BIJL 2.3 bouwhistorische opname 5 december 2023
Tekst van het document
BOUWHISTORISCHE OPNAME DEN DIKKEN BOOM IJSSELDIJK NOORD 123, OUDERKERK AAN DEN IJSSEL
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Bouwhistorische opname Den Dikken Boom IJsseldijk Noord 123, Ouderkerk aan den IJssel
Colofon Opdrachtgever: Dhr. A. Verstoep Uitgevoerd door: Bureau Helsdingen te Vianen Helsdingse Voorweg 2 4133 ND Vianen advies@bureauhelsdingen.nl www.bureauhelsdingen.nl tel. 0347-370651 Bureau Helsdingen is een onderzoeks- en adviesbureau op het gebied van Monumenten en Bouwhistorie. Tekst en samenstelling: A. Pellikaan MA Ing. P.T. den Hertog MA J E. Rietveld Status: Definitief Datum: 5-12-2023
2 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
INHOUDSOPGAVE 1
Inleiding
4
2
Projectgegevens
5
3
Omgevingsgeschiedenis
6
3.1
Ouderkerk aan den IJssel
6
3.2
Steenfabriek Den Dikken Boom
7
3.3
Cultuurhistorisch beleidskader
10
4
Typologie
12
5
Bouwgeschiedenis
13
6
Beschrijving
23
7
6.1
Ligging
23
6.2
Exterieur
23
6.3
Constructie
35
6.4
Interieur
38
Waardenstelling
67
7.1
Uitleg waardenstelling
67
7.2
Waardenstelling weergegeven in plattegronden
69
8
Samenvatting en aanbevelingen
73
9
Bronnen
74
10
Bijlage Kleurhistorisch onderzoek
75
3 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
1 INLEIDING Aanleiding In deze bouwhistorische opname wordt de cultuurhistorische waarde van IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel beschreven en gewaardeerd. Aanleiding voor dit rapport is de wens van de opdrachtgever om appartementen in het gebouw te realiseren. Tijdens de opname op locatie, medio oktober 2023, was de afwerking in diverse ruimten deels verwijderd. Tegelijkertijd met de opname is kleuronderzoek uitgevoerd d.m.v. het maken van ‘toverballen’ op plaatsen waar een pakket historisch interessante verflagen is geconstateerd of wordt vermoed. Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd. Na de projectgegevens wordt in hoofdstuk drie de omgevingsgeschiedenis van het gebouw besproken. Deze geschiedenis maakt de locatie van het pand inzichtelijk. Hierna volgt in hoofdstuk vier de typologie: het type gebouw waar het pand toe behoort. De typologie verklaart de verschijningsvorm van het pand. In het vijfde hoofdstuk wordt de bouwgeschiedenis van het pand besproken. In het zesde hoofdstuk worden het exterieur en het interieur beschreven en met foto’s ondersteund. De materialisering van het pand, de unieke kenmerken en de zichtbare bouwsporen worden per onderdeel genoemd en waar mogelijk gedateerd. In hoofdstuk zeven volgt ten slotte de waardenstelling waarin de verschillende onderdelen van het gebouw worden gewaardeerd. Het rapport sluit af met een samenvatting.
Uitvoering Bureau Helsdingen is een adviesbureau voor monumenten en bouwhistorie, gespecialiseerd in boerderijen. Zij voert dit onderzoek uit in de vorm van een bouwhistorische opname met waardestelling, waarbij geen destructief onderzoek wordt gedaan. De opbouw en de reikwijdte van bouwhistorische rapporten zijn beschreven in de brochure 'Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek.1
1 Richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek, gezamenlijke uitgave van o.a. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de Stichting Bouwhistorie en de Rijksgebouwendienst (Den Haag, 2009). Te raadplegen via: http://cultureelerfgoed.nl/publicaties/richtlijnen-bouwhistorisch-onderzoek.
4 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
2 PROJECTGEGEVENS Opdrachtgever
Eigenaar
: Verstoep Bouwadvies en architectuur Opaalstraat 5 Schoonhoven Contactpersoon: Dhr. A. Verstoep : Dhr. A. Verstoep
Objectgegevens Adres Gemeente Kadastraal adres Ligging Status
: : : : :
Bestemmingsplan Oorspronkelijke functie Huidige functie Bouwjaar Bouwstijl
: : : : :
IJsseldijk Noord 123, 2935 BK, Ouderkerk aan den IJssel Krimpenerwaard ODK04 B 4357 Vrijstaand, aan de dijk langs de Hollandsche IJssel Rijksmonument (31993) “Boerderij uit de eerste helft van de 19e eeuw, op T-vormige plattegrond. Pannen zadeldak, vensters met 6-ruitsschuiframen”. Agrarisch gebied Directeurswoning steenfabriek Woonhuis/leegstaand Eerste helft 19e eeuw Streekeigen/traditioneel
Actuele kaartgegevens/ situering Topografische ligging van het pand (blauwe arcering) ten noorden van het centrum van Ouderkerk aan den IJssel. Afbeelding: kadastralekaart.com
Het kadastrale perceel van IJsseldijk Noord 123. Afbeelding: kadastralekaart.com
5 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
3
versie: definitief 5-12-2023
OMGEVINGSGESCHIEDENIS
3.1 Ouderkerk aan den IJssel De boerderij ligt aan de IJsseldijk Noord aan de rivier de Hollandse IJssel in het dorp Ouderkerk aan den IJssel. Deze plaats wordt voor het eerst als Oudekerke genoemd in een akte uit 1263 van de Utrechtse St. Salvatorkerk of Oudmunster.2 Bij archeologische opgravingen onder de huidige kerk zijn de restanten van een 12e -eeuwse voorloper gevonden. Mogelijk was deze kerk de 'moederkerk' van Capelle en Nieuwerkerk aan den IJssel.3 De Keizer en Lans opperden de mogelijkheid dat het dorp al sinds de 10e eeuw bewoond is, met de Nessepolder als vroegmiddeleeuwse dorpskern.4 Het dorp heeft zich ontwikkeld langs de IJssel en had van oudsher een agrarisch karakter. Het is tevens, dankzij de ligging aan de rivier, tot op de dag van vandaag een schippersdorp. De omgeving van Ouderkerk bestond vóór het jaar 950 uit moerassige veengebieden. Vanaf circa het jaar 950 begonnen mensen het land in het gebied te ontginnen en het zo geschikt te maken voor de landbouw.5 Deze periode duurde in de Krimpenerwaard tot de 16e eeuw en staat bekend als de Grote Ontginning.6 Het land in de Krimpenerwaard dat men ontgon, was voornamelijk in handen van de Utrechtse kapittelkerken van St. Maarten, St. Marie en St. Salvator. Degenen die land ontgonnen, kregen van de proost van de kapittelkerk een copeovereenkomst.
Hiermee kregen de ontginners toestemming om het land te ontginnen en het recht de grond te gebruiken. Ontginningen op basis van een cope-overeenkomst worden cope-ontginningen genoemd. Zij kenmerken zich door regelmatige, lange smalle kavels. De standaard kavels zijn circa 115 meter breed en 1250 meter lang. Dit wordt een 'hoevemaat' genoemd.7 Men begon de ontginningen vanaf een ontginnings-as en ontgon richting het achterliggende land. Langs de kavels werden parallelle sloten gegraven om het water af te kunnen voeren. Aan de achterzijde van de percelen werd een kade opgeworpen om als waterkering of als landscheiding te dienen.8 Op de kop van de kavels werden boerderijen geplaatst in de richting van de kavel. Op deze wijze ontstonden de kenmerkende boerderijlinten in het landschap. Het polderlandschap met cope-ontginningen rondom IJsseldijk Noord op de topografisch-militaire kaart van 1850. Op de kaart is te zien dat de bebouwing is geconcentreerd tussen de IJsseldijk en de wetering hierachter. De grootste verandering in het landschap is de explosieve groei van Nieuwerkerk en Capelle aan den IJssel na de Tweede Wereldoorlog. Bron: topotijdreis.nl
2 B. de Keizer en C.C.J. Lans, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel (Rotterdam: Ons Voorgeslacht, 1980), 12. 3 www.hvouderkerck.nl
4 De Keizer, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel, 9 5 De Keizer, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel, 9 6 Catharina L. van Groningen, De Krimpenerwaard: de Nederlandse monumenten van geschiedenis en kunst (Zwolle: Waanders,
1995), 25. 7 Kees de Leeuw e.a. (red.), Linten in de leegte. Handboek groene bebouwingslinten in de Utrechtse Waarden. Deel 1 Beeldkwaliteit en ontwikkeling (Montfoort: Gemeente Montfoort, 2008), 22. 8 De Leeuw, Linten in de leegte, 24. 6 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Vanaf de 12e eeuw wordt het voor de Utrechtse kapittelkerken steeds lastiger hun machtspositie ten westen van de Vlist te behouden. Dit komt voornamelijk vanwege de aanwezigheid van de graaf van Holland en zijn leenmannen, die eveneens hun gebied uitbreiden door de wildernis te ontginnen. In de Krimpenerwaard krijgen de heren Van der Lecke, leenmannen van de graaf van Holland, steeds meer invloed. Zij stichten aan weerszijden van de Lek de heerlijkheid van de Lek, waar Ouderkerk aan den IJssel een onderdeel van was.9 Pieter van der Leck was in 1326 ambachtsheer van Ouderkerk aan den IJssel.10 In de 17e eeuw komt de heerlijkheid van de Lek in handen van de familie Van Nassau la Lecq, een bastaardtak van prins Maurits. De dorpen aan de Hollandse IJssel hebben zwaar te lijden gehad onder oorlogsgeweld. In de jaren '20 van de 15e eeuw en in de jaren '70 van de 16e eeuw werd Ouderkerk aan den IJssel verwoest in respectievelijk de Hoekse en Kabeljauwse twisten en de Nederlandse Opstand. Dit verklaart, samen met de vele overstromingen en dijkdoorbraken, waarom de ontginning van de Krimpenerwaard relatief laat was voltooid.11 Dankzij de nabijheid van de Hollandse steden had zich in Ouderkerk aan den IJssel vanaf de 15e eeuw een geldeconomie kunnen ontwikkelen.
De boeren gingen steeds meer voor de markt produceren, wat in combinatie met een steeds drassiger wordende ondergrond, leidde tot een verschuiving van akkerbouw (koren) naar veeteelt (runderen). Van de akkerbouwproducten werd hennep (ten behoeve van scheepstouw en zeilen) het populairste gewas. De hennepteelt liet haar sporen na in het slotenpatroon in de polders. Tot halverwege de 19e eeuw bleef de hennepteelt een belangrijke inkomstenbron voor de boeren in de Krimpenerwaard, daarna verloor het product vanwege de omschakeling van zeil- naar stoomschepen zijn relevantie.12 Behalve de landbouw waren ook de nijverheid en de scheepsvaart belangrijke bestaansmiddelen voor Ouderkerk aan den IJssel. De aanwezigheid van timmerwerkplaatsen, steenbakkerijen en scheepswerven zorgden ervoor dat het dorp in de Gouden Eeuw vergeleken met een eeuw daarvoor meer dan twee keer zo groot was.13 Vanaf de 18e eeuw nam de bevolking in heel Holland, Ouderkerk inbegrepen, af. Ouderkerk had toen ca. 340 inwoners. Halverwege de 19e eeuw begint de bevolking weer langzaam op te lopen.14 In de jaren '30 van de 20ste eeuw ontstaat de bebouwing aan de Kerkweg, de Lageweg en de IJssellaan. Eind jaren '50 begon met de aanleg van de Wilhelminastraat een proces van komvorming, een proces dat nog steeds gaande is.15 Ouderkerk aan den IJssel telde in 2011 ca. 5700 inwoners.
3.2 Steenfabriek Den Dikken Boom Den Dikken Boom is van origine een steenplaats of steenfabriek. Hier werden tussen 1561 en 1916 de voor de Krimpenerwaard zo kenmerkende IJsselsteentjes gebakken.16 De oude veldovens waarin dit gebeurde zijn verdwenen maar er zijn nog elementen in het landschap en op het erf te herkennen die ons helpen herinneren aan dit productieproces wat langs de Hollandsche IJssel zo'n grote rol heeft gespeeld. Steenproductie was sinds de middeleeuwen een nevenactiviteit van rijke herenboeren en de landadel. Het werk was sterk seizoensgebonden en de werknemers waren vaak rondreizende arbeiders. Aangezien het bakken van steen slechts een nevenactiviteit was, werden de fabrieken in tijden van een slechte conjunctuur zonder veel problemen (voor de eigenaar; de arbeiders werden op straat gezet) tijdelijk gesloten. Veel van hen kwamen uit het vorstendom Lippe maar ook voor de lokale bevolking werd hier werkgelegenheid geboden.17 Van de mannelijke werknemers in de steenfabriek werd geacht dat zij ook hun familieleden in de fabriek lieten werken. Er 9 De Keizer, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel, 3.
10 De Keizer, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel, 163. 11 De Keizer, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel, 20. 12 De Keizer, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel, 14. 13 Van Groningen, De Krimpenerwaard, 32.
14 De Keizer, De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel, 33. 15 www.topotijdreis.nl
16 D.W. Hoogendijk, C.C.J. Lans, en J. Bakker, “De steenbakkerijen,” Historische Encyclopedie Krimpenerwaard 4, nr. 3 (1979): 54. 17 http://www.jenneken.nl/bekijk/1900STEENBAKKERIJ.htm geraadpleegd op 21-03-19.
7 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
zijn verhalen bekend van meisjes die een betere carrière als dienstbode hebben moeten opgeven om hun vaders te helpen in de steenfabriek. Kinderarbeid was zeer gebruikelijk in de steenfabricage. De arbeiders werden in de meeste gevallen ondergebracht in kleine huisjes op het fabrieksterrein, dit in verband met de lange werkdagen van ongeveer 15 uur.18 Vanaf circa 1870 begon de industriële revolutie het productieproces van de steenbakkerijen te beïnvloeden. Als eerste deden stoomlocomotiefjes hun intrede in Gelderland ten behoeve van het delven van klei. Steenpersmachines werden ongeveer tien jaar later geïntroduceerd. Deze innovaties kwamen echter veel te laat om de ontwikkelingen in het buitenland bij te benen. Ook namen de deeltijdondernemers, die de industrie bleven domineren, weinig initiatief tot vernieuwing; zij hadden vaak voldoende andere inkomstenbronnen om niet van de steenproductie afhankelijk te zijn. Het gevolg van deze late industrialisatie was dat het aantal steenfabrieken in Nederland met 1/7 afnam in de jaren '80 van de 19e eeuw. Vanaf de eeuwwisseling gaat een nieuw slag ondernemers de concurrentiestrijd aan met de traditionele steenbakkers. Zij introduceren het gemechaniseerde grootbedrijf en beschouwden steenbakken als een voltijd beroep in plaats van een bijverdienste.
Door de introductie van de ringovens konden bakstenen nu ook het hele jaar door gebakken worden. Het gevolg van deze ontwikkelingen was overproductie, wat de prijs van bakstenen naar beneden drukte. Dit ging gepaard met de kapitaalintensieve investering die nodig was voor een ringoven en was een serieuze bedreiging voor veel traditionele steenfabrieken.19 Behalve van de algemene economische ontwikkelingen hadden de steenfabrieken langs de Hollandse IJssel ook veel last van de achteruitgang van de kwaliteit van het slib uit de rivier. Dit proces begon vanaf het begin van de 19e eeuw de steenfabricage te bemoeilijken en werd veroorzaakt door de kanalisatie van de Hollandse IJssel en door de watervervuiling dankzij het opkomende motorbootverkeer en de toegenomen industrie langs de rivier. Een andere factor die de vraag naar IJsselstenen deed afnemen was het kleine formaat, wat ervoor kon zorgen dat deze stenen bij zijdelingse druk eerder uit het wegdek gedrukt konden worden dan stenen van groter formaat. In 1814 raadde inspecteur-generaal van de Waterstaat ir.
Jan Blanken Janszn het gebruik van IJsselstenen af en na de Franse tijd wordt het gebruik van IJsselstenen in openbare werken zelfs verboden.20 Niet geheel toevallig erfde Blanken in 1822 een steenfabriek in de Middelwaard bij Vianen van zijn zwager Arie van Lakerveld.21 Daar werden van roodbakkende klei bakstenen en klinkers geproduceerd van grotere afmetingen dan de IJsselsteentjes. Tot slot had ook de Woningwet van 1901 negatieve gevolgen voor de vraag naar IJsselstenen. Deze wet verplichtte gemeentes om voorschriften op te stellen die betrekking hadden op de volkshuisvesting. Deze voorschriften verschilden per gemeente. Vrijwel alle gemeenten begonnen aanvullende eisen te stellen aan de fundering en dikte van de muren van nieuw te bouwen woningen. Sommige gemeenten stelden vereisten aan de te gebruiken materialen. Zo verplichtte gemeente Rotterdam het gebruik van harde klinkers in het trasraam.22 Per saldo hadden deze verschillende gemeentelijke voorschriften voor de vraag naar IJsselstenen een negatief effect. Het lot van Den Dikken Boom is exemplarisch voor deze ontwikkelingen; Den Dikken Boom staakte de steenproductie in 1916. Vanaf dat jaar werd het een boerenbedrijf.
18 Hoogendijk, Lans, en Bakker, “De steenbakkerijen,” 68. 19 http://www.jenneken.nl/bekijk/1900STEENBAKKERIJ.htm geraadpleegd op 21-03-19. 20 Hoogendijk, Lans, en Bakker, “De steenbakkerijen,” 65.
21 http://www.kasteleninutrecht.eu/Vijverlust.htm geraadpleegd op 27-03-19.
22 Mr. dr. F. Sleutelaar, Woningwet: met Inleiding en Aanteekeningen benevens tekst der Gezondheidswet en der algemene maatregelen van bestuur tot uitvoering van beide wetten (Haarlem: De erven F. Bohn, 1902), 92.
8 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Referentiebeeld
De nabijgelegen steenfabriek De Molenplaats in de buurt van Den Dikken Boom met rechts de steenovens, omgeven door turfschuren. Bron: izi.travel.nl
Referentiebeeld 2
Steenplaats en steenovens Klein Hitland in Nieuwerkerk aan den IJssel aan de overzijde van de IJssel gelegen. De turfschuren hebben een kenmerkende vorm met een schuin dak. Bron: Omroep Zuidplas
9 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Referentiebeeld 3
Eén van de steenovens op Klein Hitland in Nieuwerkerk aan den IJssel. In het midden bevindt zich de oven en links en rechts bevinden zich de houten turfschuren waar vanuit de ovens werden gestookt. Bron: Adri den Boer
Referentiebeeld 4
Klein Hitland. De binnenzijde van een oven met onderin de zijwanden de stookgaten van waaruit van buitenaf de oven werd gestookt (vanuit de aangebouwde houten turfschuren). De bovenzijde van de oven is open en werd tijdens het bakproces met losse stenen dicht gestapeld. Bron: Rob Stolk 2013 wikipedia.nl
3.3 Cultuurhistorisch beleidskader Het pand staat als object niet op zichzelf, maar is een onderdeel van een groter historisch en ruimtelijk geheel, met tal van relaties in de tijd en de ruimte. Cultuurhistorie wordt gezien als het totaal van archeologie, (historisch) landschap en bebouwingsstructuren. Dit wordt hieronder verklaard.
Archeologie Het erf is voor het grootste gedeelte gelegen in de bufferzone van de stroomgordel van de Hollandse IJssel. De oever van de rivier wordt al bewoond sinds de vroege middeleeuwen. Deze zone heeft daarom ook een hoge archeologische verwachtingswaarde onder het maaiveld, tot meer dan vijf meter diep. De bufferzone wordt beschouwd als een archeologisch waardevolle zone. Dieper de polder in ligt een komafzetting met veen met een lage archeologische waarde.23 23 Cultuurhistorische waardekaart Zuid-Holland 2017
10 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Landschappelijk De boerderij ligt in de Krompolder, een onderdeel van de polder Kromme, Geer en Zijde, direct achter de dijk langs de Hollandse IJssel. De Hollandse IJssel is een riviersysteem en historische vaarweg van voor 1500 van hoge waarde. De dijk is een landschappelijke lijn met een hoge waarde. De polder Kromme, Geer en Zijde is een veenontginning van hoge waarde. Tot slot ligt de boerderij in het inundatiegebied van de Oude Hollandse Waterlinie. 24
Nederzetting / monumentaal De boerderij ligt aan een dijklint uit de periode vóór 1850. Dit lint heeft een hoge waarde en tevens heeft de relatie van het lint met het achterliggende landschap een hoge waarde.25
24 Cultuurhistorische waardekaart Zuid-Holland 2017 25 Cultuurhistorische waardekaart Zuid-Holland 2017
11 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
4 TYPOLOGIE Hoewel steenfabrieken, in tegenstelling tot bijvoorbeeld boerderijen of kerken, geen specifieke typologische kenmerken hebben, zijn er wel degelijk enkele specifieke elementen die de steenfabrieken langs de Hollandsche IJssel met elkaar gemeen hebben. Ten eerste de locatie: steenfabrieken hadden rivierklei nodig als grondstof. Bovendien was ook brandstof nodig; hier was turf heel geschikt voor. Tot slot moesten de gedroogde klei en de bakstenen ook vervoerd worden. Gezien het gewicht van de goederen was vervoer over het water het meest efficiënt. Deze drie factoren maakten een ligging aan een rivieroever in een veenweidegebied optimaal. Het winnen van rivierklei gebeurde op buitendijks land, binnen zogenaamde zellingen, stukken grond die met rietkragen waren afgezet waar het slib zich in verzamelde. Gemiddeld had een steenfabriek voor 2,5 hectare aan zellingen. Een ander element dat algemeen voorkwam was de karrestoep. Een karrestoep is een berijdbare doorgang, dwars door de dijk en even diep als het binnendijkse terrein. De karrestoep had als doel om de klei gemakkelijk van de rivieroever naar het fabrieksterrein, waar de ovens stonden, te vervoeren. Vanzelfsprekend waren deze karrestoepen zwakke plekken in de dijkbescherming. Sinds het begin van de 20ste eeuw zijn ze dan ook allemaal verdwenen. Zoals gezegd stond de steenoven binnendijks.
Over het algemeen waren het rechthoekige, vrijstaande bakovens. Ze hadden een schoorsteen en waren aan één kant geheel of gedeeltelijk open. De wanden waren één tot anderhalve meter breed en de vloer was bedekt met gebakken steen of steenstukken. Vaak waren ze deels ingegraven. In de korte wand waren boogvormige openingen van 30 cm breed en 80 cm hoog, hiervandaan werd het vuur aangestoken.26 De directeurswoningen stonden vaak aan de dijk in de nabijheid van de fabriek maar waren hier geen onderdeel van; hier vond geen productie plaats. Typologisch gezien zijn het woonhuizen. Het meest voor de hand liggende materiaal - IJsselstenen - werd hier vaak, maar soms ook juist niet, toegepast. Aan de ene kant waren IJsselstenen gemakkelijk verkrijgbaar en was het optrekken van het eigen huis met eigen stenen een goede manier van gratis reclame maar er waren ook steenbakkers die voor een andere, exclusievere steensoort kozen om hun sociale positie te onderstrepen. Referentiebeeld
De directeurswoning van steenfabriek ''De Molenplaats'', eveneens in Ouderkerk aan den IJssel. Het herenhuisachtige dijkhuis werd in 1885 in eclectische stijl met neoclassicistische elementen gebouwd in opdracht van de heer Capelle van Hogendijk. De steenfabriek was mogelijk al in 1453 in gebruik. Bron: Hoogheemraadschap Schieland en de Krimpenerwaard.
26 Hoogendijk, Lans, en Bakker, “De steenbakkerijen,” 58-65.
12 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
5 BOUWGESCHIEDENIS In dit hoofdstuk worden de diverse bouwfasen van de voormalige directeurswoning uiteengezet, beginnende bij de eerste bekende bouwfase: fase 0. De bouwgeschiedenis is gebaseerd op waarnemingen die gedaan zijn tijdens het locatiebezoek, literatuur en historische bronnen zoals kadastrale kaarten en afbeeldingen.
Introductie Steenfabriek Den Dikken Boom kent een lange geschiedenis. Al rond 1600 is er op deze plek een steenplaats aanwezig die bestaat uit twee steenplaatsovens op 2 morgen en 50 roe land.27 De steenplaats was in eigendom van kinderen van Ariaen Tonisz Verbie. Rond 1655 wordt Adriaan Antonis Verbie vermeldt als eigenaar van de steenfabriek. Deze ‘Adriaen Anhtonis Verbie’ wordt in 1600 geboren en overlijd in 1673.28 Zo’n honderd jaar later, in 1740, is de steenfabriek nog altijd in handen van familie Verbie. Gerrit Verbie (17011761), meester-steenbakker, is op dat moment eigenaar van de fabriek. Hij is een zoon van Arie Lenders (of Leenderts) Verbie en Annetje Melle (of Annitje Mels).29 De steenfabriek wordt in zijn tijd beschreven als ‘Steenplaats in de kromme op 1 morgen 6 hond 50 roeden’. Hoe de bebouwing op deze plek er in die tijd heeft uitgezien is onbekend.
Bouwfase 0 – eerste helft 19e eeuw Tussen 1811 en 1832 werden in Nederland de kadastrale minuutkaarten opgetekend. Op deze eerste kaart van het gebied is te zien dat er op deze plek al wel bebouwing aanwezig was, maar dat deze een ander oppervlak besloeg dan de huidige bebouwing. Van het gebouw dat er in deze periode stond, is het voorhuis nog bewaard gebleven. Daarnaast zijn bouwsporen van de gang die het voorhuis en het souterrain met elkaar verbonden aanwezig in het huidige souterrain. Tijdens de optekening van het kadaster werden ook de eigenaren van de percelen gedocumenteerd. In de eerste helft van de negentiende eeuw was de weduwe van steenbakker Arie Rijkaard eigenaar van een groot aantal percelen behorende bij de steenfabriek, waaronder het perceel bestemd als ‘huis en erf’ waar nu de voormalige directeurswoning staat. Langs de dijk was in het eerste kwart van de negentiende eeuw bebouwing aanwezig die bestond uit twee bouwvlakken die door middel van een smal tussenstuk met elkaar verbonden waren. Het voorhuis staat er nu nog. Het achterhuis is vernieuwd. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Objectnr. MIN08153B01
27 De afmeting van één morgen was streekgebonden maar vaak iets kleiner dan één hectare. Het woord duidt het oppervlakte aan
dat in één ochtend geploegd kon worden. Eén roede was 14 à 15 m2 groot. 28 https://www.genealogieonline.nl/stamboom-stolck/I2628.php 29 https://www.genealogieonline.nl/genealogie-rijerkerk-bronner/I318771.php 13 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De weduwe van steenbakker Arie Rijkaard was aan het begin van de 19e eeuw eigenaar van diverse percelen, waaronder die van het woonhuis. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, objectnr. OAT08153B006
Bouwspoor van het gangetje tussen het voorhuis en het voormalig souterrain.
Bouwfase 1 - 1849 Op de kadastrale kaart uit 1851 verschijnt het huis zoals dat er nu staat voor het eerst. Het voorhuis bleef bestaan, terwijl het achterhuis werd vervangen. De verbouwing van het huis is heel precies te dateren op het jaar 1849. Op 24 augustus van dat jaar werd het plafond van de kamer met marmeren schouw namelijk gemaakt. Dat is af te lezen aan de balklaag die onder dat plafond aanwezig is. Het negentiende-eeuwse plafond is verwijderd. Op de vrij gekomen balken zijn de volgende opschriften te lezen: Balk 1: Cornelis van Wijk30 Johannes van Eeuwen Hebben dit plafon gemaakt
In den jaar 1849 den 24 augustus
Voor den heer M[…] Steenfabrikant op Den Dikken Boom
J. van Eeuwen
Johannes van der Heiden
Balk 2: C. van Wijk
30 https://www.openarchieven.nl/smh:0572707b-3e6d-6988-01e4-24d1050bd657
14 van 79
Geboren te Geldrop
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
Oud 28 jaar
Oud 28 jaar
Nottelaar Oud 32 jaar
versie: definitief 5-12-2023
in Noord Brabant
Balk 2 achterzijde: Wouter Loes [?] Oud 32 jaar Balk 3: Arie Pots [?] […] Oud 41 jaar ongehuwd
Geboren te Ouderkerk Alhier
Balk 4: Annigje de Jong Oud 31 jaar Balk 4 achterzijde: Catrina C Balk 5: Trijntje [?] Rijkaart Oud 20 jaar
Catrina [?] Wijk [?] Oud 19 jaar
In de periode van de verbouwing is de weduwe van Ary Rijkaart nog eigenaresse van de steenplaats. Ergens na die periode neemt vermoedelijk hun zoon Martinus het bedrijf over. In 1887 overlijdt Martinus op 79 jarige leeftijd. De steenplaats wordt daarna door zoon Jan en schoondochter Neeltje overgenomen als J. Rijkaart & Co.31 Het huidige bouwvolume verschijnt voor het eerst op de kadastrale kaart uit 1851. Bron: Archiefviewer kadaster, hulpkaart ODK04, sectie B, archiefnr. 32, 1851.
31 https://www.encyclopedie-grofkeramiek.nl/index.php/grofkeramiek/show/zho-475
15 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Een van de balken in de achterkamer van het achterhuis waarop een opschrift te lezen is. Op deze specifieke balk staat: “Cornelis van Wijk Johannes van Eeuwen Hebben dit plafon gemaakt”
Het voormalige negentiende-eeuws plafond in deze kamer aan de achterzijde van de woning. Bron: Foto Bureau Helsdingen, 2019.
16 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Het voormalige negentiende-eeuws plafond in een kamer aan de voorzijde (dijkzijde) van de woning. Bron: Foto Bureau Helsdingen, 2019.
Bouwfase 2 – eerste helft 20ste eeuw In 1906 kocht Antonie Vonk Noordergraaf de steenplaats van de familie Rijkaart voor zijn zoon Pieter die was getrouwd met Francina Anna Rijkaart. Omstreeks 1915 sloot Antonie Vonk Noordegraaf de steenfabriek. Zijn kleinzoon; wederom een Antonie, startte op deze plek een boerderij. Daarna begon de agrarische fase van deze locatie. Het voormalige directeurshuis werd een boerenwoning en kon in tweeën bewoond worden. De grote schuur die nu achter het huis staat, werd de veestal. Het is niet geheel duidelijk of deze stal speciaal als veestal is gebouwd. Vanwege geschatte ouderdom en vanwege de vorm, die afwijkt van een veestal, is het aannemelijk dat deze schuur nog dateert uit de fase van de steenfabricage en daarna is verbouwd tot veestal. In deze agrarische fase zijn achter deze stal varkensschuren toegevoegd, en is het spoelhuis gebouwd. Op de meeste boerderijen in de Krimpenerwaard werd kaas gemaakt en dat was hier niet anders. In het hoofdgebouw bevindt zich nog het betegelde 'wringhuis' waar de kaas werd gemaakt. Het afvalproduct van de kaasbereiding was wei, en dit was uitstekend varkensvoer. Daarom hielden in de Krimpenerwaard de zelfkazende boeren altijd varkens.
17 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Steenfabriek Den Dikken Boom rond 1900 toen deze nog in gebruik was als steenfabriek. Links op de foto het woonhuis dat nog bestaat. Rechts naast het woonhuis zijn de twee ovens zichtbaar die zich half in de dijk bevonden met aangebouwde houten turfschuren. Bovenop de oven is een houten hekwerk zichtbaar zodat er op de oven veilig kon worden gelopen tijdens het volstapelen van de oven. Aan de overzijde van de weg aan de rechterzijde op de foto werden de goederen aan- en afgevoerd. Op de bovenstaande afbeelding is te zien dat de dijk ter plaatse van Den Dikken Boom een stuk lager is dan achteraan op de foto. Dat geeft aan dat dit de plaats was van de 'karrestoep'. Bron: Hollandsche IJsseldijk Toen en nu. Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard.
Fase midden 20ste eeuw Gerrit en Pieta Vonk Noordegraaf namen in 1977 het melkveebedrijf over. In die periode zijn de huidige stallen en schuren gebouwd: De huidige ligboxenstal ca. 1990 en de huidige kapschuur / wagenberging in 2008 op de plaats van de varkensschuren. In 2010 stapte de familie van melkvee over naar Lakenvelder vleesvee koeien. De agrarische activiteiten werden uitgebreid met zorg en recreatie. Daartoe werd achter de wetering een recreatiewoning gebouwd, op de plaats van gesloopte bebouwing. Het erf toont als het ware de gelaagde opbouw, waarbij van elke laag uit het verleden in het heden nog sporen te vinden zijn. De fase van de steenplaats blijkt uit de het huis en de grote stal. De fase van het traditionele zelfkazende boerenbedrijf gaf een verandering van schuur naar veestal en de toevoeging van elementen als de boenstoep, de silo's en de varkensschuren. De schaalvergroting in de agrarische sector betekende specialisatie naar melkveehouderij en zorgde voor toevoeging van een nieuwe stal en de bouw van een machineloods als vervanging van de varkensstallen. Recent is het complex verkocht in afwachting van herbestemming.
18 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Een oude afbeelding van de achtergevel van het achterhuis, omstreeks 1950. Op het dak bij de achtergevel bevinden zich een tweetal schoorstenen links en rechts achter de geveltuit. De schoorstenen hebben op deze afbeelding nog de originele hoogte. De schuur met aangebouwde houten wagenschuur is nog in originele staat. Bron: fam. Vonk Noordegraaf
Een oude afbeelding van de voorgevel van het woonhuis in 1968 met nog een oudere variant van de voordeur en de originele gootconstructie van gietijzer met smeedijzeren gootbeugels. Bron: Beeldbank cultureel erfgoed, G.J. Dukker 10-1968
19 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Een oude afbeelding van de rechter zijgevel van het woonhuis in 1968. Hier hebben nauwelijks wijzigingen plaats gevonden. Enkel de deur in de zijgevel is vervangen. Bron: Beeldbank cultureel erfgoed, G.J. Dukker 10-1968
Een oude afbeelding van de linker zijgevel van het woonhuis in 1968 met nog de originele schoorsteen als geveltuit op het dak. Tegenwoordig is de schoorsteen niet meer aanwezig. Bij de kozijnen in de voorgevel zijn nog de luikduimen te zien (thans verdwenen). Bron: Beeldbank cultureel erfgoed, G.J. Dukker 10-1968.
20 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Souterrain. Indeling en gebruik van de ruimtes voorafgaand aan het strippen van het gebouw. Tekening: Verstoep bouwadvies en architectuur 2022.
Begane Grond. Indeling en gebruik van de ruimtes voorafgaand aan het strippen van het gebouw. Tekening: Verstoep bouwadvies en architectuur 2022.
21 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Zolder. Indeling en gebruik van de ruimtes voorafgaand aan het strippen van het gebouw. Tekening: Verstoep bouwadvies en architectuur 2022.
22 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
6 BESCHRIJVING
6.1 Ligging Situering van het pand.
Luchtfoto van het erf. Bron: fam. Vonk Noordegraaf. Datering ca. 2000. Opvallend is de grootte van het oorspronkelijke erf en de veelheid aan traditionele bijgebouwen over een lange strook vrijwel aaneengesloten geplaatst. Het erf is sindsdien weinig gewijzigd. Op de plaats van de varkensstallen (achter de beide silo's) is de wagenloods gebouwd. Het bebouwde oppervlak van het erf is daarmee afgenomen.
6.2 Exterieur 6.2.1 De bouwmassa Het woonhuis bestaat uit een voorhuis en een achterhuis met een rechthoekige bouwmassa van één laag met een kapverdieping. Het voorhuis is met het zadeldak vrijwel evenwijdig aan de dijk gelegen. Het achterhuis is met het dak haaks op het voorhuis geplaatst. Het voorhuis is ouder dan het achterhuis. Het voorhuis is vermoedelijk gebouwd tegen het einde van de 18de eeuw zo rond 1800 en is ook terug te vinden op de kadastrale minuut van 1811-1832. Het tegenwoordige achterhuis is jonger en gebouwd in 1849.
23 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
6.2.2 De gevels
Voorgevel
Het metselwerk van deze symmetrische gevel bestaat uit een gele baksteen (IJsselformaat) in kruisverband gemetseld. De gevel bestaat uit vijf assen met de voordeur in het midden. Op de begane grond bevinden zich vier zesruits schuifvensters in empirestijl. In het midden van de gevel bevindt zich een voordeur met een bovenlicht. De gootconstructie maakt tegenwoordig onderdeel uit van de classicistische lijstgevel. Deze wordt gedragen door houten gootklossen en is afgetimmerd met een houten kroonlijst in de vorm van een ojief. De oorspronkelijke goot had ook een ojiefvorm maar was vermoedelijk van gietijzer. Overzicht van de voorgevel in de huidige toestand van het woonhuis aan de IJsseldijk Noord 123.
Boven de vensters bevinden zich anderhalfsteens hoge strekken van een rode (duurdere, als statussymbool) IJsselsteen. De beide ramen aan de linkerzijde zijn vernieuwd en daarbij zijn de bovenlichten aangepast tot klepramen. De luikduimen in de kozijnen zijn verdwenen.
24 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De voordeur is een tamelijk recente paneeldeur naar 19e-eeuws model met een bewerkt gietijzeren rooster. De deur wijkt af van de deur die is te zien op de foto van de voorgevel uit 1968. De voordeur en het bovenlicht zijn omgeven door een gepleisterde omlijsting van cementstuc.
Linker zijgevel De linker zijgevel van zowel het voorhuis als het achterhuis bestaat uit gele IJsselsteen gemetseld in kruisverband. De linker zijgevel van het voorhuis eindigt bovenaan in een tuitgevel. In deze gevel bevinden zich twee keldervensters van het souterrain en een tweetal zoldervensters in de topgevel. Verder is de zijgevel van het voorhuis een blinde gevel. De gevel van het achterhuis ligt naar achter ten opzichte van de gevel van het voorhuis. In de zijgevel van het achterhuis bevindt zich naast een entreedeur met een bovenlicht, een achttal vensteropeningen. Twee vierruitsschuifvensters van het souterrain plus zesruitsschuifvenster met daarnaast een klein toiletraam. Op de bel-etage drie zesruitsschuifvensters. Opvallend is een klein tweelichtvenster boven een venster en direct onder de goot. Overzicht van de linker zijgevel. In het voorhuis hebben de vensters aan de bovenzijde anderhalfsteens hoge strekken van een rode IJsselsteen, vergelijkbaar met de voorgevel. De vensters van het achterhuis hebben aan de bovenzijde anderhalfsteens hoge strekken van gele ijsselsteen. In de gevel bevinden zich een groot aantal muurankers.
25 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
In de zijgevel van het achterhuis bevindt zich een venster dat afwijkt van de andere vensters. Dit was van oorsprong een zesruitsschuifvenster waarvan het bovenraam is gewijzigd in een valraam. De ramen hebben een brede verticale middenroede waarmee optisch het effect werd gesuggereerd van een stolpraam. Dit oudste type zesruit schuifvenster in empirestijl is kenmerkend voor de periode 18201860 en past dus bij de bouwtijd Het venster is voorzien van spiegelklampluiken met duimen en gehengen.
Het toiletraampje is voorzien van z.g. hoekhengen of winkelhaakgehengen op duimen. Dit raam is een hergebruikt keldervenster en heeft dezelfde gehengen als het 17de eeuwse keldervenster in de rechter zijgevel.
26 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De linker zijgevel van het achterhuis heeft aan de onderzijde een tweetal vierruit schuifvensters voor het souterrain. Ook deze vensters waren oorspronkelijk voorzien van luiken, zoals is te zien aan de duimen in het kozijn en de pin voor een spanjolet in de bovendorpel. De ramen zijn vervangen.
De linker zijgevel van het achterhuis springt iets terug ten opzichte van de linker zijgevel van het voorhuis. In de oksel bevindt zich een authentieke toegangsdeur naar het souterrain onder het voorhuis. De deur bestaat uit een boven- en een onderhelft en bevindt zich in een zwaar kozijn. Op de verdieping een smal kozijn met diefijzers.
27 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
In de open ruimte voor de linker zijgevel bevindt zich de oorspronkelijke boenstoep. Deze was bereikbaar aan de erfzijde. Aan de open zijde boven de sloot werd het melkgerei schoongemaakt. Vaak werden deze boenstoepen aan de slootzijde dichtgemaakt, maar deze is nog in oorspronkelijke staat.
Achtergevel De achtergevel wordt gevormd door de huidige achtergevel van het huidige jongere achterhuis uit 1849. De achtergevel wordt bekroond met een tuitgevel en in de gevel bevindt zich een asymmetrische vensterindeling. De achtergevel is gemetseld met gele IJsselstenen en is in één bouwfase tot stand gekomen. Boven de vensteropeningen bevinden zich anderhalfsteens hoge strekken eveneens van gele IJsselstenen. Daarmee is deze gevel eenvoudiger dan de voorgevel en de zijgevels van het oudere voorhuis waarbij de strekken van rode steen zijn. In de gevel een groot aantal muurankers. De achtergevel in de huidige toestand. Opvallend is dat de vensters niet gelijkmatig over de gevel zijn verdeeld. Tussen de vensters op de begane grond bevindt zich een schoorsteenmantel met daarboven een rookkanaal. Dit tekent zich af in de roetsporen op de gevel. In het verleden kende de achtergevel twee schoorstenen, ter weerszijden van de tuit. Zie de oude foto van de achtergevel in hoofdstuk vijf.
28 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
In het souterrain van het achterhuis bevinden zich in de achtergevel eenzelfde vierruit schuifvensters als in de linker zijgevel. Ook deze vensters waren oorspronkelijk voorzien van luiken, zoals blijkt uit de duimen in het kozijn en de pin voor een spanjolet. Ook de bovenliggende ramen waren voorzien van luiken.
Tegen deze gevel was een schoorsteen gemetseld in de vorm van een buitenpijp. Dat blijkt uit de bouwsporen tussen de onderste vensters en dat verklaart de roetsporen tegen de muur. Rechts op de foto een dichtgemaakt tweeruitsvenster met duimen in het kozijn.
29 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Het souterrain is bereikbaar via deze achterdeur. De deur heeft zwaar geprofileerd kozijnhout met toognagels in de hoeken, een geprofileerd kalf en een sierlijk bovenlicht. De deur zelf is een paneeldeur en lijkt uit de bouwtijd te dateren.
Aan de onderzijde van de deur een hardstenen dorpel met hardstenen neuten. De profilering van het kozijn loopt door in de neuten.
30 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Rechter zijgevel De rechter zijgevel van zowel het voorhuis als het achterhuis bestaat uit gele IJsselsteen gemetseld in kruisverband. De linker zijgevel van het voorhuis eindigt bovenaan in een tuitgevel. In deze gevel bevinden zich een tweelicht keldervenster van het souterrain, een drietal schuifvensters voor de bel-etage en een tweetal zoldervensters in de topgevel. De gevel van het achterhuis ligt vrijwel gelijk met de gevel van het voorhuis. In de zijgevel van het achterhuis bevindt zich naast een entreedeur met een bovenlicht, een viertal vensteropeningen. Een tweetal vierruit schuifvensters van het souterrain en een tweetal zesruits schuifvensters voor de bel-etage. De rechter zijgevel van het voorhuis en het achterhuis In deze gevel bevindt zich een authentiek dubbel keldervenster. Dit keldervenster is mogelijk ouder dan de rest van het gebouw. Het venster is afwijkend en zit niet op één lijn met de overige vensters in de gevel. De dijk is een aantal malen verhoogd. Dit is te zien bij de rechter zijgevel en de voorgevel waar zich een trap en een keermuur bevindt.
De rechter zijgevel van het achterhuis. Aan de rechterzijde een tweetal vierruit schuifvensters voor het souterrain en daarboven een tweetal zesruit schuifvensters in empirestijl voor de bel-etageverdieping. Ook deze vensters zijn vergelijkbaar met die in de achtergevel en linker zijgevel en hadden luiken. Bovenaan de zijgevel een viertal muurankers waarvan de middelste twee gekoppelde ankers zijn. Hierachter bevinden zich de twee kapspanten.
31 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
In deze gevel bevindt zich aan de linkerzijde een ingang met een bovenlicht (op de bel-etage). Voor de deur een trap met bordes. De deur is een vernieuwde paneeldeur met een klepraam in het bovenlicht. Links van de ingang is het onderste deel van de gevel gestuukt met een zwart geteerde plint. Dit is opvallend omdat bij alle andere gevels geen plint aanwezig is. Aan de overgang tussen voorhuis en achterhuis is aan de verticale bouwnaad het verschil in bouwtijd af te lezen.
In de rechterzijgevel van het voorhuis hebben de vensters aan de bovenzijde anderhalfsteens hoge strekken van een rode IJsselsteen, vergelijkbaar met de voorgevel. Bij deze kozijnen zijn de luikduimen nog aanwezig. Het kozijn is aan de bovenzijde en de rechterzijde betimmerd met een afdeklat, mogelijk om het wijken van de gevel te camoufleren.
32 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Dubbel keldervenster. Dit model refereert aan de 17de -eeuwse keldervensters. Gedraaide diefijzers dateren doorgaans uit de 17de eeuw. Mogelijk is dit een aanwijzing voor de kelder van de voorganger op deze plaats. Het rechterraam heeft nog het originele diefijzer. Bij het linker venster is het diefijzer verdwenen. Er zijn nog wel sporen waar te nemen waar het diefijzer heeft gezeten.
Voor de zijdeur bevindt zich een overkluisd bordes. Deze deur onder het bordes geeft toegang tot deze ruimte. Rechts van de deur een halfsteens dichtmetseling van een verdwenen venster.
33 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De overkluizing van het bordes aan de binnenzijde. Op de vloer liggen klinkers. Gezien de roetsporen tegen de gevels werd deze ruimte vermoedelijk als kolenhok gebruikt.
Dak Zowel het voorhuis als het achterhuis hebben een zadeldak dat gedekt is met grijs gesmoorde Oudhollandse dakpannen. Op de nok bevinden zich echter grijs gesmoorde vorsten van de verbeterde Hollandse dakpannen. De nokvorsten zijn dus niet authentiek en dus een keer vervangen. Het metselwerk van de tuitgevels (linker en rechter zijgevel en achtergevel) zijn bekleed met zink om het metselwerk te beschermen tegen inwateren. Het voorhuis heeft bij de voorgevel een geprofileerde goot en aan de achterzijde een bakgoot op beugels. Het achterhuis heeft aan beide zijden een bakgoot op de muurplaat. Het dak van het voorhuis heeft aan de rechterzijde een schoorsteen op de tuitgevel. Het achterhuis heeft een schoorsteen direct achter de achtergevel, links van de nok. Rechts van de nok het restant van een afgetopte identieke schoorsteen.
34 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Detail van het voordakvlak met dakgoot, gootbeugels en de zinken gevelafdekking.
Overzicht van dakvlakken van voorhuis en achterhuis. In het dakvlak enkele dakdoorvoeren voor rookgas en ontluchting. Op het linker dakvak van het achterhuis een rechthoekige dakkapel, vlak afgedekt. Verspreid over de dakvlakken enkele kleine dakvensters.
6.3 Constructie De constructie van het gebouw bestaat uit dragende muren waarin de balklagen zijn opgelegd. Op enkele plaatsen zijn de balklagen versterkt met diagonale verbindingen, zodanig aangebracht dat deze boven het plafond uit het zicht bleven. Deze methode is vergelijkbaar met de methode om andreaskruisen toe te passen tussen balken tegen het doorbuigen. Het souterrain van het achterhuis is voorzien van een troggewelf. Dat is een kenmerkende gewelftype voor het midden van de 19de eeuw. Tussen de houten balken- die vaak een trapeziumvormige doorsnede hebben – zijn kleine boogjes gemetseld en deze zijn aan de onderzijde vlak gestuukt. In het souterrain van het achterhuis, in de ruimte onder de zijdeur, is een ruimte met een tongewelf. 35 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De zolder van het voorhuis is voorzien van een grenen kapspant met dekbalkjuk met korbelen. Deze is d.m.v. blokkeels verbonden met de muurplaat van de voor- en achtergevel van het voorhuis. De verbindingen zijn gemaakt met pen- en gatverbindingen met toognagels en de verbindingen zijn gemerkt met telmerken. Daarop staat een nokspant met een tussenbalk, halfhouts met elkaar verbonden. De kap van het achterhuis heeft een andere opbouw. Hier is het grenen nokspant opgebouwd uit spantbenen die op twee niveaus met elkaar zijn verbonden door tussenbalken. De verbindingen zijn pen- en gatverbindingen, geborgd met toognagels. De spanten staan op de blokkeels op de muurplaat. Onder de spantbenen een kreupele stijl die met de blokkeels is verbonden. Detail van de troggewelven in het souterrain van het achterhuis.
Overgang van troggewelven naar het tongewelf onder de ingangspartij. Het tongewelf is gemetseld met ijsselsteentjes.
36 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Kap van het voorhuis met kapspant (schuine spantbenen, horizontale dekbalk, diagonale korbelen) met daarop het nokspant (schuine spantbenen en horizontale verbindingsbalk). Daarop liggen de gordingen met daarop het dakbeschot. Het dakbeschot bestaat uit multiplex platen waaruit blijkt dat het dak is gerenoveerd, waarbij het dakbeschot is vervangen. Opvallend bij deze kap is dat er geen windschoren (die zorgen voor de langsstabiliteit) zijn toegepast.
Detail van een van de kapspanten. Te zien zijn de verbindingen die zijn gemerkt door telmerken (rechts boven op de foto, merk ‘I I’). Bijzonder is dat het telmerk is aangebracht op de verbinding, op de overgang van de beide houten onderdelen. Een dergelijk plaatsing van de telmerken is uitzonderlijk.
37 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Kap van het achterhuis met nokspant (schuine spantbenen, horizontale trekbalken, Daarop liggen de gordingen met daarop het dakbeschot. Het dakbeschot bestaat uit multiplex platen waaruit blijkt dat het dak is gerenoveerd, waarbij het dakbeschot is vervangen. De diagonale korbelen en de windschoren, die beide zorgen voor de stabiliteit, ontbreken opvallend genoeg.
6.4 Interieur 6.4.1 Souterrain
Onder het voorhuis bevindt zich rechts de kelder 0.3 en onder het linker gedeelte bevindt zich een kelder-
ruimte waar vanaf 1915 lange tijd kaas is gemaakt. Deze ruimte is via een aparte toegangsdeur vanaf buiten te bereiken en werd ook wel het wringhuis 0.5 genoemd. Onder het achterhuis bevindt zich een groot souterrain met verschillende ruimtes. De ruimte langs de rechter zijgevel is in gebruik als woonkamer 0.2. In deze ruimte bevindt zich ook een restant van een tongewelf wat waarschijnlijk het restant is van een oudere kelder uit de 17de eeuw. Het linker gedeelte van het achterhuis bevat enkele kamers 0.6 en 0.7 waarin kleinere ruimten zijn afgescheiden (hal 0.1, toilet 0.8, kast en trap).
38 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Indeling van kelder en souterrain Tekening: Bureau Helsdingen op basis van opmeting van Verstoep bouwadvies en architectuur.
Voorhuis, 0.3 Kelder Onder het rechterdeel van het voorhuis bevindt zich een kelder. De kelder is te bereiken via een vloerluik in kamer 1.2. Houten keldertrap die toegang geeft tot een kelderruimte. De rode plavuizenvloer is in halfsteensverband gelegd.
39 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De kelder is onderverdeeld in compartimenten met verschillende niveaus die het talud van de dijk volgen. Enkele delen van de kelderruimte hebben een rode plavuizenvloer (estrikken) en een grenenhouten balklaag als boven gelegen vloerconstructie. Rechts langs de wand kaasplanken die dienden om de kaas op te laten rijpen. Rechts een kruipgat om in de kruipruimte onder de naastgelegen houten vloerconstructie terecht te komen.
Keldervenster in de rechterzijgevel van binnenuit gezien. De raampjes hebben historisch hangwerk met winkelhaakgehengen en sluitwerk met houten wervels.
40 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Voorhuis 0.4 Ruimte Tussen de kelder 0.3 en het wringhuis 0.5 bevindt zich een lage onbenoemde ruimte. Deze ruimte is ontstaan als restruimte tussen de dragende wanden die op de begane grond de beide gangwanden ondersteunen. Het talud van de dijk tekent zich af in het hoogteverschil van de vloer. Een deel van deze ruimte is ingericht als betegelde badkamer met daarin een lavet.
Voorhuis 0.5 wringhuis De betegelde kelderruimte waar oorspronkelijk kaas werd gemaakt. (Waarschijnlijk vanaf 1915 toen het pand de functie als boerderij kreeg). De ruimte is gedeeltelijk betegeld met machinaal vervaardigde zachtgele wandtegels van 15 x 15 cm. Deze zijn in halfsteens verband aangebracht. Waarschijnlijk zijn de tegels uit de jaren 40 of 50 van de twintigste eeuw. Daarboven is de wand gedeeltelijk gestuukt.
41 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
In deze ruimte is recent een badkamer verwijderd. Ook de vloertegels en het schrootjesplafond zijn verwijderd.
Deur naar ruimte 0.4 met daarin een badkamer met betegeling en een lavet.
42 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Een authentieke opgeklampte deur geeft van buitenaf toegang tot het wringhok waar kaas gemaakt werd. Deze deur stamt vermoedelijk uit de 18de eeuw (uit de bouwtijd van het voorhuis) en heeft nog het authentieke hand gesmede hang- en sluitwerk (gehengen, klinkstellen, wervels en sloten).
Achterhuis 0.6 Trappenhuis De overgang van het souterrain van het voorhuis en het souterrain van het achterhuis wordt gevormd door ruimte 0.6 trappenhuis. In deze ruimte bevindt zich een venster in de linkerzijgevel waarvan het bovenlicht is uitgevoerd als valraam. De wanden zijn gedeeltelijk behangen op plaatmateriaal op regelwerk.
43 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De vloer is verwijderd evenals het plafond en een deel van de wandbetimmering. Links is het bouwspoor naar voren gekomen van een dichtgezette deur naar kamer 0.2. (rode pijl).
Onder de vloer zijn bouwsporen te zien van de voormalige verbindingsgang van het voorhuis naar het oude souterrain. Dus de voorganger van het huidige achterhuis, zoals dat is te zien op de kadasterkaart uit 1832, zie hoofdstuk vijf.
44 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Op de linkerzijde van de foto is te zien dat hier vroeger een trap vanuit de hal naar beneden heeft gelopen (rode pijlen).
Achterhuis 0.7 Kamer Deze ruimte had de functie van bijkeuken en heeft voor een deel dezelfde tegels als in het wringhuis. Tegen de achtergevel is een keukentje gemaakt met achter het gordijn een schoorsteenmantel voor een fornuis. Het keukenblok is eigentijds met een granito aanrechtblad. De ruimte is voorzien van gestuukte troggewelven op groen geschilderde houten balken. Deze gewelven dateren uit de bouwtijd van het achterhuis, 1849.
45 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De wandtegels zijn 15*15 cm en zachtgeel, met een zwarte randtegel als bies. De tegels zijn niet halfsteens geplaatst zoals in het wringhuis. Op de vloer liggen rode en witte tegels, hard gebakken en 10*10 cm in dambordpatroon. De tegels dateren uit de periode 1930 – 1950. Links de deur naar de hal 0.1. In het midden de doorgang naar kamer 0.2 en rechts de deur naar het trappenhuis 0.6. De hal is later in de ruimte geplaatst, dat is te zien aan het tegelpatroon dat in de hal doorloopt.
Aan de voorzijde zijn twee ruimten afgescheiden van de kamer 0.7. Rechts het toilet en links een trapkast. Deze ingreep en de deuren dateren alle uit dezelfde periode toen deze ruimte werd ingericht. Dat is te zien aan het patroon van de tegels rond de deuren. De deurklinken zijn uit een latere periode. Rechts één van de vierruitsvensters in de linker zijgevel. De kozijnen zijn oud, maar de ramen zijn nieuw en voorzien van dubbel glas.
46 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Achterhuis, souterrain Hal 0.1 Van de kamer 0.7 is een hal afgescheiden door een lichte scheidingwand die aan de zijde van de hal is voorzien van een schrootjeswand. De vloer, het plafond en de wandtegels van kamer 0.7 lopen door in deze ruimte. Op de foto de buitendeur (paneeldeur) in de achtergevel.
Achterhuis, souterrain Kamer 0.2 In het souterrain bevindt zich aan de rechterzijde een kamer met twee vensters in de achtergevel en twee vensters in de rechter zijgevel. Links is een tweeruits venster dichtgezet. Het kozijn is deels weggezaagd en het raam is verwijderd. In het penant tussen de vensters was een schoorsteenmantel die verbonden was met een van de twee schoorstenen op de achtergevel, naast de nok.
47 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Het achterste gedeelte van het souterrain heeft een stenen tongewelf. Dit gedeelte stamt vermoedelijk uit de 17de eeuw en is mogelijk een restant van een oudere kelder van de voorganger van het huidige gebouw. De achterzijde is geheel betegeld met witjes 13*13 cm. Rechts is in de hoek omstreeks 1975 van oude ijsselstenen een bar gemetseld die aan de bovenzijde is afgewerkt met plavuizen.
Voor dit gewelf is tegen de buitenmuur een plint aangebracht van witjes 13*13 cm. Ook dit duidt op een oude oorsprong van dit deel van het gebouw.
48 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De vloer is verwijderd. De ruimte is toegankelijk uit ruimte 0.7 via een schuifdeur uit de jaren ’70 van de vorige eeuw. Ook deze ruimte is voorzien van troggewelven uit de bouwtijd.
6.4.2 Begane grond De begane grond (vanaf de dijk beschouwd) bestaat uit verschillende ruimten waarbij de indeling nog oorspronkelijk is. Het voorhuis heeft een voor de 19de eeuw kenmerkende symmetrische indeling met een centrale middengang met aan weerszijde twee even grote kamers. De gang loopt door naar het achterhuis. Het achterhuis heeft een eigen ingang in de rechter zijgevel. Achter deze deur een dwarse hal, van zijgevel tot zijgevel. De indeling van het achterhuis wordt gekenmerkt door een breed rechterdeel en een smaller linkerdeel. In de huidige situatie bestaat het rechterdeel uit één kamer en het linkerdeel uit twee kamers.
49 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Indeling van de begane grond. Tekening: Bureau Helsdingen op basis van opmeting van Verstoep bouwadvies en architectuur.
Voorhuis Kamer 1.2 Dit is de rechterkamer van het voorhuis. Hier is recent een scheidingswand verwijderd die het achterste deel van de kamer (een keuken) afscheidde. In de vloer, rechts in de hoek bevindt zich het luik naar de kelder 0.3. De trap leidt naar de zolder van het voorhuis.
50 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
Deze kamer heeft twee vensters aan de dijkzijde en drie in de rechter zijgevel aan de zijde van de oprit. De twee vensters in de voorgevel zijn voorzien van dubbel glas en kunnen niet meer schuiven. De vensters in de rechterzijgevel (links op de foto) hebben enkel glas. De voorzetwanden zijn verwijderd. De vloer bestaat uit brede grenen vloerdelen (24 cm.)
Deze ruimte is, net als kamer 1.6 in 1849 voorzien van een plafond. Boven het verwijderde plafond zijn geprofileerde balken tevoorschijn gekomen en uit de aftekening van kleuren blijkt de oude indeling. Uit kleuronderzoek blijkt dat dit verfpakket dateert uit de periode 1800 – 1849.
51 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De boezem van de schouw is aan de bovenkant voorzien van een zwaar geprofileerde klassieke houten kroonlijst. Deze sloot samen met de geprofileerde platte plafondlijst (boven het venster) aan op het plafond met 19de -eeuwse geprofileerde schroten.
Voorhuis 1.3 Gang De centrale gang door het voorhuis, te zien richting van de voordeur. De voordeur is voorzien van een oud of een retro deurrooster, geplaatst in een eigentijds achterzetraam. De deur heeft modern hang- en sluitwerk.
52 van 79
Bouwhistorische opname IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel
versie: definitief 5-12-2023
De centrale gang door het voorhuis, te zien richting van het achterhuis. Ter weerszijden in de gang de twee paneeldeuren naar de beide kamers. Deze zitten, zoals gebruikelijk in de 19de eeuw, exact tegenover elkaar. De houten vloer is belegd met plaatmateriaal. Het plafond is verwijderd. Daarboven zijn de vloerplanken van de zolder te zien. Deze zijn geschilderd met witkalk.
Voorhuis Kamer 1.4 Linker kamer aan de dijkzijde. Deze is in grootte en opzet vergelijkbaar met kamer 1.2. Deze kamer is te bereiken via de gang 1.3. Hier is recent aan de achterzijde een badkamer en toilet verwijderd. Op de vloer liggen houten planken. De linkerwand is de linker buitengevel en deze is geheel blind. Mogelijk waren hier in het verleden bedsteden tegen aan geplaatst. Waarschijnlijk was er ook een schoorsteenmantel omdat hier op een oude foto van de linkerzijgevel een schoorsteen te zien is. Achter de wand zijn hiervan mogelijk bouwsporen aanwezig.