BIJL Rapport Gebiedseigen bodemkwaliteit PFAS regio MH [687298].pdf

Gebiedseigen bodemkwaliteit PFAS Regio Midden-Holland

Omgevingsdienst Midden-Holland 21 januari 2021

Project Opdrachtgever

Document Status Datum Referentie

Projectcode Projectleider Projectdirecteur

Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Gebiedseigen bodemkwaliteit PFAS Omgevingsdienst Midden-Holland

Regio Midden-Holland Definitief 02 21 januari 2021 121158/21-001.061

121158 dr. D.S. Rits ing. M. Kraneveld

dr. D.S. Rits C. Koot Msc dr. D.S. Rits

Paraaf

Adres

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Leeuwenbrug 8 Postbus 233 7400 AE Deventer +31 (0)570 69 79 11 www.witteveenbos.com KvK 38020751

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toest emming van Witteveen+Bos noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

INHOUDSOPGAVE

1

INLEIDING

5

2

POTENTIËLE PFAS BRONLOCATIES

6

2.1

Inleiding

6

2.2

Bodembedreigende activiteiten

6

2.3

Verspreidingsroutes

6

2.4

Potentiële bronlocaties ODMH

8

3

ACTUALISATIE BODEMKWALITEITSKAART

10

3.1

Inleiding

10

3.2

Stap 1: Programma van eisen

10

3.3

Stap 2 en 4: Vaststellen onderscheidende gebiedskenmerken en opdeling in deelgebieden

10

3.4

Stap 3: Gegevensverzameling en gegevensbewerking

11

3.5

Verzamelen aanvullende informatie

11

3.6

Stap 5 en 7 - Vaststellen bodemkwaliteitszones en controle indeling van het bodembeheergebied

15

3.6.1 3.6.2 3.6.3

15 16 16

Data-analyse Uitbijteranalyse Statistiek PFAS

3.7

Stap 8 - Bodemkwaliteitskaart

18

4

SAMENVATTING

20

5

REFERENTIES

21

Laatste pagina

21

Bijlage(n)

Aantal pagina's

I

Toepassingen van PFAS en de kans dat PFAS in de bodem terecht komt

2

II

Overzicht PFAS klassen

1

III

Potentiële bronnen

1

IV

Potentiële bronlocaties

1

V

Kwaliteitsborging

2

VI

Boorplan

1

VII

Boorprofielen

22

VIII

Analysecertificaten

77

IX

Toetsing PFAS

6

X

Data-analyse PFAS

6

XI

Ontgravingskaart PFAS

2

1 INLEIDING Sinds de jaren ‘60 van de vorige eeuw zijn veel nieuwe stoffen ontwikkeld en op grote schaal toegepast in uiteenlopende industriële en huishoudelijke producten. Een voorbeeld is de stofgroep van de Poly- en perFluor Alkyl Stoffen (PFAS). PFAS zijn chemische stoffen die van nature niet in het milieu voorkomen. Deze stofgroep bestaat uit ruim 6000 stoffen. PFAS werden/worden onder meer gebruikt vanwege de unieke oppervlakte-actieve eigenschappen die deze stoffen bezitten. Door het wijdverbreide gebruik met emissies en incidenten worden PFAS inmiddels in Nederland - en breder in Europa - als diffuse verontreiniging in bodem, grondwater en oppervlaktewater aangetroffen. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat PFAS persistent, bioaccumulatief en toxisch zijn, waardoor momenteel beleid en regelgeving rondom deze stofgroep volop in beweging is. Aanleiding en doel Op 29 november 2019 heeft het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een aangepast Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie gepubliceerd [ref. 1]. In het Tijdelijk handelingskader is aangegeven dat de kwaliteit van de grond ten aanzien van PFAS inzichtelijk moet zijn alvorens grondverzet op of in de landbodem of in het oppervlaktewater mag plaatsvinden.

Het aangepaste handelingskader definieert voorlopige landelijke achtergrondwaarden voor PFAS-gehalten, maar biedt tevens de mogelijkheid om hier met lokaal beleid en binnen bepaalde bandbreedte van af te wijken. Gezien de ligging van de regio Midden-Holland (nabij een bekende PFAS bron te Dordrecht) en de eerder aangetoonde PFAS gehalten in de regio (welke deels boven de landelijke achtergrondwaarde liggen), heeft de Omgevingsdienst Midden-Holland (ODMH) besloten om de actuele kwaliteit van de bodem ten aanzien PFAS in beeld te brengen, zodat in een later stadium de bodemkwaliteitskaart (Bkk) kan worden geactualiseerd. Door de gebiedseigen PFAS kwaliteit voor de boven- en ondergrond te bepalen, kan de Bbk weer gebruikt worden zonder aanvullend PFAS onderzoek uit te moeten voeren. De beleidsmatige invulling van de PFAS bodemkwaliteit maakt geen onderdeel uit van deze rapportage. De betrokken gemeenten hebben namelijk aangegeven om de beleidsuitwerking vorm te geven zodra het definitieve handelingskader bekend is. Derhalve vormen de resultaten uit voorliggende rapportage nog geen basis waarop grondverzet kan plaatsvinden (geldig bewijsmiddel) en is het in dit stadium enkel voor indicatieve doeleinden bedoeld. Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt meer achtergrondinformatie over PFAS gegeven.

Zo wordt er in dit hoofdstuk ingegaan op potentiële bronlocaties van PFAS en staan we stil bij activiteiten/locaties binnen de regio ODMH waar PFAS mogelijk is gebruikt of verwerkt. Hoofdstuk 3 heeft betrekking op de actualisatie met PFAS van de bodemkwaliteitskaart ODMH, waarbij de Richtlijn bodemkwaliteitskaarten als basis is gebruikt. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de toepassingskaarten niet zijn opgesteld, omdat dit een uitwerking is van beleid ten aanzien van grondverzet en dat dit pas later aan bod komt. Hoofdstuk 4 betreft een synthese van de actualisatie en gaat in op de mogelijke consequenties van de resultaten uit voorliggend rapport.

5 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

2 POTENTIËLE PFAS BRONLOCATIES 2.1

Inleiding

Aangezien de verontreiniging met PFAS een zogenaamde ‘nieuwe verontreiniging’ betreft, was men zich tot voor kort veelal niet bewust dat het gebruik van deze stof tot risico’s voor het milieu kon leiden. Er zijn diverse activiteiten die een risico met zich mee brachten, of nog steeds brengen, met betrekking tot PFAS. Het risico dat een activiteit vormt voor het bodem- en watersysteem houdt verband met 1) de hoeveelheid PFAS verwerkende activiteiten, 2) de hoeveelheid PFAS die wordt gebruikt in productieprocessen en 3) de kans dat (een deel van) deze hoeveelheid het bodem- en watersysteem bereikt. Bodembeschermende voorzieningen, zoals vloeistofdichte vloeren, kunnen (deels) verhinderen dat PFAS ook daadwerkelijk de bodem bereikt. In geval van een calamiteit is er geen sprake van bodembeschermende voorzieningen en kunnen grote hoeveelheden PFAS in relatief korte tijd in de ondergrond terecht komen. De verwerking van PFOS (of later 6:2 FTS) in blusschuim en het gebruik ervan tijdens een brandcalamiteit zorgt bijvoorbeeld voor plaatselijk sterk verhoogde concentraties aan deze stoffen in de bodem. Ook historische activiteiten waarbij PFAS is gebruik of verwerkt zijn ook een belangrijk aandachtspunt, omdat in het verleden bij het gebruik van PFAS geen adequate bodembeschermende voorzieningen zijn getroffen.

2.2

Bodembedreigende activiteiten

Locaties die het meest verdacht zijn op het voorkomen van PFAS in de bodem zijn locaties waar PFAS worden geproduceerd en de brandweeroefenplaatsen (met beperkte of ontbrekende bodembeschermende voorzieningen en/of opvangbassins) waar met grote regelmaat brandblusschuim is toegepast. Daarnaast zijn PFAS ook gebruikt in de galvanische industrie, papier- en textielindustrie, grafische industrie en zijn PFAS vermoedelijk ook aanwezig bij de eindontvangers van afvalproducten zoals stortplaatsen en afvalwaterzuiveringsinstallaties. In bijlage I is voor diverse bodembedreigende activiteiten/-locaties globaal aangegeven welke vormen van PFAS worden gebruikt en hoe groot de kans is op het in het indringen van PFAS in de bodem.

2.3

Verspreidingsroutes

De mate van verspreiding van PFAS in de fysieke leefomgeving is momenteel nog niet eenduidig vast te stellen. Wel is duidelijk dat de persistente eigenschappen van PFAS ervoor zorgen dat deze verbindingen zich over relatief grote afstanden kunnen verspreiden in het milieu. Met name de perfluorverbindingen zijn resistent tegen hydrolyse, fotolyse, biologische afbraak en metabolisme.

6 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

PFAS kunnen zich via de volgende verspreidings- en afbraakroutes verspreiden in het milieu 1 Directe lekkage/storten door PFAS verwerkende industrie of brandweer. 2 Uitloging van grond naar grondwater, en vervolgens verspreiding via het grondwater. 3 Verspreiding via de lucht (en depositie in bodem of oppervlaktewater). 4 Verspreiding door (verontreinigd) slib, grondverzet of baggeren. 5 Afbraak van precursors naar PFAA’s1 in het milieu. Ad 1 - Directe lekkage/storten door PFAS verwerkende industrie of brandweer De meeste directe vorm, waarbij PFAS vrijkomt in het milieu is door lekkages, lozingen en het gebruik van blusschuim bij calamiteiten. Dit zijn allemaal fysieke vormen van verspreiding bij de bron zelf, waarbij PFAS houdend materiaal (veelal verwerkt in proceswater en blusschuim) direct op de bodem wordt gebracht om vervolgens via uiteenlopende processen te verspreiden in het milieu. Ad 2 - Uitloging van grond naar grondwater, en vervolgens verspreiding via grondwater Door de relatief goede oplosbaarheid en de lage adsorptie van PFAS aan de bodem, kunnen PFAS zich in het milieu ver verspreiden. Doordat er (nagenoeg) geen afbraak plaatsvindt van PFAA’s1 kunnen PFAS verontreinigingen zeer grote pluimen vormen, tot meerdere kilometers lang. Naast primaire bronnen, kunnen dergelijke pluimen ook worden veroorzaakt als gevolg van secundaire bronnen.

Uit literatuur en op basis van ervaring in projecten is gebleken dat de zwaardere verbindingen en de PFSA’s2 zich sterker aan de grond binden en dat de PFAA’s1 en de lichtere verbindingen meer in de waterfase aanwezig zijn. PFOA is een meer mobiele verbinding dan PFOS. De invloed van eventuele andere verontreinigingen op de mobiliteit van PFAS verschilt en is mede afhankelijk van de PFAS-ketenlengte, PFASconcentraties en de eigenschappen van de andere verontreinigingen. Een belangrijke eigenschap van PFAS is daarnaast dat de meeste PFAS een hydrofobe staart en een hydrofiele kop hebben. Hierdoor gedragen de PFAS zich als zepen en kunnen ze accumuleren op het grensvlak tussen water en (bodem)lucht. Ad 3 - Verspreiding via de lucht (en depositie in bodem of oppervlaktewater) Verspreiding via de lucht kan geschieden wanneer de stoffen via het productieproces in de lucht worden uitgestoten. PFOA coaguleert dan bijvoorbeeld en vormt aerosolen (kleine luchtdeeltjes). Ook bij de inzet op grote en heftig brandende vloeistofoppervlakken zal door de hoge temperaturen en de thermiek een deel van het ingezette brandblusschuim (en de daarin opgeloste PFAS) met de rook mee verspreid worden. Atmosferische depositie wordt gezien als de belangrijkste oorzaak van de diffuse verontreiniging met PFAS in Nederland.

Hoe dichter een gebied bij een PFAS bron, hoe groter de consequenties voor de bodemkwaliteit. De regio Midden-Holland is relatief dichtbij een PFAS verwerkende industrie in Dordrecht gelegen. Deze vorm van verspreiding zal daarom naar verwachting een belangrijke rol spelen in de te verwachten bodemkwaliteit ten aanzien van PFAS. Voor precursors (zie punt 5 voor toelichting) is verdamping en verspreiding via de lucht ook relevant. Precursors met een hoge vluchtigheid zoals FTOH’s3, gefluoreerde sulfonamides (FOSAs) en sulfonamido ethanolen (FOSEs) kunnen via de lucht verspreiden. In de lucht zijn ze onderhevig aan atmosferische oxidatie, waarbij PFAA’s4 worden gevormd, welke vervolgens via atmosferische depositie neerslaan op de grond en het water.

1

Perfluoralkylzuur (zie bijlage II voor de relatie tot andere typen PFAS).

2

Perfluorsulfonzuur (zie bijlage II voor de relatie tot andere typen PFAS).

3

Fluortelomeeralcohol (zie bijlage II voor de relatie tot andere typen PFAS).

4

Perfluoralkylzuur (zie bijlage II voor de relatie tot andere typen PFAS).

7 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Ad 4 - Verspreiding door gebruik van (verontreinigd) slib, grondverzet of baggeren Verspreiding van PFAS in het milieu kan ongemerkt ook fysiek plaatsvinden. Omdat PFAS zeer wijdverspreid zijn en nog steeds worden toegepast zijn er meerdere routes bekend via welke PFAS onbedoeld zijn verspreid. Voorbeelden hiervan zijn het verspreiden van verontreiniging tijdens baggeren, maar ook het verplaatsen van grond zonder dat bekend is dat deze verontreinigd is. Eén van de grootste PFAS verontreinigingsgevallen in Duitsland is het toepassen van verontreinigd slib van de papierindustrie als bodemverbeteraar op landbouwpercelen. Het papierslib is gedurende meerdere jaren op landbouwpercelen toegepast totdat in 2006 ontdekt werd dat deze landbouwarealen de bron waren van de verhoogde PFAS concentraties in de omliggende rivieren. Het gebruik van slib van waterzuiveringen in Decatur, Alabama, USA (nabij een PTFE fabriek) heeft geleid tot PFAS concentraties in de grond tot enkele milligrammen per kg. Ad 5 - Afbraak van precursors naar PFAA’s1 in het milieu Biologische en chemische afbraak in het milieu is alleen relevant voor de PFAS precursors. PFAS precursors zijn stoffen die in het milieu af kunnen breken naar PFSA’s1 en PFCA’s2 zoals PFOS en PFOA. Het gaat om een grote groep van veelal onbekende en niet of moeilijk te analyseren verbindingen.

In het proces van afbraak kunnen de niet gefluoreerde delen van de precursors worden afgebroken, waarna de geperfluoreerde PFSA’s en PFCA’s overblijven. PFSA’s en PFCA’s zijn niet bio-afbreekbaar. De biologische afbraak van precursors gebeurt voornamelijk onder aerobe omstandigheden (aanwezigheid van zuurstof), maar kan ook onder anaerobe omstandigheden plaatsvinden. De afbraak verloopt dan wel veel langzamer dan onder aerobe omstandigheden, en niet volledig tot PFAA’s. Tijdens de anaerobe afbraak worden andere gepolyfluoreerde tussenproducten gevormd.

2.4

Potentiële bronlocaties ODMH

De ODMH heeft - op basis van bovenstaande informatie en informatie uit het eigen historisch bodembestand - voor de eigen beheerregio een aantal activiteiten geïnventariseerd die mogelijk hebben geleid tot verontreiniging van de bodem met PFAS. Deze informatie is vervolgens geanalyseerd en gecategoriseerd. Na filtering blijken er 94 unieke potentiële bronlocaties aanwezig te zijn binnen het beheergebied van de ODMH (zie tabel 2.2). Op basis van de inventarisatie is een kaart opgesteld met de ruimtelijke verdeling van de potentiële bronlocaties voor de uitstoot van PFAS (zie bijlage III).

1

Perfluorsulfonzuur (zie bijlage II voor de relatie tot andere typen PFAS).

2

Perfluorcarbonzuur (zie bijlage II voor de relatie tot andere typen PFAS).

8 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Tabel 2.1 Soort activiteiten met potentiële uitstoot van PFAS Categorie

Aantal unieke locaties

Afval

21

Brandbestrijding

29

Chemie

2

Coating metalen

1

Foto-industrie

1

Galvano-industrie

8

Verschromen

7

Waterzuivering

25

De kaart wordt gebruikt als aanvullende informatie bij (het actualiseren van) de bodemkwaliteitskaart. Aangezien puntbronnen en verdachte locaties uitgesloten dienen te worden bij het opstellen van bodemkwaliteitskaarten kan op basis van de potentiële risicokaarten worden nagegaan of de gekozen boorpunten verantwoord zijn. Daarnaast kunnen de kaarten worden gebruikt bij het leggen van eventuele verbanden tussen gemeten gehalten/concentraties aan PFAS en eventuele bronnen. Eventueel verhoogde gehalten/concentraties aan PFAS kunnen mogelijk worden verklaard met behulp van de potentiële risicokaarten.

9 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

3 ACTUALISATIE BODEMKWALITEITSKAART 3.1

Inleiding

De PFAS actualisatie van de Bkk is opgesteld conform de Richtlijn bodemkwaliteitskaarten (d.d. 3 september 2007), het Wijzigingsblad Richtlijn Bodemkwaliteitskaarten (d.d. 1 januari 2019) en het meest recente Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS (d.d. 2 juli 2020). In de richtlijn zijn acht stappen opgenomen, welke in dit hoofdstuk nader zijn toegelicht. Het gaat om de volgende stappen: - stap 1: Opstellen programma van eisen; - stap 2: Vaststellen onderscheidende gebiedskenmerken; - stap 3: Gegevensverzameling en gegevensbewerking; - stap 4: Indelen bodembeheergebied in deelgebieden; - stap 5: Controle indeling van het bodembeheergebied; - stap 6: Verzamelen aanvullende informatie; - stap 7: Vaststellen bodemkwaliteitszones; - stap 8: Bodemkwaliteitskaart (ontgravingskaart en toepassingskaart).

3.2

Stap 1: Programma van eisen

De actualisatie van de Bkk heeft betrekking op de landbodem van de ODMH (exclusief Zoetermeer), welke is opgedeeld in een boven- en ondergrond. De bovengrond betreft de laag tussen het maaiveld en 0,5 m-mv en de ondergrond is de laag tussen 0,5 - 2,0 m-mv. Potentieel verdachte locaties (zie hoofdstuk 2) zijn uitgesloten van de actualisatie. Hetzelfde geldt voor locaties met een bekende verontreiniging of waar sanering reeds heeft plaatsgevonden. Ten aanzien van PFAS is daar vooralsnog geen informatie over beschikbaar, waardoor er vanuit is gegaan dat een dergelijke sanering niet heeft plaatsgevonden. Voor de actualisatie van de Bkk wordt gebruikgemaakt van het 30 PFAS pakket zoals voorgeschreven in het Tijdelijk handelingskader PFAS [ref. 4]. Het 30 PFAS pakket is nader omschreven in stap 6.

3.3

Stap 2 en 4: Vaststellen onderscheidende gebiedskenmerken en opdeling in deelgebieden

Op basis van eerder uitgevoerde onderzoeken wordt de gebiedseigen bodemkwaliteit in de regio MiddenHolland met betrekking tot PFAS naar verwachting met name bepaald door atmosferische depositie. Op relatief korte afstand (in zuidelijke richting; Dordrecht) bevindt zich namelijk een grootschalige PFAS verwerkende industrie. Het is daarmee aannemelijk dat er ruimtelijke verschillen zijn ten aanzien van de diffuse belasting van de bodem met PFAS in het beheergebied, waarbij het de verwachting is dat er een afnemende trend is richting het noorden (van de bron af).

10 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

De ODMH heeft op basis van een proximale ligging ten opzichte van de grootschalige PFAS verwerkende industrie in Dordrecht besloten om het beheergebied op te delen in drie afzonderlijke zones (zones A, B en C). De grenzen van deze zones sluiten zoveel mogelijk aan bij de grenzen van de deelgebieden van de bestaande Bkk. Het buitengebied wordt gezien als meest representatief voor de gebiedseigen bodemkwaliteit, omdat hier een minimale hoeveelheid aan grondroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden, waardoor hier sprake is van een ongeroerde bodem met de meeste ophoping van PFAS. In woon- en industriegebieden vinden meer ontwikkelingen plaats, waardoor vermenging van grondlagen en/of aanvoer van grond hier een grotere rol speelt. Dit wordt daarom gezien als minder representatief voor de gebiedseigen bodemkwaliteit als gevolg van atmosferische depositie. Aangezien de diffuse belasting van PFAS met name het gevolg is van atmosferische depositie is de bovengrond sterker belast dan de ondergrond. In het verticale vlak zijn daarom twee bodemlagen onderscheiden, de bovengrond van 0 - 0,5 m-mv en de ondergrond van 0,5 - 2,0 m-mv. Deze verticale indeling sluit tevens aan bij de indeling van de bestaande Bkk. Opgemerkt dient te worden dat door uitspoeling en grondroerende activiteiten contaminatie van ondergrond kan optreden.

Voor de ondergrond is besloten om zoveel mogelijk het bovenste deel van de ondergrond te bemonsteren (de laag tussen 0,5 en 1,0 m-mv), omdat deze sterker belast is dan het overige deel van de ondergrond. Op basis van de bodemopbouw kunnen hier plaatselijk kleine afwijkingen in optreden (zo kan bijvoorbeeld worden besloten om te bemonsteren in een interval tussen 0,7-1,2 m-mv). Verder is het niet de verwachting dat er bepaalde gebieden aanwezig zijn binnen de ODMH die - op basis van de bodemopbouw, gebruikshistorie, geomorfologie of huidig gebruik - significant afwijkende PFAS gehalten bevatten.

3.4

Stap 3: Gegevensverzameling en gegevensbewerking

PFAS behoren tot de groep van zeer zorgwekkende stoffen en sinds het uitbrengen van het eerste Tijdelijk handelingskader in juli 2019 is er steeds meer aandacht voor deze stofgroep. Het onderzoek naar PFAS is al geruime tijd volop in ontwikkeling, maar pas sinds het uitbrengen van het Tijdelijk handelingskader zijn serieuze stappen gezet naar meer uniforme bemonstering en analysemethodieken, waaronder het te analyseren analysepakket. Ondanks dat de meeste PFAS onderzoeken in het westen van Nederland zijn uitgevoerd, voldoen deze onderzoeken niet allemaal aan de eisen uit het Tijdelijk handelingskader. In de regio ODMH zijn onderzoeken uitgevoerd naar de diffuse belasting PFAS in de gemeente Bodegraven-Reeuwijk [ref. 7] en in de gemeenten Krimpenerwaard, Zuidplas en Gouda [ref. 8]. De geanalyseerde stoffen uit deze onderzoeken komen niet (volledig) overeen met het voorgeschreven pakket uit het Tijdelijk handelingskader, waardoor de resultaten moeilijk vergelijkbaar zijn. Derhalve is besloten om voor elke zone (A, B en C) 20 nieuwe analyses uit te voeren per bodemlaag. In het voorgaand onderzoek zijn wel de belangrijkste (klassebepalende)_PFAS parameters (PFOA en PFOS) onderzocht. De data uit deze onderzoeken is met behulp van een aanvullend onderzoek, bestaande uit drie extra boringen, geverifieerd in deelgebied A.

In stap 6 (paragraaf 3.5) wordt nader ingegaan op het uitgevoerde aanvullend onderzoek ten behoeve van PFAS actualisatie.

3.5

Verzamelen aanvullende informatie

Per zone zijn minimaal 20 meetpunten (boven- en ondergrond) noodzakelijk om te voldoen aan de eisen voor de actualisatie van de bodemkwaliteitskaart. In overleg met het kernteam van de ODMH is besloten om per zone 22 boringen uit te voeren, waarvan de boven- en ondergrond apart worden bemonsterd. Op deze wijze kunnen er aanvullende analyses worden uitgevoerd, indien een eventuele uitbijter uit de dataset dient te worden verwijdert.

11 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Veldwerk Het veldonderzoek is op 22, 23, 27 en 28 juli 2020 uitgevoerd door Poelsema Veldwerk Bureau B.V. Hetzelfde veldwerkbureau heeft de drie verificatieboringen in deelgebied A geplaatst op 6 januari 2021. De werkzaamheden zijn uitgevoerd volgens de in Bijlage V genoemde protocollen en erkenningen. Boorplan Bijlage VI toont een overzicht van de 69 boringen die zijn geplaatst ten behoeve van de PFAS-actualisatie van de bodemkwaliteitskaart van de ODMH. De boorpunten (op de drie verificatieboringen na) zijn gekozen conform onderstaande criteria: - de locaties voor de boringen zijn gekozen op ruimte afstand van de potentiële bronlocaties van PFAS in de regio ODMH (zie hoofdstuk 2); - de locaties voor de boringen zijn zo ver mogelijk van de weg genomen; - de locaties voor de boringen zijn evenredig over de verschillende gemeenten gekozen, waarbij het grondoppervlak van de gemeenten is meegewogen; - alle boringen zijn geplaatst in het buitengebied; - de boringen zijn iedere 0,5 m bemonsterd, daarnaast zijn bij lithologische overgangen ook aparte monsters genomen. - de drie verificatieboringen zijn gekozen op dezelfde coördinaten als in voorgaand onderzoek [ref. 8]. Hierbij is gekozen voor meetpunten met een hoog gehalte aan PFAS. Het onderzoeksgebied betreft een veenweidegebied. In de meeste boringen is daarom een groot aandeel aan veen en klei aangetroffen.

In slechts zeven van de 69 boringen is zand de belangrijkste lithologische component. Een gedetailleerder overzicht van de bodemopbouw per boring (boorprofielen) is weergegeven in bijlage VII. Chemische analyses De chemische analyses ten behoeve van het bepalen van de PFAS gehalten in de grond zijn uitgevoerd door Eurofins Analytico B.V. te Barneveld. De werkzaamheden zijn uitgevoerd volgens de in Bijlage V genoemde kwaliteitsprotocollen. Resumé resultaten uitgevoerd onderzoek Met het uitgevoerde veld- en chemisch onderzoek zijn aanvullende PFAS gegevens verzameld. De resultaten zijn navolgend samengevat. De analyseresultaten van de PFAS monsters zijn weergegeven in tabel 3.1 (bovengrond) en tabel 3.2 (ondergrond). Bijlage VIII bevat de analysecertificaten van de uitgevoerde analyses en Bijlage IX toont de toetsing aan het Tijdelijk handelingskader. In onderstaande tekst zijn de opvallendste zaken toegelicht, waarbij de gemeten gehalten zijn vergeleken met generieke toepassingsnormen, zoals gesteld in het Tijdelijk handelingskader PFAS. Bovengrond zone A De klassebepalende parameters voor deze zone betreffen PFOA en PFOS. Voor de bovengrond in zone A zijn vier meetpunten aanwezig waar PFOA de landelijke normen voor de klasse Wonen/Industrie overschrijden.

Het gaat om boringen A01, A03, A12 en A14, waarbij geldt dat in geval van boring A03 het gehalte aan PFOS ook de klasse Wonen/Industrie overschrijdt. Bij boring A12 vertoont PFOS een overschrijding van de klasse Landbouw/Natuur, maar overschrijdt het niet de klasse Wonen/Industrie. Verder geldt dat er zeven meetpunten aanwezig zijn, die op basis van PFOA in de klasse Wonen/Industrie vallen. Het gaat om boringen A02, A04, A06, A07, A17, A19, A21, en verificatieboringen 12-herh en 13-herh. De overige PFAS parameters tonen allemaal geen overschrijding van de landelijke gestelde normen voor Landbouw/Natuur. Bovengrond zone B Voor de bovengrond van zone B geldt eveneens dat PFOA en PFOS de klassebepalende parameters zijn. In tegenstelling tot zone A zijn er in zone B geen overschrijdingen van de klasse Wonen/Industrie waargenomen. Wel zijn er 13 meetpunten onderscheiden die op basis van PFOA en/of PFOS in de klasse Wonen/Industrie zijn ingedeeld. Voor boringen B02, B05, B07, B15 en B20 is de klasseindeling bepaald enkel op basis van PFOA. Voor boringen B01, B04, B11, B13 en B16 geldt dat de klasseindeling is bepaald op enkel PFOS. In geval van B06, B12 en B21 geldt dat zowel PFOA en PFOS gehalten bevatten die de grond ter plaatse in de klasse Wonen/Industrie plaatsen.

12 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Net als voor zone A geldt dat geen van de overige PFAS een overschrijding van de landelijke norm voor Landbouw/Natuur bevat. Opvallend is dat er in zone B meer meetpunten aanwezig zijn die een overschrijding van de klasse Landbouw/Natuur bevatten dan de dichter bij Dordrecht gelegen zone A. Bovengrond zone C In zone C zijn PFOA en PFOS wederom de klassebepalende parameters. In deze zone zijn er echter maar vier meetpunten die een overschrijding van de klasse Landbouw/Natuur vertonen. Het gaat om boringen C04, C12, C13 en C16. Deze boringen hebben allemaal een overschrijding van de klasse Landbouw/Natuur voor de stof PFOA. Alleen boring C12 heeft dit ook voor PFOS. Net als voor zones A en B geldt dat geen van de overige PFAS een overschrijding van de landelijke norm voor Landbouw/Natuur bevat in zone C. Ondergrond zone A Voor de ondergrond in zone A geldt dat alleen PFOA en PFOS een overschrijding laten zien van de toepassingsnorm Landbouw/Natuur. Het gaat om vijf meetpunten, te weten boringen A03, A04, A05, A06 en A14. Voor boring A05 geldt dat deze in de klasse Wonen/Industrie valt op basis van PFOS. Voor alle overige boringen geldt dat de klasseindeling is bepaald op basis van de stof PFOA.

In zone A zijn voor ondergrond in tegenstelling tot de bovengrond - geen verificatieanalyses uitgevoerd Ondergrond zone B In de ondergrond van zone B is in geen van de geanalyseerde monsters een overschrijding van de toepassingsnormen voor Landbouw/Natuur gemeten. Ondergrond zone C Voor de ondergrond van zone C geldt - net als voor zone B - dat in geen van de monsters PFAS een overschrijding van de toepassingsnormen voor de klasse Landbouw/Natuur is gemeten. Resultaten voorgaand PFAS onderzoek (PFOA en PFOS) Voor de gemeente Krimpenerwaard, Gouda, Zuidplas en Bodegraven-Reeuwijk is in 2018 een PFAS onderzoek uitgevoerd. De resultaten zijn beknopt weergegeven in tabel 3.3. De gemeente Krimpenerwaard komt grofweg overeen met zone A. In de bovengrond is er voor deze gemeente is het gemiddelde aan PFOA 24,7 µg/kg ds. (op basis van 20 waarnemingen). Hiermee overschrijdt het ruim de maximale waarde voor Wonen/Industrie. Het gemiddelde in de gemeenten Zuidplas en Gouda (behorende tot zone B) ligt op respectievelijk 7 en 11 µg/kg ds. Deze waarden zijn echter gebaseerd op drie waarnemingen en hebben derhalve een beperkte statistische waarde. In een separaat onderzoek is gekeken naar de PFAS gehalten in de gemeente Bodegraven-Reeuwijk. Het gemiddelde aan PFOA bedraagt daar 2,3 µg/kg ds.

Er bestaat dus een duidelijke afnemende trend voor PFOA naar het noorden toe (toenemende afstand van de PFAS verwerkende industrie in Dordrecht). De gehalten aan PFOS liggen beduidend lager (op enkele uitschieters na), maar ook hier zijn overschrijdingen van de klasse Wonen/Industrie waargenomen. Een duidelijke trend voor PFOS is afwezig. De hoge gemiddelde waarde voor de gemeente Gouda heeft waarschijnlijk te maken met een uitschieter, maar ook hier is vanwege het aantal waarnemingen de statistische waarde zeer beperkt. Tabel 3.1 Samenvatting van de resultaten uit voorgaand onderzoek (bovengrond)1 Gemeente

Aantal waarnemingen

PFOA

PFOS

Krimpenerwaard

20

24,74

2,44

Zuidplas

3

7,00

0,07

Gouda2

3

11,14

11,20

Bodegraven-Reeuwijk3

14

2,33

2,22

Toelichting: 1

Waarden zijn gemiddelden gehalten in µg/kg ds

2

Voor Gouda en Bodegraven-Reeuwijk is minimaal één monster sterk afwijkend en waarschijnlijk een uitbijter. Waarschijnlijk overschat dit het gemiddelde sterk.

13 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Opvallend is dat de gemeten gehalten uit 2018 voor - met name PFOA - aanzienlijk hoger liggen dan waarden zoals gemeten in 2020 (voorliggende rapportage). Om dit te verifiëren zijn begin 2021 de drie eerder benoemde extra boringen (12-herh, 13-herh en 16-herh) geplaatst, waarvan de bovengrond is bemonsterd en geanalyseerd op het PFAS-28 pakket. De resultaten van deze boringen zijn meegenomen voor de bepaling van de gebiedseigen bodemkwaliteit aangaande PFAS. Onderstaand volgt een beknopte vergelijking van de PFOA en PFOS gehalten zoals gemeten in 2018 en 2021. De resultaten van de analyses op het organisch stof gehalte ter plaatse van de herbemonsterde meetpunten tonen een sterke overeenkomst. Afbeelding 3.1 vergelijking resultaten 2018 en 2021 voor organisch stof analyses (bovengrond)

Organisch stof (wt%)

70 60 50 40 30 20

10 0

12

13 Boring OS 2018

16

OS 2021

Voor PFOA gelden, in tegenstelling tot het organisch stof gehalte, wel grote verschillen (zie afbeelding 3.2). In 2018 zijn significant hogere gehalten gemeten die circa vier tot zes zo hoog liggen als de gemeten gehalten in 2021. Alle drie de verificatieboringen laten lagere gehalten zien. Gezien het feit dat het organisch materiaal minimaal verschilt zijn ook de gecorrigeerde waarden sterk verschillend (in dezelfde ordegrootte). Voor PFOS is hetzelfde patroon zichtbaar voor twee van de drie verificatieboringen (zie afbeelding 3.3). Deze gemeten gehalten in 2021 zijn in lijn met de gehalten zoals gemeten in de zomer van 2020. Hoewel er toen niet op exact dezelfde locatie is bemonsterd tonen de resultaten uit 2020 gemiddeld ook significant lagere gehalten, wat beter lijkt te zijn weerspiegeld in het gemiddelde van zone A.

60

50 40 30

20 10 0

12

13 Boring PFOA 2018

14 | 21

16

PFOA 2021

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

PFOA gecorrigeerd (µg/kg ds)

PFOA ongecorrigeerd (µg/kg ds)

Afbeelding 3.2 Vergelijking resultaten 2018 en 2021 voor PFOA analyses (bovengrond)

20 15

10 5 0

12

13 Boring

PFOAcor 2018

16 PFOAcor 2021

10 8

6 4 2 0

12

13 Boring PFOS

16

PFOS

PFOS gecorrigeerd (µg/kg ds)

PFOS ongecorrigeerd (µg/kg ds)

Afbeelding 3.3 Vergelijking resultaten 2018 en 2021 voor PFOS analyses (bovengrond)

3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0

12

13 Boring PFOScor

16

PFOScor

De oorzaak voor dit verschil is moeilijk te verklaren. Vermoedelijk hebben de ontwikkelingen van PFAS qua analyses en bemonstering ertoe geleid dat over de laatste jaren dit nauwkeuriger kan worden gemeten. De verschillen kunnen in ieder geval niet worden verklaard aan de hand van heterogene verschillen in PFAS gehalten, omdat op dezelfde locatie is bemonsterd als in 2018. Met het uitvoeren van deze controle-boringen wordt er hier gesteld dat het onderzoek uit 2018 niet eenduidig is te gebruiken voor het bepalen van de gebiedseigen bodemkwaliteit in de regio MiddenHolland. Derhalve zijn deze resultaten buiten beschouwing gelaten voor de bepaling van de gebiedseigen bodemkwaliteit.

3.6

Stap 5 en 7 - Vaststellen bodemkwaliteitszones en controle indeling van het bodembeheergebied

3.6.1

Data-analyse

Ten behoeve van het bepalen van de bodemkwaliteitszones heeft data-analyse plaatsgevonden (zie Bijlage X). Dit is in navolgende paragrafen toegelicht.

Gehalten beneden de detectielimiet Door de beperkingen van de analyseapparatuur bestaat de kans dat een bepaalde stof niet kan worden gemeten, terwijl deze wel (in geringe mate) aanwezig is. De detectielimiet van de een bepaalde stof geeft aan vanaf welk gehalten de analyseapparatuur de stof kan meten. Indien de detectielimiet niet wordt overschreden kan de aanwezigheid van de stof variëren van 0 (niet aanwezig) tot aan de detectielimiet. Analyses, waarbij de detectielimiet niet wordt overschreden leveren - net als de overige data - wel waardevolle informatie op aangaande de gebiedseigen bodemkwaliteit. Om te kunnen rekenen met deze analyseresultaten is, conform de Richtlijn bodemkwaliteitskaarten, een rekenkundige bewerking uitgevoerd. Deze bewerking houdt in dat er wordt gerekend met een waarde die overeenkomt met 70 % van de gerapporteerde detectielimiet. In geval van PFAS is de gangbare detectielimiet veelal 0,1 µg/kg d.s., wat inhoudt dat de rekenwaarde op 0,1*0,7=0,07 µg/kg d.s. komt te liggen. Toch komt het regelmatig voor dat er een verhoogde detectielimiet is gerapporteerd. Dit is direct te verklaren doordat de bemonsterde samples een relatief groot watergehalte bevatten (het onderzoeksgebied betreft een veengebied).

15 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Hierdoor bleek voor een aantal (24 %) monsters onvoldoende droge stof aanwezig te zijn, waardoor de detectielimiet is verhoogd. Het gevolg is dat voor deze monsters waarschijnlijk een overschatting van het gehalte aan PFAS is vastgesteld. Desondanks heeft dit geen invloed gehad op het bepalen van de achtergrondwaarden per zone en bodemlaag. Een rekensessie, waarbij alle gerapporteerde verhoogde detectielimieten op 0,1 µg/kg d.s zijn gesteld resulteerde namelijk in overeenkomende klasseindelingen.

3.6.2

Uitbijteranalyse

Een uitbijteranalyse is onderdeel van de data-analyse. Bij een uitbijteranalyse wordt beoordeeld of afwijkende (sterk verhoogde) waarden al dan niet representatief zijn voor de gehalten die je in een gebied kunt meten. Niet representatieve waarnemingen kunnen daarbij, onder voorwaarden, uit de dataset worden verwijderd. In zone A heeft boring A03 afwijkende gehalten aan PFAS (met name PFOA en PFOS), dat op basis van statistische analyse mogelijk als uitbijter kan worden beschouwd. De gehalten aan PFOA en PFOS betreffen respectievelijk 15,0 en 9,2 µg/kg ds. en liggen daarmee beide boven de waarde gelijk aan het gemiddelde + 3x de standaard deviatie. In samenspraak met de ODMH is echter besloten dat dit datapunt niet wordt verwijderd uit de data-analyse. Er is geen duidelijke oorzaak van het verhoogde gehalte (er is geen potentiële bron in de buurt) en uit eerder onderzoek is gebleken dat dergelijke (en hogere) waarden vaker voorkomen in het gebied. Deze waarneming zou daarom onderdeel moeten uitmaken van de dataset t.b.v. het bepalen van de gebiedseigen bodemkwaliteit.

3.6.3

Statistiek PFAS

Binnen de huidige Nota bodembeheer (2016-2020) van de regio Midden-Holland wordt gebruik gemaakt van het gemiddelde gehalte om de gebiedseigen bodemkwaliteit te bepalen. Aangezien de PFAS actualisatie zoveel mogelijk aansluit bij de huidige nota is de gebiedseigen kwaliteit van PFAS eveneens bepaald aan de hand van het gemiddelde. Bovengrond Tabel 3.2 toont enkele statistische parameters voor de klassebepalende stoffen (PFOA en PFOS) in de bovengrond. De achtergrondwaarde van de bovengrond van zones A en B vallen - op basis van het gemiddelde - in de klasse Wonen/Industrie. Deze klasseindeling is bij beide deelgebieden bepaald aan de hand van PFOA. PFOS en alle overige PFAS overschrijden met het gemiddelde niet de generiek gestelde maximale toepassingsnorm voor Landbouw/Natuur in deze twee deelgebieden. Voor de bovengrond van deelgebied C geldt dat het gemiddelde gehalte van alle PFAS de maximale toepassingsnorm voor Landbouw/Natuur niet overschrijdt. De achtergrondwaarde PFAS is in dit deelgebied daarom ingedeeld in de klasse Landbouw/Natuur. In deelgebied A valt op dat de P95 van PFOA boven de maximale toepassingsnorm voor Wonen/Industrie valt (9,28 µg/kg ds.). Verder valt op dat het gemiddelde aan PFOA in de bovengrond geleidelijk afneemt van deelgebied A naar B naar C.

Deze trend is in lijn met de toenemende afstand ten opzichte van de PFAS verwerkende industrie in Dordrecht. Deze trend is echter niet duidelijk waar te nemen voor PFOS. Voor PFOS is het gemiddelde, net als de P80 en P95 hoger in deelgebied B dan in deelgebied A. Dit verschil met PFOA kan deels worden verklaard door het feit dat in Dordrecht met name PFOA is geproduceerd in het verleden. PFOS komt vooral veel voor in blusschuim en kan daarom een meer heterogene verspreiding in het beheergebied vertonen. Voor geen van de deelgebieden is PFOS echter een klasse bepalende parameter, aangezien het gemiddelde niet boven de 1,4 µg/kg ds (klasse voor Landbouw/Natuur) komt.

16 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Tabel 3.2 Selectie van statistische parameters van PFOA en PFOS (bovengrond)* Deelgebied

N

Min

P80

P95

Max

Gemiddelde1

Ontgravingsklasse

A

21

0,47

4,08

9,28

15,00

3,18

Wonen/Industrie

B

20

0,71

2,62

4,77

6,70

2,22

Wonen/Industrie

C

20

0,10

1,76

2,47

3,20

1,11

Landbouw/Natuur

A

21

0,09

1,00

1,83

9,20

0,95

Landbouw/Natuur

B

20

0,06

1,88

2,52

2,80

1,11

Landbouw/Natuur

C

20

0,10

0,75

1,34

2,10

0,51

Landbouw/Natuur

Stof: PFOA

Stof: PFOS

Toelichting tabel 1

Op basis van het gemiddelde wordt de achtergrondwaarde voor een zone bepaald.

Rood: Overschrijding klasse Wonen/Industrie. Oranje: Landbouw/Natuur < Waarde < Wonen/Industrie. Groen: Waarde < Landbouw/Natuur.

Ondergrond Tabel 3.3 toont enkele statistische parameters voor de klassebepalende stoffen (PFOA en PFOS) in de ondergrond. Het is evident dat het gehalte aan PFOA en PFOS beduidend lager liggen in de ondergrond dan in de bovengrond. Het gemiddelde overschrijdt in geen van de gevallen de maximale toepassingsnorm voor Landbouw/Natuur, hetgeen betekend dat de achtergrondwaarde van de ondergrond over het gehele beheergebied in de klasse Landbouw/Natuur valt.

Tabel 3.3 Selectie van statistische parameters van PFOA en PFOS (ondergrond)* Deelgebied

N

Min

P80

P95

Max

Gemiddelde1

Ontgravingsklasse

A

21

0,20

1,63

2,03

2,72

0,84

Landbouw/Natuur

B

20

0,10

0,86

1,36

1,77

0,35

Landbouw/Natuur

C

20

0,07

0,64

1,30

1,30

0,45

Landbouw/Natuur

A

21

0,03

0,30

0,87

2,50

0,32

Landbouw/Natuur

B

20

0,03

0,21

0,62

0,93

0,14

Landbouw/Natuur

C

20

0,03

0,22

0,82

1,20

0,24

Landbouw/Natuur

Stof: PFOA

Stof: PFOS

* Toelichting tabel 1

Op basis van het gemiddelde wordt de achtergrondwaarde voor een zone bepaald.

Rood: Overschrijding klasse Wonen/Industrie. Oranje: Landbouw/Natuur < Waarde < Wonen/Industrie. Groen: Waarde < Landbouw/Natuur.

17 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

3.7

Stap 8 - Bodemkwaliteitskaart

Ontgravingskaart PFAS De bestaande bodemkwaliteitskaart van de ODMH is aangevuld met een ontgravingskaart PFAS (zie Bijlage XI). De ontgravingskaart is onderverdeeld in boven- en ondergrond en toont de te verwachte kwaliteit binnen het beheergebied. Na vaststelling kan de kaart - onder voorwaarde - worden gebruikt als bewijsmiddel voor grondverzet. Hiervoor dient het bevoegd gezag regels vast te stellen en naast de ontgravingskaart ook een toepassingskaart op te stellen. De ontgravingskaart heeft alleen betrekking op gebieden die niet verdacht zijn op de een bodemverontreiniging met PFAS. De ontgravingskwaliteit in de ODMH is gebaseerd op het gemiddelde en is getoetst aan de generieke toepassingsnormen uit het Tijdelijk handelingskader PFAS, zoals opgesteld door het Ministerie van IenW [ref. 1]. Tabel 3.6 vat het generieke toetsingskader voor grond samen.

Tabel 3.6 Generiek toetsingskader PFAS voor grond in µg/kg ds. in standaard bodem

landbouw/natuur 1

PFOS

PFOA

Overige PFAS

1,9

1,4

1,4

wonen 1

3

7

3

industrie 1

3

7

3

onder grondwaterniveau

0,9

0,8

0,8

in grondwaterbeschermingsgebied 2

0,1

0,1

0,1

ad-hoc Interventiewaarde in grond 3

110

1.100

-

ad-hoc Interventiewaarde in grondwater 3 (in µg/L)

0,2

0,39

-

Toelichting: 1

toepassingsnormen voor het toepassen van grond en baggerspecie boven grondwaterniveau, afhankelijk van de bodemfunctieklasse [ref. 1];

2

toepassingsnormen voor het toepassen van grond en baggerspecie onder grondwaterniveau [ref. 1];

3

afgeleide risicogrenswaarden voor PFOS en PFOA op interventiewaardeniveau [ref. 5] Deze waarde komen overeen met de indicatieve niveaus voor ernstige verontreiniging (INEV’s), zoals afgeleid door het RIVM [ref. 6].

Mogelijke consequenties voor de huidige bodemkwaliteitskaart De huidige Bkk omvat 19 zones die met de begrenzing niet volledig overeenkomen met de gekozen begrenzing voor deelgebieden A, B en C zoals gehanteerd voor de PFAS actualisatie. Dit speelt een rol op de grens van deelgebieden B en C, omdat hier - op basis van PFAS - een andere ontgravingskwaliteit is vastgesteld. Om dit te ondervangen kan de begrenzing van de deelgebieden uit dit onderzoek worden aangepast of moet deelgebieden in de huidige Bkk worden opgesplitst. Het eerste geval is alleen mogelijk met aanvullende PFAS analyses, omdat anders niet wordt voldaan aan de eisen van 20 meetpunten per zone per bodemlaag. Tabel 3.8 geeft een overzicht van de zones waar PFAS zorgt voor een afwijkende kwaliteit ten opzichte van de huidige Bkk. In de overige zones is PFAS niet klassebepalend.

18 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Tabel 3.8 Overzicht van bodemkwaliteitszones, waarbij de ontgravingskwaliteit na toevoeging van PFAS zouden veranderen Bodemkwaliteitszones

Ontgravingskwaliteit bovengrond, exclusief PFAS (huidige Bkk)

Ontgravingskwaliteit bovengrond, inclusief PFAS

7: Recente uitbreidingen na 1970 a 1990 (hele regio)

Landbouw/Natuur

Wonen

15: Kantoren, bedrijven na 1990 en kassen

Landbouw/Natuur

Wonen

16: Buitengebied – zeekleipolders incl. rand

Landbouw/Natuur

Wonen

Na opsplitsing van bovenstaande deelgebieden worden als het ware drie nieuwe zones aangewezen, waarbij het deel dat valt in deelgebied B als ontgravingskwaliteit in de klasse Wonen valt. Het deel van de zone dat in zone C valt behoudt de ontgravingskwaliteit zoals momenteel vermeld in de huidige Bkk. Grondwaterbeschermingsgebieden Ten aanzien van grondwaterbeschermingsgebieden (aanwezig in de Krimpenerwaard) gelden strengere normen conform het Tijdelijk handelingskader. Hier mag namelijk maximaal 0,1 µg/kg ds. PFAS worden toegepast en is daarmee de grond binnen het beheergebied niet toepasbaar in grondwaterbeschermingsgebieden. De Nota bodembeheer van de regio Midden-Holland heeft echter gebiedsspecifiek beleid opgesteld. Dit stelt dat in grondwaterbeschermingsgebieden alleen schone grond mag worden toegepast, wat ten aanzien van PFAS kan worden vertaald naar de klasse Landbouw/Natuur. Hierdoor zou theoretisch grond uit deelgebied C mogen worden toegepast in grondwaterbeschermingsgebieden. Aanvullend stelt de Nota bodembeheer dat Industriegrond mag worden toegepast indien deze uit hetzelfde grondwaterbeschermingsgebied komt of waarbij de toekomstige functie Industrie betreft. In boringsvrije zones mag wel Industriegrond worden toegepast.

19 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

4 SAMENVATTING Met voorliggende rapportage is invulling gegeven aan de actualisatie van de bestaande bodemkwaliteitskaart met verschillende PFAS-verbindingen uit het 28 PFAS pakket. Het geeft een goed beeld van de gebiedseigen bodemkwaliteit en vormt derhalve - samen met de overige stoffen - de basis voor grondverzet binnen de ODMH. Beleid en regels ten aanzien van PFAS houdende grond is echter nog niet opgesteld, omdat de bevoegde gemeenten hebben aangegeven hiermee te willen wachten tot na de publicatie van het definitieve handelingskader PFAS. Tabel 4.1 toont een samenvatting van ontgravingskwaliteit, zoals is vastgesteld op basis van voorliggend onderzoek. Op basis van uitgevoerd (aanvullend) onderzoek is vastgesteld de achtergrondwaarde van de bovengrond in deelgebieden A en B in de klasse Wonen/Industrie vallen. De ondergrond in deelgebieden A en B zijn ingedeeld in de klasse Landbouw/Natuur en kan als relatief schoon worden beschouwd. Hetzelfde geldt voor zowel de boven- als ondergrond van deelgebied C. Dat de ondergrond (0,5-2,0 m-mv) significant lagere PFAS gehalten bevat houdt verband met de dominante wijze van verspreiding van PFAS (atmosferische depositie). De data toont - los van de aangewezen deelgebieden - geen clustering van hoge of lage waarden.

Tabel 4.1 Samenvatting ontgravingskwaliteit PFAS (PFOA is de klasse bepalende parameter) Deelgebied

Bovengrond (0-0,5 m-mv)

Ondergrond (0,5-2,0 m-mv)

A (Krimpenerwaard)

Wonen/Industrie

Landbouw/Natuur

B (gebied tussen de Hollandse IJssel en de A12)

Wonen/Industrie

Landbouw/Natuur

C (ten noorden van de A12)

Landbouw/Natuur

Landbouw/Natuur

20 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

5 REFERENTIES 1 2 3 4

5 6 7 8

Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie (Geactualiseerde versie), Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 28 november 2019. Ketenanalyse impregneermiddelen, RIVM briefrapport met kenmerk 300003002/2013, d.d. 2013. Nader onderzoek PFAS verontreiniging Zuidergasfabriek, te Amsterdam; kenmerk: ASD1620-1/17011.704, d.d. 18 augustus 2017. Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie, Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 8 juli 2019: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/07/08/tijdelijk-handelingskader-voorhergebruik-van-pfas-houdende-grond-en-baggerspecie. Expertisecentrum PFAS, Notitie interventiewaarden PFOS, PFOA, GenX, versie 1, 17 oktober 2019. Toelichting op Indicatieve Niveaus voor Ernstige Verontreiniging (INEV) PFAS voor grond en grondwater, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 20200302v10, d.d. 5 maart 2020. Diffuse belasting PFAS - Onderzoek naar de invloed van luchtemissies op de kwaliteit van grond in de gemeente Bodegraven-Reeuwijk; Expertisecentrum PFAS; kenmerk: 111864/19-010.279, 20 juni 2019. Diffuse belasting PFAS en GenX (FRD902 en FRD903) - Onderzoek naar de invloed van luchtemissies op de kwaliteit van grond in de gemeente Krimpenerwaard, Zuidplas en Gouda - Expertisecentrum PFAS; kenmerk: 109271/18-016.801, 1 november 2018.

21 | 21

Witteveen+Bos | 121159/21-001.061 | Definitief 02

Bijlage(n)

I BIJLAGE: TOEPASSINGEN VAN PFAS EN DE KANS DAT PFAS IN DE BODEM TERECHT KOMT

Witteveen+Bos | 121158/21-001.061 | Bijlage I | Definitief 02

Tabel I.1 Toepassingen van PFAS en de kans dat daarbij PFAS in de bodem terecht komt/is gekomen Type locatie

Activiteit

Kans op vrijkomen in het milieu

PFAS producerende industrie (Productie PFOS/PFOA, telomeren) Productie van gefluoreerde polymeren

productie van o.a. PFOS, PFOA, telomeren en ander PFAS verbindingen

groot

Productie Teflon en andere gefluoreerde polymeren

PFOA/GenX gebruikt tijdens productie

groot

Verwerking van Teflon en andere gefluoreerde polymeren

PFOA/GenX mogelijk aanwezig in halffabricaat

groot

Galvanische industrie

mist-surpressant (vernevelen, chroombaden), vooral in chroom verwerkende industrie (maar ook andere metalen)

groot

Textiel industrie

behandelen textiel, leer, waterafstotend maken, vernevelen: o.a. van tapijten, meubelstoffering, outdoor kleding, schoenen

matig tot groot 1

Halfgeleider industrie

gebruik van PFAS in printplaatproductie (verdachte producten/chemicaliën: fotozuur, antireflectie coating, fotolak en ontwikkelvloeistof)

beperkt

Foto industrie

in de foto industrie werden ook producten als oplosmiddel, pigmenten, ontwikkelvloeistof gebruikt

beperkt

Papier verwerkende industrie (inclusief verpakkingen)

PFAS werd/wordt toegevoegd aan de samenstelling van het papier om het water en vetafstotend te maken (zoals ook bij levensmiddelen verpakkingen, bakpapier etc.)

matig tot groot 1

Lak- en verfindustrie

productie van lak en verf waarin PFAS wordt verwerkt

beperkt

Hydraulische vloeistoffen

sinds 1970 is PFAS als toevoeging gebruikt aan specifieke hydraulische vloeistoffen. Voornaamste gebruik bij motoren van vliegtuigen (bouw en onderhoud) of generatoren (van bijvoorbeeld windmolens)

beperkt

Fabricage van cosmetica en reinigingsmiddelen

voornamelijk gebruikt om de oppervlaktespanning te verlagen of de levensduur van (cosmetische) producten te verlengen

beperkt

Landbouw/tuinbouw

mogelijk is PFAS toegevoegd aan bestrijdingsmiddelen

vermoeden

Verwerkende industrie

Inzet brandblusschuim (AFFF schuim - klasse B voor brandbare vloeistoffen) Brand blussen

calamiteit/incidentbestrijding

groot

Brandweeroefenplaatsen (gemeenten)

regelmatig, langdurig gebruik PFOS houdend schuim

groot

Brandpreventie voorzieningen (industrie) met schuimblusinstallaties

tijdens calamiteiten en/of testen. Chemische industrie, op- en overslaglocaties, auto-industrie, kunststofindustrie, afval- en schrootverwerkingsbedrijven, chemicaliëngroothandel

kans is klein, effect is beperkt als opvang van blusstof plaatsvindt. Als opvang ontbreekt, dan is kans/effect groot

Militaire brandweeroefenplaatsen en vliegvelden

Tijdens calamiteiten en/of testen

groot

Brandweeroefenplaatsen op vliegvelden (burgerluchtvaart)

Tijdens calamiteiten en/of testen

groot

Secundaire bronnen Stortplaatsen

Storten van PFAS-houdende materialen zoals tapijten, meubels, teflon pannen etc.2

matig tot groot

Waterzuiveringsinstallaties

Zuivering van afvalstromen van huishoudens, industrieën en stedelijk water.3

vermoeden

Afvalverbrandingsinstallaties

Afvalverwerking doormiddel van verbranding.4

matig tot groot

Toelichting: 1

Op basis van recentelijk opgedane ervaringen en kennis gaat er vanuit het Expertisecentrum PFAS ook significante aandacht uit naar geïmpregneerd textiel en papier. Perfluoracrylaatverbindingen zijn als impregneermiddel veelvuldig gebruikt voor de behandeling van textiel, leer en papier. Emissie via het afvalwater is daarbij aannemelijk [ref. 2]. De groepen: (geïmpregneerd) textiel, lederwaren en papier worden daarom als relevant beschouwd.

2

Bij onderzoek dient aandacht te worden gegeven aan het percolaat en het grondwater. Zuivering van het percolaat op PFAS vindt doorgaans nog niet plaats. Dit is technisch wel mogelijk.

3

De afvalstromen van huishoudens, industrieën of stedelijk water (met bijvoorbeeld restanten van blusactiviteiten) worden op dergelijke locaties opgevangen en gezuiverd. Zuivering van PFAS vindt echter nog niet plaats. Bij onderzoek naar PFAS dient aandacht te worden geschonken aan water, waterbodem, slibfractie en reststromen zoals zuiveringsslib.

4

Doorgaans is de temperatuur van de verbrandingsoven niet toereikend om de PFAS volledig af te breken. Hierdoor komt PFAS vrij via de rookgassen, die doorgaans niet gereinigd worden op PFAS. Bij onderzoek naar PFAS dient aandacht te worden gegeven aan de effecten van atmosferische depositie naar de bodem.

II BIJLAGE: OVERZICHT PFAS KLASSEN

Witteveen+Bos | 121158/21-001.061 | Bijlage II | Definitief 02

III BIJLAGE: POTENTIËLE BRONNEN

Witteveen+Bos | 121158/21-001.061 | Bijlage III | Definitief 02

ZHCODE 5 ZH04990938 ZH05630909 ZH16720968 ZH06080001 ZH16660903 ZH06230986 ZH06231179 geen ZH16660920 geen ZH06430068 3 ZH06270918 ZH06270926 1 ZH04841223 ZH06081061 geen ZH16660956 ZH04840963 ZH04840928 ZH06441148 ZH04910014

Omschrijving Gemeentewerf Nieuwerkerk aan den IJssel Gemeente Boskoop Brandweer Hollands Midden Post Moordrecht Brandweer Hollands Midden Post Benthuizen galvaniseerinrichting rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Brandweer Hollands Midden Post Stolwijk Brandweer Hollands Midden Post Haastrecht landmachtbasis Brandweer Hollands Midden Post Zevenhuizen

Adres 1e Tochtweg A.P. van Neslaan Ambachtweg Bentwoudlaan Bergambachterstraat Bierhoogtweg Bilwijkerweg Bovenkerkseweg Bredeweg Bredeweg Burgemeester Boerstraat

metaalwarenindustrie Gemeentewerf

Burgemeester van der Willigenstraat Coenecoop

58 2941ES 53 2741PH

Kodak Fotoservice Arke Stainless Treatment B.V. verchroominrichting Brandweer Hollands Midden Post Driebruggen Brandweer Hollands Midden Post Zevenhuizen Afvalbrengstation De Schans (Wabo) Alphense Puin Recycling B.V. rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi)

Coenecoop Curieweg Dam De Groendijck De Opril De Schans De Schans Dekkerstraat Dijklaan Galgoord Gouderaksedijk Goudkade Gravin Margarethastraat Handelsweg Hanzeweg Havenstraat Havenstraat HBB terrein Henegouwerweg Het Bastion Hobbemastraat Hoogewaard

17 2741PG 2 2408BZ 8 2871CS 20 3465JB 1 2761BM 33 2408ZA 57 2408ZA

ZH05130006 ZH05130005 ZH19010104 ZH04840005 ZH05131038 ZH04840954 ZH06081026 ZH06080000 ZH06271005 ZH06081000 ZH04841151 ZH16720952 ZH04911084 4 ZH04970951 ZH05131073 ZH16720942 ZH04841136 ZH05130000 ZH18920018 ZH04840002 ZH04841236 ZH04840961 ZH04990000 ZH06081016 ZH06080999 ZH04970003

AWZI Gouda Cyclus NV Brandweer Hollands Midden Post Nieuwerbrug Mavom Cyclus N.V. Brandweer Hollands Midden Post Alphen aan den Rijn galvaniseerinrichting rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) A.W.Z.I. Randenburg Waddinxveen Brandweer Hollands Midden Post Schoonhoven rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) Brandweer Hollands Midden Post Koudekerk aan den Rijn

ZH06270003 ZH06270000 ZH04970958 1 ZH06270938 ZH06080000 ZH04970919

Brandweer Hollands Midden Post Waddinxveen Nooitgedacht Brandpreventie B.V.

geen ZH04840954 ZH05670940 9 ZH04910999 ZH06231028 ZH06230982 geen ZH05131088 ZH06430086

Brandweer Hollands Midden Post Gouderak AWZI Alphen-noord

ZH05131142 ZH05131237 ZH04840932 ZH04841035 ZH04840000 ZH06430055 ZH06430005 ZH04990951 ZH06430078 ZH19310000 geen ZH18920108 ZH06430039 5 ZH05131018 geen ZH04910931 ZH04841093 ZH06270951 onbekend ZH06430145 ZH06430009 3 ZH06430010 ZH04910982 ZH06270900 ZH06270985 ZH16660918 ZH16660918

rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) Hoogheemraadschap van Rijnland Brandweer Hollands Midden Post Gouda rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) Brandweer Hollands Midden Post Hazerswoude galvaniseerinrichting en verchroominrichting rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) AWZI Alphen Kerk en Zanen Ecopark Alphen aan den Rijn rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) galvaniseerinrichting galvaniseerinrichting rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi)

galvaniseerinrichting Nooitgedacht Waddinxveen B.V. rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) Afval brengstation De Driewerf

Brandweer Hollands Midden Post Nieuwerkerk aan den IJssel rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) Brandweer Hollands Midden Post Haastrecht BrandweerSurvival Brandweergarage Brandweerkazerne verchroominrichting rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi)

Industrieweg J.C. Hoogendoornlaan Keerkring Kerklaan ongenummerd Klaproos Kolfwetering Koningin Emmahof Laan der Continenten Leidse Schouw Limes-lus Linneausweg Meent Mr. Kesperstraat Nespad Nespad Noordkade Noordstaring Noordzijde Onderweg Oranjelaan hoek Lekdijk-West Portugalweg Portugalweg Poten President Kennedylaan

huisnummer Postcode Plaats 9 2913LN Nieuwerkerk aan den IJssel 52 2771DE Boskoop 28 2841LZ Moordrecht 3 2731BS Benthuizen 7 2871JB Schoonhoven 17 2761JH Zevenhuizen 8 2821SH Stolwijk 17 2821XS Stolwijk 29 2851VB Haastrecht 118 2761KB Zevenhuizen 1 2761VP Zevenhuizen Lekkerkerk Waddinxveen

Activiteit Gemeentewerf;inzameling grof huishoudelijk afval Gemeentewerf Brandweer Brandweer Galvaniseerinrichting 1963- in elk geval 1997 RWZI bij pluimveeslachterij 1981- heden AWZI Brandweer circa 1969 - ? Brandweer Kazerne, munitie depot en overige opslag defensie materialen 1990-? Brandweer periode onbekend Brandweerloods, touwfabriek. Draadproductenfabriek 1927-1954 (minimaal). Metaalconstructiebedrijf 1970-? Gemeentewerf

Waddinxveen Alphen aan den Rijn Schoonhoven Driebruggen Zevenhuizen Alphen aan den Rijn Alphen aan den Rijn Ouderkerk aan den IJssel 9 2861EJ Bergambacht 10 2851AW Haastrecht 125 2808NG Gouda 23 2802AA Gouda 1 2415CA Nieuwerbrug aan den Rijn 6 2404CD Alphen aan den Rijn 2 2803MC Gouda 5 2405BV Alphen aan den Rijn 70 2871EA Schoonhoven Schoonhoven 1 2741KR Waddinxveen 9 2871EV Schoonhoven 0 Hazerswoude 5 2396AA Koudekerk aan den Rijn

Kleurlaboratorium (foto ontwikkeling) 1990-2005 Coatingbedrijf Ten Berge Coating Systems 1998-2005 met waterzuivering Metaalgieterij en verchroominrichting 1964- ? en verfspuiterij 1924-1969 Brandweer Brandweer sinds circa 2007 Afvalbrengstation Puin recycling bedrijf RWZI 1967RWZI 1936AWZI Haastrecht Afvalwaterzuivering Stadsreinigingsdienst/ gemeentewerf Brandweer Galvanische industrie Afvalbrengstation/ overlaadstation Brandweerkazerne met oefenplaats Galvaniseerinrichting Fa. Schaap en Co van 1962 -1963 (klein => 29 m2) Loodwitfabriek Afvalwaterzuivering Brandweer naast gemeentewerf RWZI gemeente vanaf 1974 Brandweeroefenplaats Stortplaats (niet gespecificeerd), rioolwaterzuiveringsinatallatie gemeente Ammerstol 7 2865AG Ammerstol 1966 -? 2 2411NB Bodegraven AWZI 12 2801DG Gouda Brandweer Kouderkerk aan den Rijn RWZI 19711 2391EL Hazerswoude Brandweerkazerne 101 2806VE Gouda Galvanisch bedrijf Emmelot BV vanaf 1943 - 1983 Nieuwerkerk aan den IJssel RWZI 1970Alphen aan den Rijn RWZI 1954- 1965 (minstens) 4 2408AE Alphen aan den Rijn Afvalwaterzuivering 5 2407AK Alphen aan den Rijn Afvalbrengstation 5 2771HD Boskoop Afvalwaterzuivering 2 2871EZ Schoonhoven Galvaniseerinrichting Schaap en CO van 1964 - 1971 8 Schoonhoven Galvaniseerinrichting en metaalbewerking 1988 -2000 1 2411JK Bodegraven Bovengrondse opslag chemicaliën en onderhoudsmaterialen Hoofdsteunpunt RWS 0 2411JK

Bodegraven Stortplaats puin, bouw- en sloopafval RWS 1988 48 2741EW Waddinxveen Brandweerkazerne 15 2741GE Waddinxveen Oefencentrum voor brandpreventie Stortplaats industrieel en bedrijfsafval + bewerking van as van de gemeente 192067 2411RC Bodegraven Galvaniseerinrichting 19218 2742LA Waddinxveen Voormalig garagebedrijf Schoonhoven RWZI circa 1940 - 1988 6 2411PR Bodegraven Brandweerkazerne en afvalbrengstation 6 2411PR Bodegraven Afval brengstation De Driewerf 4 2831AX Gouderak Brandweerkazerne 10 2406LJ Alphen aan den Rijn Afvalwaterzuivering 2 2912AL 11 2861GH 29 2851EA 44 2851EM 7 2751AT 276 2801VS 1 2941TV

rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) SITA Recycling Services Brandweer Hollands Midden Post Zwammerdam Brandweer Hollands Midden Post Aarlanderveen Sita Recycling Services Brandweer Hollands Midden Post Krimpen aan de Lek rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) Brandweer Hollands Midden Post Boskoop Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Brandweer Hollands Midden Post Lekkerkerk AWZI Kortenoord

Prins Alexanderlaan Provincialeweg Provincialeweg Provincialeweg West Raadhuisstraat Raam Reinier Bloklaan Rijksweg Schielands Hoge Zeedijk Schielands Hoge Zeedijk Spoorlaan Stationsweg Steekterweg Tiendweg Tiendweg Torenpad Touwslagersstraat Tussenlanen Twijnstraweg van Gennepweg

Nieuwerkerk aan den IJssel Bergambacht Haastrecht Haastrecht Moerkapelle Gouda Lekkerkerk Bodegraven 20 2802RB Gouda 23 2802RB Gouda 19 2471PB Zwammerdam 4 2445AH Aarlanderveen 67 2407BE Alphen aan den Rijn 5 2931LC Krimpen aan de Lek 1 2931LC Krimpen aan de Lek 29 2771EP Boskoop 35 2931HB Krimpen aan de Lek 18 2861CD Bergambacht 19 2941BW Lekkerkerk 1 2911BS Nieuwerkerk aan den IJssel

metaalwarenindustrie verchroominrichting Ambulance & Brandweer Service Nederland Brandweer Hollands Midden Post Bergambacht rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) rioolwaterzuiveringsinrichting (rwzi) vml brandweerkazerne AWZI De Groote Zaag

Van Markenstraat Van Strijenstraat Veenweg Veerweg Watertorenpark Willem de Zwijgerlaan Willem de Zwijgerlaan Zaag

2 2941CB 40 2801TG 3 2841DE 6 2861DS 29 2404HZ 59 2741DB 12 3116HX 8 2931LD

Lekkerkerk Gouda Moordrecht Bergambacht Alphen aan den Rijn Waddinxveen Bodegraven Krimpen aan de Lek

Brandweerkazerne RWZI van 1968 - ? Brandweerkazerne Brandweer Brandweer Vernikkel- en verchroominrichting 1936-? Chemicaliën opslagplaats gemeente en RWZI 1980/1981-? RWZI gemeente Reeuwijk vanaf 1963 RWZI 1966 - ? en anorganische chemische grondstoffenfabriek van 1972 - ? Afvalverwerker/ opslag en overslag Brandweer Brandweerkazerne Voormalig stortplaats Brandweerkazerne RWZi 1970Brandweerkazerne Voormalige RWZI, drukkerij, benzinestation en gemeentewerf AWZI Brandweerkazerne Afvalwaterzuivering Metaalbewerking/ metaalconstructiebedrijf Klip B.V. (pijpleidingen- en apparatenbouw) 1980-heden Metaalverwerking/ verchroominrichting Van Oudshoorn-Van den Broek 1958Onduidelijk Brandweerkazerne RWZI 1976-? RWZI 1970- 2008 voormalige brandweerkazerne Afvalwaterzuivering