3.2 Bijlage - 211222 informatie locatie Lierenfabriek Ouderkerk aan den IJssel.pdf

INITIATIEF BEHOUD LOCATIE LIERENFABRIEK OUDERKERK a/d IJSSEL datum

22-12-2021

beschrijving van de locatie, de diverse opstallen en inventaris

Fabrieksplaatje dat op elke nieuwe lier werd geschroefd.

De Lierenfabriek De Rek & Horsman B.V. in Ouderkerk aan den IJssel. [concept tekst dd 07 oktober 2021]

De fabriek is gelegen aan de Hollandsche IJssel, in het hart van het dorp en op een steenworp afstand van Rotterdam. De bedrijfsactiviteiten omvatten ‘het bouwen, kopen en verkopen van scheepslieren, het uitoefenen van reparatiewerkzaamheden alsmede het verrichten van draai-, boor-, zaag- en fraiswerk voor derden’. Scheepslieren worden gebruikt om handmatig hijswerk aan boord van schepen te verlichten. Denk aan anker opdraaien, laad-en losgerei, zeilen hijsen en zwaarden opdraaien. Een lier bestaat uit een samenstel van grote en kleine tandwielen die via een slinger of jaagwiel met de hand (of elektrisch) worden aangedreven. Met menskracht kan door de tandwieloverbrenging met vertraging toch een zware last worden opgehesen. (zie foto’s van scheepslieren onderaan tekst) Historie. In 1907 (of 1909?) startten De Rek & Horsman, aangetrouwde familie van elkaar, een smederij aan de Dorpsstraat. Veel werk werd gedaan voor boeren in de omgeving, zoals het fabriceren en repareren van wagenwielen en dissels maar ook voor schippers in de zand- en grindvaart: baggerbeugels, laad- en loslieren, blokken. In 1956 kon een stuk terrein inclusief houten woonhuis worden overgenomen van de toenmalige houtzagerij Van Leeuwen en kon de zaak aan de achterkant worden uitgebreid met een lasserij, een grote nieuwe werkplaats en afmeergelegenheid aan de Hollandse IJssel.

Het houten woonhuis is in gebruik als kantoor en magazijn. De benodigde grote machines zoals draaibanken, freesmachine en boormachines werden veelal tweedehands aangeschaft. Deze zijn nu nog steeds in gebruik. Op het hoogtepunt van de fabrieksactiviteit werkten er twaalf man. De schaalvergroting in de binnenvaart leidde ertoe dat de lieren steeds groter moesten worden, terwijl het aantal opdrachtgevers afnam, zodat een geleidelijke afbouw onvermijdelijk werd. Naast reparatiewerk aan eerder geleverde lieren bleven traditionele open lieren voor zeilende platbodemjachten en historische bedrijfsvaartuigen alsook gesloten oliebad-ankerlieren voor de ‘kleine’ binnenvaart wel nog lange tijd in trek. Op dit moment zijn alleen nog de (gepensioneerde) broers Leen en Kees Horsman actief in de fabriek. Beide broers werkten na hun vakopleiding eerst bij andere machinefabrieken voordat ze bij hun vader in het bedrijf kwamen. Beiden zijn sinds 31-8-1989 gevolmachtigd directeur van de BV. Eerdere bestuurders waren (onder meer) Gerrit de Rek (van 1-11-1951 tot 1-7-1988) en hun vader Jan Horsman (van 1-7-1988 tot 31-8-1989).

1

Terrein en opstallen Bij de fabriek horen een aantal werkloodsen en woningen, allen haaks gesitueerd op de rivier. Het buitendijkse terrein waarop de gebouwen zich bevinden heeft een kade aan de rivier en mooie volgroeide essenbomen. Bij extreem hoogwater stroomt het terrein soms onder. Het houten woonhuis alsook de andere woningen en de smederij-lasserij staan hoger en blijven droog, de grote werkplaats echter niet. Beschrijving woningen Één van de woningen is een bijzonder houten huis van het begin van de vorige eeuw. (ca 1910?) Het huis ligt pal aan de rivier en is een bijna vierkant volume van één laag met een met rode oud-Hollandse pannen-gedekt zadeldak. De brede voorgevel heeft vijf ramen en de zijgevel één. Op de verdieping in de topgevel zijn twee ramen, die symmetrisch verdeeld zijn over de vijf ramen van de begane grond. Het woongedeelte op de begane grond is in gebruik als kantoor en magazijn, de enorme zolder als opslagruimte. Op Google Maps is dit huis trouwens nagenoeg onzichtbaar, want geheel verscholen onder de essen. Tegen de achtergevel van het huis is nog een aanbouw te vinden. Het betreft een half-open houten schuur met een zadeldak in rode Oud-Hollandse pannen, die het achter-erf aan de Oostzijde begrenst.

De constructie van deze achteraanbouw is een … De twee andere karakteristieke huizen, (daterend van 1908 vlg bag-viewer-klopt dit? ze lijken ouder) staan tezamen in de lengte langs de Dorpsstraat, die op die plek eerder Houtzaagmolen heette vanwege de daar aanwezige molen. De huizen - op de fotos’s en kadasterkaart aangegeven als dubbelhuis - vormen een smal bouwblok over één laag met een mansarde kap. De gevel is gestuct en het dak is gedekt met donkere Tuile du Nord pannen. De gevelindeling aan de straatzijde is symmetrisch. In het midden vier ramen met aan weerszijden verdiept liggende entréedeuren. Daaronder een tweetal smalle ramen van een souterrain en daarboven twee kleine dakkapellen. Aan beide uiteindes van het bouwblok zijn houten serres met een geprofileerde dakrand aangebouwd. De topgevels daarboven hebben op de eerste verdieping nog een raam. Beschrijving werkloodsen Vanaf de Dorpsstraat komen we eerst in de smederij (ca 1921). Deze heeft nog een volledig intacte vuurplaats, voorzien van alle smeedgereedschappen. Daarnaast staan hier drie verschillende draaibanken opgesteld. De aangebouwde lasserij (ca 1921) is voorzien van afzuiging en ingericht voor ijzerwerk met slijptollen, snijbrander en lasapparatuur voor zowel autogeen als elektrisch lassen. Daarnaast staan hier een wals en een zetbank voor staalplaten en een kleine profielwals.

Er staat hier ook een kopieerinrichting om vanaf een model een onderdeel voor een lier uit dikke staalplaat te snijden. De in 1956 nieuw gebouwde grote werkplaats is opgetrokken met een stalen frame en gemetselde borstwering waarboven stalen raamkozijnen. Het golfplatendak (asbest?) heeft ook lichtdoorlatende gedeeltes. Aan de straatzijde zijn grote dubbele deuren, een ervan is voorzien van een kleine toegangsdeur. De werkplaats is door een tussenstuk met daarin een toilet, wasruimte en buitenurinoir verbonden met het houten woonhuis. Deze werkloods bevat grote metaalbewerkingsmachines zoals een draaibank, kotterbank, zaagmachines, boor- en freesapparatuur en de bankwerkerij met bankschroeven enz enz. Overal liggen (stapels) onderdelen van lieren, een ware snoepwinkel voor liefhebbers. Pleidooi voor behoud Op deze locatie is onze geschiedenis van de vrachtvaart over de rivieren nog goed voor te stellen. Een van de weinige overgebleven plekken aan de rivier waar schepen hun lieren lieten bouwen en repareren. De locatie met het ensemble van gebouwen is in potentie een parel aan de rivier. Hoewel nieuwbouw zich opdringt en de bestrating van de voormalige Houtzaagmolen niet heel passend is, is de verbinding met de historische lintbebouwing aan de Dorpsstraat nog in tact.

2

Al met al is de locatie een zeldzaam goed bewaard gebleven voorbeeld van Maritiem (gerelateerd) Erfgoed. De lierenfabriek ligt in een lijn met Erfgoedhavens Rotterdam, de historische scheepswerf De Koningspoort Rotterdam en de museumhaven Gouda en is daarin een logische schakel. Om verder bewaring als Maritiem Erfgoed te garanderen behoeft de locatie in z’n geheel en bescherming, restauratie, zorg en onderhoud. En heel goed denkbaar is dat het daarna als een klein ‘werkend’ museum opnieuw operationeel kan zijn. Voor divers staalconstructiewerk en natuurlijk het herstellen en aanpassen van traditionele scheepslieren voor de historische schepen. Een leerwerkplaats wellicht waar ook jongeren zich de benodigde metaal-ambachten eigen kunnen maken. Het houten woonhuis zou weer een verblijfsfunctie kunnen krijgen en bijvoorbeeld in de reeks van ‘Monument en Bed’ voor inkomsten kunnen zorgen. Zo ook de twee woningen aan de Dorpsstraat. Deze kunnen ook de woonplek zijn/worden voor een beheerder, een rondleider of opleider. Het lommerrijke terrein is uitnodigend en biedt eventueel de mogelijkheid om over de kade langs de rivier een genoeglijke rondwandeling te maken. Het is immers de plek waar ook de historische sleepboten van Ouderkerk aan de IJssel een ligplaats hebben gekregen en waar velen mooie oude herinneringen zullen kunnen ophalen.

Ingeborg Horst, Eigenaar Studio Ingeborg Horst, landschapsarchitectuur, tuin- en interieurarchitectuur; Ontwerpdocent aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten te Den Haag; Architect-medewerker van het secretariaat van de Commissie Welstand en Monumenten Rotterdam.

Piet Balk,

Werfbaas van de historische Scheepswerf de Koningspoort te Rotterdam; Eigenaar Scheepsrestauratiebedrijf Behoud en Vaart; Lid van de Schouwcommissie van de Museumhaven Gouda en van de schouwcommissie van Erfgoedhavens Rotterdam; Schipper en bewoner van het historisch zeilschip Johanna; Redacteur van het verenigingsblad De Bokkepoot van de Landelijke Vereniging tot Behoud van het Historisch Bedrijfsvaartuig (LVBHB); Klant van De Rek & Horsman sinds 1992.

Beide zijn initiatiefnemers voor bescherming, behoud, herstel en restauratie van de locatie, de diverse gebouwen, de inventaris en de wijze van fabricage en reparatie van scheepslieren voor de traditionele en kleine binnenvaart. Enkele foto’s van lieren en onderdelen.

Nieuw aangebouwde sectie Maststrijk- en ankerlier van de Johanna van de laad- en loslier van de Terra Nova, het verenigingsschip van de LVBHB

3

INITIATIEF BEHOUD LOCATIE LIERENFABRIEK OUDERKERK a/d IJSSEL een selectie van foto’s

Het groene houten huis aan de reparatiekade

4

Dubbelhuis met serre en souterrain

5

Smederij / Lasserij

6

Vuurplaats smederij

7

De grote draaibanken in de smederij

8

De grote werkplaats

9

Reparatiekade voor historische schepen

10

INITIATIEF BEHOUD LOCATIE LIERENFABRIEK OUDERKERK a/d IJSSEL kaartje van de locatie

Kadastrale kaart

Uw referentie: 1896872_1

Hollandse IJssel

ho

n ute

is hu

er ht

ac nb

e ot

aa

gr

ou

pl

rk

w

we aa ts

du

rp

bb

Do

el

ss

hu

at

is

tra /H ou a tz ag ol

m en ed

sm ij

er en la ij

er

ss

Deze kaart is noordgericht

12345 25

Schaal 1: 500

Perceelnummer Huisnummer Vastgestelde kadastrale grens Voorlopige kadastrale grens Administratieve kadastrale grens

Kadastrale gemeente Sectie Perceel

Ouderkerk aan den IJssel C 2435

Bebouwing Voor een eensluidend uittreksel, geleverd op 21 september 2021 De bewaarder van het kadaster en de openbare registers

Aan dit uittreksel kunnen geen betrouwbare maten worden ontleend. De Dienst voor het kadaster en de openbare registers behoudt zich de intellectuele eigendomsrechten voor, waaronder het auteursrecht en het databankenrecht.

11