestaan vragen over de effectiviteit van de aanpak en de wijze waarop hierop wordt gestuurd. Gemeenten vervullen hierin een belangrijke rol vanuit hun bestuurlijke verantwoordelijkheid en regisserende functie binnen de integrale aanpak van ondermijnende criminaliteit. Tegen deze achtergrond is het relevant om op lokaal niveau inzicht te verkrijgen in de doeltreffend- en doematigheid van de gemeentelijke aanpak.
Onderzoeksvragen De hoofdvraag van het onderzoek luidt: In hoeverre is de gemeentelijke aanpak van ondermijning in de periode 2023–2026, gegeven de ambities en uitgangspunten van het Integraal Veiligheidsbeleid 2023–2026, doelmatig uitgevoerd en doeltreffend geweest? De volgende deelvragen worden beantwoord om tot een antwoord op de hoofdvraag te komen: (1) Welke doelen en uitgangspunten heeft de gemeente geformuleerd voor de aanpak van ondermijning in het IVB 2023–2026? (2) Welke inspanningen en instrumenten heeft de gemeente in de periode 2023–2026 ingezet binnen de aanpak van ondermijning, en hoe zijn deze uitgevoerd? (3) In hoeverre zijn de doelstellingen van de aanpak van ondermijning gerealiseerd en in hoeverre is aannemelijk dat de gemeentelijke inspanningen hieraan hebben bijgedragen? En (4) in hoeverre zijn de gemeentelijke inspanningen doelmatig uitgevoerd? 6 Afbakening en werkwijze De bestudeerde periode loopt van 2023 tot halverwege 2026. Het onderzoek richt zich op de rol van de gemeente binnen de aanpak van ondermijning. Daarbij staan het gemeentelijk beleid, de inrichting en aansturing van de aanpak en de verantwoording daarover door het college centraal.
Samenwerking met ketenpartners wordt betrokken voor zover deze relevant is voor de gemeentelijke aanpak, maar het onderzoek richt zich niet op het functioneren van afzonderlijke partners of op strafrechtelijke aspecten. Ook de inhoudelijke beoordeling van individuele casussen valt buiten de reikwijdte van het onderzoek. Het onderzoek beperkt zich tot het thema Ondermijning binnen het Integraal Veiligheidsbeleid (IVB). De bevindingen zijn daardoor niet zonder meer van toepassing op andere prioriteiten binnen het IVB. Het onderzoek is uitgevoerd volgens een gemengde onderzoeksopzet, waarin zowel kwalitatieve als kwantitatieve informatie is benut. Het onderzoek is gebaseerd op documentanalyse en analyse van beschikbare registraties en kengetallen. De documentanalyse had betrekking op beleids-, sturings- en verantwoordingsdocumenten. Daarnaast zijn beschikbare kwantitatieve gegevens geanalyseerd, waaronder gegevens uit Veiligheid in één oogopslag over controles en andere activiteiten binnen de aanpak van ondermijning. Vanwege de ruime beschikbaarheid van relevante documenten kon de documentanalyse de hoofdmoot van het onderzoek vormen. Dit sluit goed aan bij onderzoek naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid en uitvoering over een langere periode.
Het conceptrapport is voorgelegd aan een ervaren 213a-onderzoeker voor een onafhankelijke toets op de bevindingen en conclusies. De inhoudelijk betrokken functionarissen zijn vervolgens in de gelegenheid gesteld feitelijke onjuistheden te corrigeren en aanvullende context te verstrekken. Daarna is het conceptrapport voor een bestuurlijke reactie voorgelegd aan het management en het college. Leeswijzer In de volgende hoofdstukken worden de deelvragen één voor één behandeld, gevolgd door beantwoording van de hoofdvraag en daaruit volgende aanbevelingen in hoofdstuk 5. Daarna volgt nog een korte reflectie / discussie en de bijlagen.
7 Inhoud Inleiding ....................................................................................................................................4 Hoofdstuk 1: Doelen en uitgangspunten ...................................................................................8 Hoofdstuk 2: Inspanningen en uitvoering ...............................................................................10 Hoofdstuk 3: Doeltreffendheid ................................................................................................14 Hoofdstuk 4: Doelmatigheid ....................................................................................................16 Hoofdstuk 5: Conclusie en aanbevelingen .............................................................................18 Discussie/reflectie ...................................................................................................................19 Bijlagen ...................................................................................................................................20 8 Hoofdstuk 1: Doelen en uitgangspunten In de loop van 2022 heeft de gemeenteraad het Integraal Veiligheidsbeleid (IVB) van 2023 tot en met 2026 vastgesteld. In dit document staan de prioriteiten van de gemeente Krimpenerwaard voor die periode opgenomen. Het was de derde keer dat de gemeente een IVB vaststelde.
Het IVB 2023–2026 bouwde voort op het IVB 2019–2022, dat ondanks de invloed van COVID‑19 op de uitvoering inhoudelijk nog steeds passend werd geacht. De thema’s en prioriteiten bleken nog actueel en bleven centraal staan. De titel wijzigde van ‘Samen werken aan veiligheid’ naar ‘Samen verder werken aan veiligheid’, waarbij werd aangegeven dat de betekenis van ‘integraal’ steeds meer verschoof van een verzameling veiligheidsonderwerpen in één document naar beleid met een nadruk op samenwerking. In het IVB komen landelijke, regionale en lokale prioriteiten aan de orde. De landelijke Veiligheidsagenda, het regionale beleidsplan van de politie en het gemeentelijke coalitieakkoord liggen aan de basis van de zes lokale veiligheidsthema’s die in het IVB 2023-2026 naar voren komen. Bij alle zes thema’s is een prioriteit geformuleerd welke richting geeft aan de uitvoering en zijn activiteiten benoemd die in ieder geval zouden worden opgepakt in de beleidsperiode. Daarbij wordt benadrukt dat deze slechts een beperkte selectie vormen van de totale werkzaamheden en dat met deze structuur werd afgeweken van de aanbeveling die de rekenkamercommissie van de Krimpenerwaard had opgesteld na deelname aan het DoeMee-onderzoek naar toezicht en handhaving op het gebied van Openbare Orde en Veiligheid: SMART-doelen met een uitvoeringsnota.
Eén van de relevante thema’s in de periode, met zowel landelijk, regionaal als lokaal prioriteit, is ondermijning. Ondermijning is een breed en complex begrip. Zo breed, dat het een effectieve aanpak in de weg kan zitten (Houthuijs & Andringa, 2022). De gemeente omschrijft het in het IVB als het verzwakken of misbruiken van de structuur van de maatschappij, leidend tot aantasting van de fundamenten van het stelsel dat haar beschermt; ook wel de verwevenheid tussen onder- en bovenwereld. Als voorbeeld wordt de aankoop van vastgoed en bedrijven met crimineel verkregen middelen genoemd; witwassen. Waarom lokaal prioriteit wordt toegekend aan ondermijning, komt in het IVB aan de orde. Gewezen wordt op mogelijke waterbedeffecten vanuit grotere gemeenten die al langer actief inzetten op dit thema en op de lokale kwetsbaarheid van het uitgestrekte buitengebied. Ondermijning kreeg daardoor een prominente plaats in het coalitieakkoord en het IVB. In het coalitieakkoord Vitaal Vooruit staat hierover: De komende jaren zetten wij, in samenwerking met inwoners en bedrijven, andere overheden en organisaties in op het tegengaan en aanpakken van ondermijnende criminaliteit. Wij zetten in op een structurele aanpak en borging. In het IVB wordt vervolgens uitgebreider ingegaan op ondermijning.
In het IVB staat dat het brede begrip veel vraagt en dat er nog lokaal keuzes gemaakt moeten worden in welke thema’s prioriteit krijgen en welke werkzaamheden er binnen die prioriteiten gedaan kunnen worden. Het IVB eindigt met een lijstje activiteiten en organisatorische maatregelen die men in ieder geval wil gaan uitvoeren in de beleidsperiode, zoals het doorontwikkelen van de werkgroep ondermijning. Wat het beoogde resultaat van deze activiteiten is en wanneer sprake is van een voldoende geborgde en structurele aanpak, wordt niet nader beschreven. Bij de behandeling van het IVB in de gemeenteraad werd gevraagd om concrete en meetbare doelen en indicatoren op te nemen in de uitvoeringsnota, om de controlerende rol beter te kunnen vervullen. Dit verzoek resulteerde er uiteindelijk in dat de raad gedurende de beleidsperiode tweemaal per jaar de monitor Veiligheid in 1 oogopslag ontving, met een korte duiding in een raadsinformatiebrief bij opvallendheden. De monitor bevatte onder de noemer ondermijning diverse indicatoren, waaronder het aantal meldingen bij Meld Misdaad Anoniem, het aantal ontvangen en behandelde bestuurlijke rapportages en het aantal integrale controles. Concrete en meetbare beleidsdoelen ontbraken echter grotendeels, waardoor de indicatoren veelal niet waren gekoppeld aan duidelijke streefwaarden of normeringen.
De monitor bood daarmee weliswaar inzicht in activiteiten en ontwikkelingen, maar maakte slechts beperkt zichtbaar in hoeverre voortgang werd geboekt bij het realiseren van beleidsambities. Daardoor bood de monitor de raad minder houvast bij de uitoefening van zijn controlerende rol.
9 De raad ontving echter ook informatie via het jaarplan Ondermijning en de reguliere P&C-cyclus. Ook daarin lag de nadruk vooral op de uitvoering van activiteiten en inspanningen, maar hierbij werd op onderdelen wel uitgebreider stilgestaan bij de resultaten van bijvoorbeeld uitgevoerde controles. Wat onderbelicht bleef was de wijze waarop opgedane inzichten werden benut voor doorontwikkeling. Dit terwijl er wel lokaal geprioriteerd werd middels de jaarplannen: nadat in 2023 diverse onderwerpen gedeeltelijk of helemaal stilgelegen hadden vanwege een gebrek aan capaciteit, werd in 2024 drie speerpunten benoemd: buitengebied, bedrijventerreinen en de interne organisatie. Op mensenhandel werd de ambitie onderbouwd naar beneden bijgesteld. Ook werd aangegeven dat aan havens, vakantieparken, arbeidsuitbuiting, prostitutie, leegstaande panden en witwassen via vastgoed voorlopig, met name als gevolg van de beschikbare capaciteit, minder prioriteit werd toegekend. 10 Hoofdstuk 2: Inspanningen en uitvoering Zoals beschreven in de herziene Handreiking APV en ondermijning – Samen slimmer tegen ondermijnende criminaliteit (RIEC, 2025), staat binnen de integrale aanpak van ondermijning een breed palet aan mogelijkheden ter beschikking.
Naast de bestuurlijke aanpak omvat dit onder meer het strafrechtelijke, fiscale en privaatrechtelijke spoor, vormen van publiek-private samenwerking, preventie via bewustwordings- en voorlichtingsactiviteiten en maatregelen gericht op een weerbare overheid en een weerbare samenleving. Een effectieve aanpak vraagt om nauwe samenwerking, waarbij iedere partner handelt vanuit de eigen wettelijke bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Uit de Voorlichting van de Raad van State (2019) volgt dat de bestuurlijke aanpak een eigenstandige en niet weg te denken rol vervult. Gemeenten beschikken over belangrijke bevoegdheden op het gebied van openbare orde. Tot de bestuursrechtelijke instrumenten waarmee ondermijnende criminaliteit kan worden bemoeilijkt behoren onder meer de inzet van de Wet Bibob, het sluiten van panden, intrekken van vergunningen en opleggen van bestuursrechtelijke maatregelen zoals dwangsommen, bestuursdwang en boetes. Daarnaast beschikt de gemeente vanuit haar taak over informatie die relevant kan zijn voor andere partners. In de samenwerking met deze partners vervult de gemeente bovendien een wettelijke regierol op het gebied van lokale veiligheid. De gemeente Krimpenerwaard heeft in het IVB 2023-2026 diverse inspanningen benoemd binnen de aanpak.
Deze omvatten zowel bestuurlijke instrumenten als activiteiten gericht op informatievergaring, toezicht, preventie, bewustwording en samenwerking: • Structureel aandacht voor ondermijning; • 100% van de bestuurlijke rapportages van de politie in behandeling nemen; • Actualiseren Bibob-beleid en stringenter toe te passen • Doorgaan met de implementatie van het Digitaal Opkopers Register; • Doorontwikkeling werkgroep Veilig Buitengebied; • Deelname aan regionale initiatieven en samenwerkingsmogelijkheden; • Initiatief tot integrale controles nemen; • Meld Misdaad Anoniem onder de aandacht brengen bij inwoners en ondernemers; • Voorlichting aan collega’s over diverse onderwerpen op het gebied van ondermijning; • Aandachtsfunctionaris mensenhandel onder de aandacht brengen. Structurele aandacht voor ondermijning Hoewel de specialistische functie voor ondermijning in 2023 gedurende een groot deel van het jaar vacant was, blijkt uit de jaarplannen dat de gemeente gedurende de gehele onderzoeksperiode actief is geweest op het terrein van ondermijning en dat de aanpak na het opnieuw invullen van de functie is doorontwikkeld. De vacature heeft wel geleid tot het stilleggen of slechts beperkt onderhouden van een aantal onderwerpen. Welke dit zijn en wat de concrete gevolgen voor de uitvoering zijn geweest, is niet beschreven.
Desalniettemin kan worden gesteld dat er in de onderzoeksperiode structureel is ingezet op ondermijning. Bestuurlijke rapportages zijn in behandeling genomen, integrale controles zijn uitgevoerd en samenwerkingsverbanden, zoals de werkgroep Veilig Buitengebied, zijn voortgezet. Daarnaast is de specialistische functie opnieuw en structureel ingevuld en zijn beleidsmatige instrumenten, zoals het Bibob-beleid, verder ontwikkeld. Dit ondersteunt de conclusie dat de aandacht voor ondermijning gedurende de onderzoeksperiode niet incidenteel, maar structureel van aard was. 100% van de bestuurlijke rapportages in behandeling nemen Een bestuurlijke rapportage is een rapport van de politie waarin informatie wordt gedeeld die aanleiding kan geven tot bestuurlijk optreden door de gemeente. In alle jaren is het gelukt om alle signalen die de politie bestuurlijk relevant vond, te beoordelen op mogelijk bestuurlijk handelen. Ook in 2023 is het dus, ondanks het personeelsgebrek, gelukt om de acht rapportages in behandeling te nemen. Tevens werd een nieuw werkproces afgesproken met de politie om de doorlooptijd te verkorten. In 2024 werden negen bestuurlijke rapportages (waarvan twee aanvullingen) ontvangen. In 2025 steeg het aantal ontvangen en behandelde rapportages naar twaalf. Het aantal bestuurlijke maatregelen steeg eveneens en ook werd de last onder dwangsom ingezet.
Waar eerst in de aanpak de keuze gemaakt werd tussen een waarschuwing of een sluiting (last onder bestuursdwang), bleek een waarschuwing in sommige gevallen te vrijblijvend en een sluiting te zwaar. Met de last onder dwangsom ontstond de mogelijkheid een meer passende maatregel op te leggen. 11 Actualiseren Bibob-beleid en strikter toepassen De Wet Bibob (bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur) is bedoeld om te voorkomen dat bestuursorganen, zoals gemeenten, onbedoeld criminele activiteiten faciliteren via vergunningen, subsidies, vastgoedtransacties of overheidsopdrachten. Binnen de gemeente Krimipenerwaard is een Bibob-coördinator actief. Deze heeft een aanjagende en adviserende rol en neemt onder andere deel aan de regionale Bibob-werkgroep met gemeenten uit politiedistrict G. Eind 2022 vond een belangrijke wijziging in de beleidsregels van de gemeente plaats. Bij bepaalde aanvragen wordt sindsdien altijd een Bibob-toets uitgevoerd (de zogenoemde zal-lijn) en bij andere aanvragen is dit een mogelijkheid en niet standaard (de zogenoemde kan-lijn). Opgenomen in de zal-lijn, zijn: exploitatie- en alcoholwetvergunningen, seksinrichtingen, kansspelautomaten, coffeeshops, escortbedrijven en vechtsportgala's.
In de kan-lijn gaat het om bijvoorbeeld subsidies, milieubelastende activiteiten, bouw en omgevingsplanactiviteiten, vastgoed- en grondtransacties, aanbestedingen en overheidsopdrachten. Na vaststelling van de beleidsregels is ingezet op bewustwording en implementatie binnen de organisatie: de toepassingsmogelijkheden van de Wet zijn onder de aandacht gebracht bij betrokken teams en interne processen zijn beschreven. In 2025 is het beleid wederom geactualiseerd, dit naar aanleiding van regionale afspraken. Van verschuivingen tussen de kan- en zal-lijn was geen sprake, deze bleven vanuit capaciteitsoogpunt onaangeroerd. Daar moet aan worden toegevoegd dat in 2024 de exploitatievergunningplicht voor de horeca is herzien. Met de aanpassing van de APV werd de vergunningplicht uitgebreid naar maaltijdafhaal- en bezorginrichtingen en vervielen vrijstellingen uit voormalige gemeenten. Hierdoor werd de bestaande Bibob-systematiek op een bredere groep aanvragen van toepassing en ontstond een inhaalslag waarbij in korte tijd een groot aantal Bibob-toetsen moest worden uitgevoerd. Verder gaan met de implementatie van het Digitaal Opkopers Register Het Digitaal Opkopers Register (DOR) is een digitaal register waarin opkopers en handelaren in gebruikte goederen hun aan- en verkopen vastleggen. In 2022 werd in de gemeente gestart met de implementatie van het DOR.
Boa’s en politie hebben in dat jaar een aantal ondernemers bezocht en hen op de verplichting gewezen. Bestuurlijke handhaving was op grond van het Handhavingsbeleid helingbestrijding gemeente Krimpenerwaard 2019 al mogelijk. In 2024 is het DOR middels aanwijzingsbesluit officieel aangewezen als register bedoeld in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) voor het registreren van het in- en verkopen van gebruikte goederen. In het aanwijzingsbesluit staat dat het tegengaan van heling één van de speerpunten is van de gemeente als onderdeel van de aanpak ondermijning. Het DOR is gekoppeld met een landelijk registratiesysteem voor gestolen goederen. Bij registratie van een gestolen goed door een handelaar maakt het systeem hiervan een melding, waardoor gestolen goederen snel kunnen worden getraceerd en heling op een effectieve wijze kan worden tegengegaan. Controle van het DOR wordt gedaan door de boa's, al dan niet in samenwerking met de wijkagent. Boa’s verwerken meldingen van opkopers, beoordelen het register en aanvragen voor vrijstelling van de verplichting om een opkopersregister bij te houden. Initiatief tot integrale controles In het jaarplan Ondermijning 2023 stond de intentie om minimaal 6 controles uit te voeren, waarvan een deel zal voortkomen uit ondermijningstafels.
Bij de controles zouden bedrijventerreinen en het buitengebied nadrukkelijk aandacht krijgen en zouden, afhankelijk van het controle doel, diverse partners aansluiten. Uiteindelijk vonden dat jaar 4 controles plaats, welke gericht waren op bedrijventerreinen. Het controleren van 18 bedrijfspanden en 20 garageboxen leidde tot diverse overtredingen, waaronder 6 gevallen van illegale bewoning, en gaf aanleiding voor een politieonderzoek naar witwassen en het bezit van verdovende middelen. In 2024 was het streven minstens 8 integrale controles plaats te laten vinden. Uiteindelijk werden dit er 11. 40 bedrijven, 15 volkstuinen, 24 loodsen/garageboxen en een woning werden gecontroleerd. De controles leverden uiteenlopende resultaten op, op het gebied van veiligheid, handhaving en ondermijnende criminaliteit. In 2025 werd de scope verbreed en ging men de controles meer op het buitengebied richten. 9 integrale controles werden uitgevoerd met een focus op zowel bedrijventerreinen als het buitengebied, waarvan 7 onder regie van de gemeente, 1 onder regie van HEIT-ondermijning en 1 onder regie van HEIT-prostitutie. Het Haags Economisch Interventie Team (HEIT) is een samenwerkingsverband dat ondermijnende criminaliteit bestrijdt. Het richt zich op de aanpak van malafide bedrijven en misstanden in de prostitutie.
12 Doorontwikkeling werkgroep Veilig Buitengebied Omdat men zocht naar hoe inwoners en ondernemers te betrekken, was de ambitie om in 2023 buiten de gemeentegrenzen te kijken naar best practices. In de om elkaar te stimuleren opgezette regionale kenniskring voor gemeente met een groot buitengebied bleek de gemeente echter de enige met een werkgroep waarin gemeente, politie, ondernemers en bewoners samenkomen met als doel de weerbaarheid van het buitengebied te vergroten. Het idee was om via het Platform Veilig Ondernemen (PVO) ook contact te krijgen met gemeenten buiten de regio, die al meer ingezet hebben in het buitengebied, zoals grensgemeenten. Uiteindelijk werden in het najaar van 2024 tal van laagdrempelige ‘knock & talk’-gesprekken gevoerd in het buitengebied, om inwoners en ondernemers te informeren en activeren op ondermijning. Acht weken lang werd door risicovolle wijken gelopen en aangebeld bij bewoners en ondernemers. Met meer dan 300 mensen werd het gesprek aangegaan, in de hoop de alertheid en meldingsbereidheid te vergroten. Uit de gesprekken kwam het beeld naar voren dat men meldingsbereid is, maar minder scherp heeft wat de meldpunten zijn. Hieruit is de Meldkaart Buitengebied voortgekomen, welke in 2026 is geopenbaard. Deze is, met ondersteuning van het PVO, ontwikkeld binnen de werkgroep Veilig Buitengebied.
Als symbolisch startmoment ontving een bewoonster uit het gebied het eerste exemplaar. Eerder in de tijd werd uit naam van de burgemeester een waarschuwingsbrief met risico’s aan ruim 4000 adressen in het buitengebied verstuurd. Voorgaande wijst op een verbreding van het netwerk en de zichtbaarheid van de werkgroep. Deelname aan regionale initiatieven en samenwerkingsmogelijkheden Nederland kent al ruime tijd tien RIEC’s (Regionale Informatie- en Expertisecentra) en het LIEC (Landelijk Informatie- en Expertisecentrum). De RIEC's en het LIEC helpen de overheid en samenleving om de beweging op gang te brengen, te houden en uit te breiden, die nodig is om criminele ondermijning van de samenleving te stoppen. Dat begint op het lokale niveau, waarbij de RIEC’s een belangrijke rol vervullen. Het LIEC ondersteunt de RIEC’s daarbij op diverse vlakken waaronder kennisontwikkeling, juridische ondersteuning, communicatie en ICT. De gemeente heeft daarnaast in de onderzochte periode ook samengewerkt met o.a.
de politie (Basisteam Krimpenerwaard, Districtsrecherche en Forensisch Opsporing Automotive), Land- en Tuinbouw Organisatie, MBO Rijnland, team Handhaving, gemeenten Krimpen aan den Ijssel en politiedistrict G, Meld Misdaad Anoniem (MMA), Cumela, Regionaal Samenwerkingsverband Integrale Veiligheid, Haags Economisch Interventie Team, Nederlandse Arbeidsinspectie, Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, Omgevingsdienst Midden-Holland, Belastingdienst en de lokale Ondernemerskring. Meld Misdaad Anoniem onder de aandacht brengen bij inwoners en ondernemers De gemeente wilde inzetten op het onder de aandacht brengen van Meld Misdaad Anoniem, omdat ondermijnende criminaliteit meestal niet aan de oppervlakte komt zonder tips van inwoners. Met MMA en het RIEC werden mogelijkheden verkend om een campagne van MMA specifiek op het buitengebied te richten. In 2024 werd deelgenomen aan een landelijke campagne en werd bij de waarschuwingsbrief (zie ook ‘werkgroep veilig buitengebied doorontwikkelen’) een flyer toegevoegd van het RIEC, een geurkaart XTC-lab en een visitekaartje van Meld Misdaad Anoniem. We geven voorlichting aan collega’s over de diverse onderwerpen op het gebied van Ondermijning Om de kennis binnen de organisatie over de Wet Bibob en ondermijningssignalen te vergroten, is in de onderzoeksperiode geïnvesteerd in training en bewustwording.
Twee boa's werden aangewezen als taakaccenthouder ondermijning en volgden hiervoor een uitgebreide training. Daarnaast volgden toezichthouders van VTH en OOV een training van het RIEC en werden voorlichtingssessies verzorgd voor medewerkers, directie en college. Voor 2025 was het voornemen om medewerkers van de buitendienst en het sociaal domein voor te lichten over ondermijning en het herkennen van signalen. Uit het jaarplan Ondermijning 2026 blijkt dat verkend wordt hoe uitvoerende teams beter kunnen worden voorgelicht over thema's die zowel het sociale domein als de openbare orde en veiligheid raken, zoals mensenhandel en huiselijk geweld. Met bovenstaande is zichtbaar dat de gemeente investeert in kennis en bewustwording. Door trainingen en voorlichting doelgroepgericht in te zetten binnen verschillende organisatieonderdelen, zoekt de gemeente actief naar manieren om de signalering van ondermijning verder te versterken. Het verkennen van mogelijkheden om uitvoerende teams beter te informeren over samenhangende thema's wijst daarbij op aandacht voor een doelmatige inrichting van de aanpak. 13 Aandachtsfunctionaris mensenhandel onder de aandacht brengen.
Afgesproken tussen de VNG en het Rijk in het interbestuurlijk programma én vastgelegd in het landelijke programma Samen tegen Mensenhandel (2018) was dat gemeenten moesten zorgen voor de implementatie van het basisniveau bestuurlijke aanpak mensenhandel. Daaraan zou worden voldaan indien de gemeente (1) werkt aan actieve signalering van mensenhandel, (2) een functionaris heeft die optreedt als interne contactpersoon, bekend is met de bestuurlijke mogelijkheden om op te treden en met de instanties waar slachtoffers terecht kunnen, (3) en gemeentelijk beleid en lokale regelgeving ter ondersteuning van de aanpak mensenhandel en dat ook gericht op prostitutie, met aandacht voor voorlichting en hulpverlening aan prostituees en de aanpak van seksuele uitbuiting. In 2022 is het uitvoeringsplan mensenhandel vastgesteld in de Gemeente Krimpenerwaard en daarbij is de rol van functionaris belegd binnen team OOV. Het plan was beperkt tot met name preventie en signalering omdat het binnen de huidige capaciteit niet mogelijk was om alles ineens op te pakken. In het plan staat ook dat er nog keuzes gemaakt moeten worden, omdat aandacht moet worden verdeeld over meer dan alleen mensenhandel als veiligheidsonderwerp. Hierbij werd verwezen naar het nog op te stellen IVB.
Uit het IVB en de jaarplannen Ondermijning valt op te maken dat mensenhandel binnen de gemeente Krimpenerwaard niet de nummer 1 prioriteit was in de onderzochte periode. In het jaarplan 2024 staat dat er geen signalen zijn dat mensenhandel een groot issue is in de gemeente en dat het daarmee geen speerpunt is, maar dat desalniettemin deelname aan gemeenteoverstijgende werkgroepen wel wordt nagestreefd, dat ingezet wordt op voldoen aan de sluitende aanpak en dat zaken altijd serieus opgepakt blijven worden. Het is niet bekend of het uitvoeringsplan hierop is aangepast, welke punten uiteindelijk zijn uit- of afgesteld en in hoeverre de aandachtsfunctionaris reeds onder de aandacht is gebracht. Eind 2025 is er vanuit de raad gevraagd in hoeverre de gemeente aan het basisniveau voldoet. Daarop volgde het antwoord dat hier inmiddels ruim aan wordt voldaan, door het samenwerken met diverse ketenpartners en het uitvoeren van controles op vlak van arbeidsuitbuiting.
14 Hoofdstuk 3: Doeltreffendheid In het coalitieakkoord Vitaal Vooruit heeft de gemeente de ambitie uitgesproken om ondermijnende criminaliteit tegen te gaan en daartoe in te zetten op een structurele aanpak en borging. In het IVB 2023-2026 is ondermijning ook als prioriteit benoemd en werd aangegeven dat zou worden ingezet op het structureel beter aanpakken van ondermijning. Uit hoofdstuk 2 blijkt dat de gemeente gedurende de onderzoeksperiode uitvoering heeft gegeven aan een breed pakket van activiteiten en zowel preventief als repressief heeft opgetreden. Denk aan het oppakken van bestuurlijke rapportages, het uitvoeren van integrale controles, het actualiseren van het Bibob-beleid, maar ook aan het inzetten op weerbaarheid in het buitengebied met laagdrempelige gesprekken en het ontwikkelen van de meldkaart op basis daarvan. Daarnaast is duidelijk dat er organisatorisch verankering heeft plaatsgevonden; zo is gekozen voor het structureel maken van de inzet op ondermijning, zijn diverse taakaccenten belegd en zijn nieuwe werkprocessen vastgelegd. Op basis hiervan kan gesteld worden dat de gemeente stappen heeft gezet om de aanpak van ondermijning te borgen en verbeteren. Tegelijkertijd is door de beperkte uitwerking van de ambities minder duidelijk welke veranderingen de gemeente daadwerkelijk nastreefde in deze periode en wanneer van succes gesproken zou worden.
Hierdoor wordt vastgesteld dat de aanpak is versterkt en geborgd en voorzichtig gesproken van doeltreffendheid. Het achterliggende doel is echter het tegengaan van ondermijnende criminaliteit. Dat de uitgevoerde activiteiten aansluiten bij algemeen aanvaarde uitgangspunten van de aanpak van ondermijning, maakt aannemelijk dat de gemeentelijke inspanningen hebben bijgedragen aan het signaleren, verstoren en bemoeilijken van ondermijnende criminaliteit en aan het opwerpen van barrières. Tegelijkertijd zijn kansen om de bijdrage van afzonderlijke instrumenten beter zichtbaar te maken, beperkt benut. Zo is in de bestudeerde monitoring slechts beperkt inzicht gegeven in de inzet en opbrengsten van Bibob-onderzoeken en ontbreekt inzicht in het gebruik, de handhaving en de resultaten van het DOR. Hierdoor is minder goed zichtbaar welke bijdrage deze instrumenten leveren aan de doelstellingen van de aanpak. De mate waarin resultaten worden gevolgd en geëvalueerd verschilt per onderdeel van de aanpak. Bij integrale controles wordt bijvoorbeeld uitgebreider gerapporteerd over opbrengsten dan bij Bibob en het DOR.
Dit kan een rechtreeks gevolg zijn van het ‘veelkoppig karakter’ van ondermijning en weerspiegelen waar in de praktijk de meeste inzet op heeft plaatsgevonden of meeste opbrengsten zichtbaar zijn geworden, maar kan ook een bewuste keuze zijn die past bij het karakter, de omvang of de verwachte opbrengt van het instrument. Dit hoeft op zichzelf niet problematisch te zijn, maar maakt het lastiger om de bijdrage van deze instrumenten aan te tonen en kan de mogelijkheden voor verdere doorontwikkeling belemmeren. Gesteld kan worden dat de gemeente de organisatorische en bestuurlijke basis van de aanpak heeft versterkt en daarmee belangrijke voorwaarden heeft gecreëerd voor een doeltreffende aanpak. De mate waarin deze inspanningen daadwerkelijk hebben bijgedragen aan het tegengaan van ondermijnende criminaliteit is echter beperkt vast te stellen. Een scherpere uitwerking van beoogde resultaten en aansluitende monitoring had kunnen bijdragen aan een beter onderbouwde beoordeling van de doeltreffendheid van de inzet (ex-post) en had meer handvatten kunnen bieden voor tussentijdse sturing en doorontwikkeling van de aanpak (ex-durante), maar de beperkte mogelijkheid om uitspraken te doen over de doeltreffendheid hangt ook samen met het verborgen karakter van ondermijnende criminaliteit en het preventieve karakter van interventies. De situatie in Krimpenerwaard staat niet op zichzelf.
Profacto heeft in opdracht van de rekenkamer onderzoek gedaan naar de ondermijningsaanpak binnen die gemeente Dordrecht, waarvan de resultaten in 2025 zijn gepubliceerd. In het rapport wordt aangegeven dat Dordrecht zich positief onderscheid ten opzichte van andere gemeenten. Deze partij heeft al veel onderzoeken naar de aanpak ondermijning gedaan (en nog steeds) en ze prijzen Dordrecht o.a. om de uitwerking in uitvoeringsplannen (2023-2024 en 2025-2026). Daarin is de doelstelling voor de aanpak expliciet en wordt concreet aangegeven op welke manier de gemeente de doelstelling wil bereiken en wat daar per onderdeel (pijler) van de aanpak voor nodig is. Daar komen, i.t.t. hun IVB, concrete actiepunten in terug. Hierdoor is beter zichtbaar welke resultaten worden nagestreefd en hoe de gemeente deze wil bereikt. Tegelijkertijd blijkt dat ook zij tegen grenzen aanlopen bij het formuleren van meetbare doelen en het aantonen van de maatschappelijke impact. Het verschil lijkt daarmee vooral te zitten in de mate 15 waarin de beoogde resultaten, onderliggende beleidstheorie en aanpak expliciet zijn uitgewerkt. Hierdoor ontstaat meer houvast voor monitoring, tussentijdse sturing en verantwoording. Ook in Dordrecht blijkt het echter lastig om een direct causaal verband aan te tonen tussen de gemeentelijke inzet en de ontwikkeling van ondermijnende criminaliteit.
16 Hoofdstuk 4: Doelmatigheid Bij de beoordeling van de doelmatigheid wordt vaak gekeken naar de financiële realisatie. Door de gerealiseerde uitgaven af te zetten tegen de begrote middelen en de bereikte prestaties kan worden beoordeeld in hoeverre middelen efficiënt zijn ingezet. Voor de aanpak van ondermijning is een dergelijke analyse slechts beperkt mogelijk. De gemeentelijke uitgaven voor ondermijning worden niet afzonderlijk geregistreerd, maar maken onderdeel uit van het bredere deelproject Integraal Veiligheidsbeleid. Hierdoor is niet goed vast te stellen welke kosten specifiek voor de aanpak van ondermijning zijn gemaakt. Omdat de financiële inzet voor ondermijning niet afzonderlijk inzichtelijk is, is de doelmatigheid primair beoordeeld aan de hand van de beschikbare capaciteit en de wijze waarop deze is ingezet ten behoeve van de uitgevoerde activiteiten en gerealiseerde prestaties. Uit een recente brief van de Stuurgroep RIEC Den Haag waarin het ging over het document Overzicht stand van zaken aanpak ondermijning komt het beeld naar voren dat de Krimpenerwaard de randvoorwaarden goed op orde heeft.
In de regionale vergelijking scoort de gemeente op vrijwel alle indicatoren positief: er zijn één of meerdere medewerkers ondermijning, er worden interne en externe bewustwordingsactiviteiten georganiseerd, het beleid (IVB, APV, Damocles, Bibob, mensenhandel) is actueel, er is Bibob-capaciteit, toezicht en handhaving zijn geborgd, er worden integrale controles uitgevoerd, de gemeente neemt deel aan Dealbreakers en de VOG-P is ingevoerd. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat dit een globaal beeld geeft en dat meer niet altijd beter betekent; een gemeente kan op alle RIEC-indicatoren positief scoren en toch beperkt effectief zijn, bijvoorbeeld doordat de uitvoering van het beleid achterblijft bij de beleidsmatige ambities. De vergelijking biedt daarmee niet direct antwoord op de vraag in hoeverre de gemeente doeltreffend is, maar geeft wel waardevolle aanvullende inzet over de wijze waarop de aanpak organisatorisch is ingericht en welke capaciteit en instrumenten daarvoor worden ingezet per gemeente. Daarmee vormt zij niet alleen een relevant aanknopingspunt met oog op de doeltreffendheid, maar op met oog op de doelmatigheid. Kijkend hiernaar wekt de inventarisatie de indruk dat de gemeente Krimpenerwaard tot op heden meer taken belegt bij minder mensen.
Zo valt op dat niet alleen grotere gemeenten, maar ook gemeenten die qua inwonertal vergelijkbaar (zoals Pijnacker-Nootdorp) zijn, een aparte fulltime coördinator Bibob hebben en dit dus niet als taakaccent bij OOV hebben belegd. Ook diverse kleinere gemeenten lijken hier, dan wel parttime, iemand specifiek voor te hebben aangewezen. Een adviesbureau van de overheid, te weten Hiemstra en De Vries, heeft recent een handreiking opgesteld om gemeenten te ondersteunen in het goed organiseren van de Bibob-taak. Zij constateerde dat verschillen tussen de gemeenten (nog) groot zijn en dat het met name voor kleine en middelgrote gemeenten een uitdaging is om de taak goed te organiseren. Veel gemeenten hebben een Bibob-coördinator aangesteld, maar deze medewerker heeft daarnaast vaak ook andere taken en de Bibob-taken en uren die eraan besteed worden zijn vaak niet officieel vastgelegd. Bibob is regelmatig een taak die ‘erbij’ komt voor een adviseur OOV, jurist of vergunningverlener. Soms doen zij ook zelf onderzoeken waardoor men weinig toekomt aan actualisatie van beleid, het vergroten van bewustwording binnen de organisatie of samenwerking en kennisuitwisseling met andere gemeenten.
Terwijl deze stappen juist zo belangrijk zijn voor een toekomstbestendige Bibob-aanpak, evenals het jaarlijks evalueren waarbij wordt gekeken naar de aantallen, kwaliteit en effecten van onderzoeken, zo stellen Hiemstra en De Vries. Op basis van de bestudeerde informatie ontstaat het beeld van een gemeente die aanpak van ondermijning met een relatief beperkte inzet van capaciteit heeft vormgegeven. Daarbij is actief gebruikgemaakt van regionale samenwerking, beschikbare expertise van partners en externe financieringsmogelijkheden (Zo zijn bewustwordingsactiviteiten bij de jongveedag, de ondermijningsbus, maar ook de folders bij de actie in het buitengebied financieel gedekt door het RIEC of het CCV, PVO). Tegelijkertijd suggereert de vergelijking met andere gemeenten dat in Krimpenerwaard relatief veel taken zijn geconcentreerd bij een beperkt aantal functionarissen. Deze inrichting kan vanuit doelmatigheid begrijpelijk zijn, omdat schaarse capaciteit zo breed mogelijk wordt ingezet. Daar staat tegenover dat een dergelijke inrichting kwetsbaar kan zijn voor uitval, vertrek of langdurige afwezigheid van medewerkers. Deze kwetsbaarheid werd zichtbaar tijdens de onderzoeksperiode, toen de functie van medewerker ondermijning een zekere periode vacant was.
Hoewel delen van de aanpak doorgang vonden, blijkt dat andere onderdelen minder aandacht kregen of tijdelijk stil kwamen te liggen. Dit wijst erop dat de continuïteit van de aanpak in belangrijke mate afhankelijk was van de beschikbaarheid van een specifieke medewerkers en dat bij een bestuurlijke prioriteit. Een recent gepubliceerd onderzoeksrapport met de titel Slim omgaan met schaarste - Hoe kleine en middelgrote 17 gemeenten hun OOV-slagkracht kunnen vergroten, uitgevoerd in opdracht van het Centrum voor Criminaliteitspreventie & Veiligheid (CCV), toont ook de worsteling van met name kleine en middelgrote gemeenten: Op basis van het onderzoek kan daarom worden geconcludeerd dat de gemeente de beschikbare capaciteit overwegend doelmatig heeft ingezet. De aanpak is daarbij sterk gebaseerd op het combineren van taken, samenwerking en gerichte inzet van beschikbare expertise. Tegelijkertijd gaat deze efficiëntie deels gepaard met een beperkte organisatorische robuustheid.
18 Hoofdstuk 5: Conclusie en aanbevelingen De gemeente Krimpenerwaard koos, net als veel andere gemeenten, voor de periode 2023-2026 voor een integraal veiligheidsbeleid waarin ondermijning als belangrijke prioriteit is gepositioneerd. Uit een verkennend benchmarkonderzoek van het CCV (2023) bleek dat ondermijning nog altijd één van de onderwerpen was waarop gemeenten de meeste behoefte aan ondersteuning hadden. In dit 213a- onderzoek is gekeken naar aanpak ondermijning van de gemeente Krimpenerwaard in de periode 2023-2026 en in hoeverre dit doeltreffend en doelmatig is geweest. Uit het onderzoek komt het beeld naar voren van een gemeente die haar aanpak van ondermijning gedurende de beleidsperiode verder heeft ontwikkeld en versterkt. Instrumenten zijn doorontwikkeld, de samenwerking met partners is geïntensiveerd en de aanpak is beter verankerd binnen de organisatie. De ontwikkeling van de aanpak verliep daarbij niet volgens een volledig vooraf uitgestippeld pad; het kende elementen van leren, experimenteren en bijsturen, passend bij de complexiteit van het vraagstuk. De gemeente heeft, veelal samen met partners, gaandeweg ervaring opgedaan, nieuwe inzichten verworven en de aanpak op onderdelen aangepast.
De aanpak heeft zich dan ook stapsgewijs ontwikkeld naar een meer gerichte en bewuste inzet van beschikbare instrumenten en capaciteit, maar omdat de aanpak van ondermijning vraagt om een lange adem en voortdurende reflectie op wat werkt, voor wie en tegen welke middelen én toont dat verdere ontwikkeling mogelijk is, is tot de volgende drie aanbevelingen gekomen: Aanbeveling 1: Werk met een meerjarige beleidsnota en een tweejarig uitvoeringsprogramma Leg in de vierjarige beleidsnota vast welke maatschappelijke ambitie en beoogde effecten met de aanpak worden nagestreefd. Werk deze vervolgens verder uit in een tweejarig uitvoeringsprogramma met concrete activiteiten, benodigde middelen, verantwoordelijkheden, indicatoren en streefwaarden. Een tweejarige looptijd past bij de ontwikkeling naar sturing op resultaten in plaats van uitsluitend op activiteiten en biedt tegelijkertijd voldoende ruimte om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. Richt de sturing primair op de te bereiken resultaten en effecten. Maak expliciet hoe activiteiten geacht worden bij te dragen aan de beoogde resultaten en maatschappelijke ambities (beleidtheorie). Formuleer outcome-doelen waar mogelijk concreet en toetsbaar en laat deze zowel terugkomen in beide documenten, om een verbinding tussen strategische koers en uitvoering te borgen.
Gebruik het uitvoeringsprogramma niet alleen om vooruit te kijken, maar ook om periodiek terug te blikken op de voortgang. Maak inzichtelijk welke resultaten zijn bereikt, welke ontwikkelingen zichtbaar zijn, welke lessen zijn geleerd en welke bijstellingen nodig zijn. Maak daarnaast bij de keuze voor prioriteiten inzichtelijk welke signalen, risico's, ontwikkelingen en afwegingen hieraan ten grondslag liggen. Geef aan waarom bepaalde fenomenen, sectoren of gebieden prioriteit krijgen, welke keuzes daarbij worden gemaakt en welke gevolgen dit heeft voor de inzet op andere onderwerpen. Hierdoor worden keuzes beter navolgbaar. Voorbeeld • Impact: minder maatschappelijke schade door ondermijnende criminaliteit. • Outcome: ondernemers herkennen signalen van ondermijning beter en weten waar zij deze kunnen melden. • Output: voorlichtingsbijeenkomsten, trainingen en bedrijfsbezoeken. De veronderstelling hierbij is dat voorlichting bijdraagt aan bewustwording en handelingsperspectief. Dit leidt naar verwachting tot meer meldingen en een grotere weerbaarheid van ondernemers, waardoor de mogelijkheden voor ondermijnende criminaliteit worden beperkt. Aanbeveling 2: Ontwikkel de monitoring door Ondermijning is voor een groot deel onzichtbaar. Daardoor is het niet mogelijk om precies vast te stellen hoeveel criminaliteit door optreden wordt voorkomen.
Dat betekent echter niet dat meten geen waarde heeft. Monitoring kan helpen om inzicht te krijgen in de vraag of de aanpak zich in de gewenste richting ontwikkelt en biedt aanknopingspunten voor leren, bijsturen en verantwoorden. Vanuit die gedachte is het raadzaam monitoring in te richten en dit meer vanuit de beoogde resultaten van de aanpak. Koppel indicatoren waar mogelijk aan outcome-doelen en streefwaarden. Zet de lijn door om ook kwalitatieve informatie te gebruiken (zoals signalen van partners, praktijkervaringen en casuïstiek). 19 Niet alles hoeft in dezelfde mate te worden gemonitord. Maak expliciet welke onderdelen van de aanpak actief worden gevolgd, welke indicatoren daarbij worden gebruikt en welke afwegingen hieraan ten grondslag liggen. Vergeet daarnaast geen onderscheid te maken tussen informatie die nodig is voor de operationele sturing van de aanpak en informatie die relevant is voor de kaderstellende en controlerende rol van de raad. Informeer de raad nadrukkelijker over bereikte resultaten en ontwikkelingen en niet uitsluitend over uitgevoerde activiteiten. Bijvoorbeeld: • Outcome-doel: de weerbaarheid van ondernemers vergroten.
• Indicatoren kwantitatief: percentage ondernemers dat signalen herkent, percentage ondernemers dat weet waar meldingen gedaan kunnen worden, aantal meldingen vanuit ondernemers en aantal ondernemers dat deelneemt aan voorlichtingsactiviteiten. • Kwalitatieve informatie: Bevindingen van accountmanagers, wijkboa's, politie en ondernemersverenigingen over veranderingen in bewustwording en alertheid. Casuïstiek waarin ondernemers signalen hebben herkend en actie hebben ondernomen. Interviews of periodieke groepsgesprekken met ondernemers over ervaren kwetsbaarheden en weerbaarheid. Aanbeveling 3: Versterk de organisatorische borging van de aanpak De onderzoeksperiode laat zien dat de gemeente binnen de beschikbare capaciteit een stevige basis heeft gelegd voor de aanpak van ondermijning. Tegelijkertijd brengt de afhankelijkheid van specifieke functionarissen en specialistische kennis kwetsbaarheden met zich mee. Blijf daarom actief kennis en expertise duurzaam binnen de organisatie borgen door in te zetten op kennisdeling, procesvastlegging, training en taakspreiding om risico’s te verkleinen. Zet daarbij ook slim activiteiten in; maak bijvoorbeeld gebruik van laagdrempelige mogelijkheden voor kennisontwikkeling en -behoud, zoals de basistrainingen van het Landelijk Bureau Bibob en de beschikbare e-learnings van Justis om nieuwe medewerkers mee te nemen.